Το πογκρόμ στο Λβοφ το 1941 από την οργάνωση του Μπαντέρα

Αυτό το ισχυρό κίνημα, συσπειρωμένο στις δομές της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN), με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου πίστεψε ότι ήρθε η μεγάλη του ώρα για να ενώσει την Ουκρανία σε ένα κράτος, με τη βοήθεια των ναζιστικών στρατευμάτων.  Το όνειρο άρχισε να γίνεται πραγματικότητα με την έναρξη της “Επιχείρησης Μπαρμπαρόσα” (Unternehmen Barbarossa), στις 22 Ιουνίου 1941. Στις 30 Ιουνίου τα σοβιετικά στρατεύματα εγκαταλείπουν εσπευσμένως το Λβοφ, πριν εισέλθουν οι Γερμανοί, εκτελώντας προηγουμένως μερικές χιλιάδες Ουκρανούς και Πολωνούς κρατούμενους. 

Την ίδια ημέρα καταφθάνει στην πρωτεύουσα της Γαλικίας, και το τάγμα των Ουκρανών συνεργατών των ναζί “Nachtigall”, ενώ συγκροτείται ουκρανική πολιτοφυλακή. Αμέσως, η OUN(b) (δηλαδή η φράξια του Μπαντέρα, μετά τη διάσπαση του κινήματος· η αντίπαλη ήταν η OUN(m), του Μέλνικ) ανακήρυξε, με την «πράξη αναγέννησης του ουκρανικού κράτους», και με τη στήριξη της «Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας», ένα ανεξάρτητο ουκρανικό κράτος. Επικεφαλής του «κράτους» ετέθη ο υπαρχηγός του Μπαντέρα, και φανατικός αντισημίτης Γιαροσλάβ Στετσκό (Τερνόπιλ 1912-Μόναχο 1986), παιδί κι αυτός, όπως και ο Μπαντέρα, Ουνίτη ιερέα.

Στις 3 Ιουλίου, ο Στετσκό απέστειλε ευχαριστήριες επιστολές στον Χίτλερ και στους άλλους ηγέτες των χωρών του Άξονα τονίζοντας ότι το κράτος του είναι πλέον μέλος της «Νέας Ευρώπης», την υποστήριξη της οποίας και αναμένει. Η OUN ήλπιζε ότι το εγχείρημα θα είχε την ίδια επιτυχία με το «Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας» που είχε αναγνωριστεί λίγο νωρίτερα (10 Απριλίου 1941) από τους ναζί. Άλλωστε, το σχέδιο είχε και την ενθάρρυνση του Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ (1893-1946), ο οποίος ανέλαβε τη θέση του υπουργού Ανατολικών Εδαφών (Reichsministerium für die besetzten Ostgebiete) ο διαμορφωτής της εθνικοσοσιαλιστικής ιδεολογίας ήταν Γερμανός, γεννημένος στην Εσθονία, που τότε ανήκε στη ρωσική αυτοκρατορία, από την οποία έφυγε μετά την Οκτωβριανή επανάσταση.

Η σύλληψη Μπαντέρα

Ωστόσο, ο Χίτλερ, βλέποντας την ταχεία νικηφόρα προέλαση του γερμανικού στρατού, προφανώς θεώρησε περιττό βάρος μια ουκρανική κρατική οντότητα. Έτσι, η Ουκρανία μετατράπηκε απλώς σε μια αποικία με σκοπό την εκμετάλλευση των πλούσιων εδαφών της και της εργασίας του πληθυσμού της. Το ουκρανικό “κράτος” καταργήθηκε με συνοπτικές διαδικασίες, ενώ ο Μπαντέρα συνελήφθη στις 5 Ιουλίου και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στο Βερολίνο. Τον Αύγουστο του 1941, η Abwehr, η Στρατιωτική Υπηρεσία Πληροφοριών, αποφάσισε να σταματήσει την υποστήριξή της προς την OUN (b).

Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν αναστάτωση στα στελέχη των εθνικιστών. Ο περιφερειακός ηγέτης της OUN(b), Ι. Κλίμοφ, εξέδωσε την Εντολή Αρ. 6, η οποία ανέφερε: «Σε όλα τα σπίτια, τους τοίχους, τους φράχτες κ.λπ., οι επιγραφές πρέπει να αναφέρουν: “Ζήτω το ανεξάρτητο, ενωμένο ουκρανικό κράτος. Ζήτω ο Γιαροσλάβ Στέτσκο! Ελεύθερος ο Μπαντέρα! Ελεύθερος ο Στέτσκο! Δεν θέλουμε οι Πολωνοί και Εβραίοι άρχοντες και τραπεζίτες να επιστρέψουν στην Ουκρανία! Θάνατος στους Μοσχοβίτες, τους Πολωνούς, τους Εβραίους και άλλους εχθρούς της Ουκρανίας.

Ζήτω ο Αδόλφος Χίτλερ!

Ζήτω ο Γερμανικός Στρατός!

Ζήτω ο Ortskommandant μας”!».

Οι Ουκρανοί εθνικιστές εφεξής θα πολεμούν μέσα από τις γραμμές είτε της Βέρμαχτ – ακόμη και η αστυνομία τους εντάχθηκε σε αυτήν – είτε του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού (UPA), που ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1942. Όσο για τον Μπαντέρα, έμεινε ως πολιτικός κρατούμενος, αλλά σε προνομιακές συνθήκες, στη Γερμανία, μέχρι και τον Οκτώβριο του 1944, όταν απελευθερώθηκε για να συμμετάσχει στην αντιμετώπιση του προελαύνοντα σοβιετικού στρατού.

Η αυλαία του Ολοκαυτώματος στο Λβοφ

Με την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων και των συνεργατών τους στη δυτική Ουκρανία ξεκίνησαν και οι πρώτες εκκαθαρίσεις κατά των Εβραίων. Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, όπως στο Λβοφ, οι επιθέσεις έλαβαν χώρα πριν ακόμη αναλάβουν οι Γερμανοί, με πρωταγωνιστές τους κατοίκους της πόλης. 

Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι το Λβοφ στις αρχές του πολέμου ήταν μια πόλη τριχασμένη. Σε έναν πληθυσμό 312.231 κατοίκων, οι Πολωνοί είχαν μια ελαφρά πλειοψηφία (157.490, λίγο περισσότερο από το 50%), ακολουθούμενοι από τους Εβραίους (99.595 ή το 32%) και μετά τους Ουκρανούς (49.747 ή 16%). Αυτό εξηγείται, καθώς οι ορθόδοξοι ήταν κυρίως χωρικοί που ζούσαν εκτός των πόλεων, σε αντίθεση με τους Εβραίους που ήταν συγκεντρωμένοι σχεδόν αποκλειστικά σε αστικά κέντρα. Ωστόσο, η γερμανική κατοχή της δυτικής και κεντρικής Πολωνίας είχε φέρει κύματα Εβραίων προσφύγων, έτσι ώστε στο Λβοφ το 1941 ζούσαν οπωσδήποτε πάνω από 160 χιλιάδες Εβραίοι. 

Οι ενέργειες κατά των Εβραίων ξεκίνησαν ήδη από τις 30 Ιουνίου. Αφορμή στάθηκε η προαναφερόμενη δολοφονία στις φυλακές χιλιάδων (οι αριθμοί κυμαίνονται από 2 έως 7 χιλιάδες) Ουκρανών εθνικιστών και Πολωνών, από στελέχη του σοβιετικού NKVD (Λαϊκό Κομισαριάτο Εσωτερικών Υποθέσεων) πριν την εσπευσμένη αναχώρησή τους. Μια πρακτική που ακολουθήθηκε και σε άλλες περιοχές, με τον αριθμό των θυμάτων να φθάνει σε κάποιες δεκάδες χιλιάδες.

Για το αποτρόπαιο αυτό γεγονός κατηγορήθηκαν οι Εβραίοι, που θεωρούνταν ότι στήριζαν τον μπολσεβικισμό – αν και σε όλα τα κρατικά και κομματικά όργανα της σοβιετικής Ουκρανίας, η μεγάλη πλειοψηφία ήταν Ουκρανοί. Η φήμη για τα εγκλήματα των Εβραίων ξεσήκωσε τον πληθυσμό. Την πρωτοβουλία του πογκρόμ ανέλαβαν οι ομάδες της νεοσύστατης πολιτοφυλακής, που αποτελούνταν από μέλη της OUN του Λβοφ, αλλά και αυτών που είχαν έλθει από την Κρακοβία, καθώς και από πρώην Σοβιετικούς αστυνομικούς που άλλαξαν στρατόπεδο.

Μαρτυρία και φωτογραφίες

Όπως σημειώνει ο Karl Georg Pfleiderer, εκπρόσωπος του γερμανικού υπουργείου Εξωτερικών στη διοίκηση της 17ης Στρατιάς, σε αναφορά του προς το Βερολίνο της 1ης Ιουλίου: «Έφτασα στο Λβοφ χθες, ενώ οι μάχες συνεχίζονταν στα ανατολικά προάστια… Πολυάριθμα μέλη ουκρανικών οργανώσεων με κιτρινο-μπλέ περιβραχιόνια βρίσκονταν στους δρόμους, μερικά μάλιστα κρατούσαν και όπλα. Η πόλη έχει πληγεί σε ορισμένα σημεία από εμπρησμούς των Ρώσων και από στρατιωτικές ενέργειες. Τώρα γίνονται βίαιες ενέργειες κατά των Εβραίων».

Το ίδιο αυτό πρωινό της 1ης Ιουλίου, αναρτήθηκε στους τοίχους των κτιρίων ανακοίνωση της περιφερειακής ηγεσίας του OUN(b): «Λαέ! Να ξέρεις! Η Μόσχα, η Πολωνία, οι Μαγυάροι, οι Εβραίοι – αυτοί είναι οι εχθροί σας. Καταστρέψτε τους! Να ξέρεις! Η ηγεσία σας είναι η Ηγεσία των Ουκρανών Εθνικιστών, το OUN. Ο ηγέτης σας είναι ο Στέπαν Μπαντέρα». Εν συνεχεία, η περιφερειακή ηγεσία του OUN(b) εξέδωσε διαταγή για τη δημιουργία Ουκρανικών Ενόπλων Δυνάμεων και διακήρυξε τη «συλλογική ευθύνη (οικογενειακή και εθνική) για όλα τα αδικήματα κατά του ουκρανικού κράτους, του ουκρανικού στρατού και του OUN».

Την ίδια ημέρα, κάτοικοι της πόλης, Ουκρανοί και Πολωνοί, οδήγησαν 1.000 Εβραίους στη φυλακή του NKVD, όπου εξοντώθηκαν. Την ίδια ώρα, οι πολιτοφύλακες, μαζί με απλούς κατοίκους, έβγαζαν με τη βία Εβραίους από τα σπίτια τους, και τους ανάγκαζαν σε εξευτελιστικές πράξεις, όπως το να καθαρίσουν τους δρόμους με τα χέρια και τα γόνατά τους. Η πόλη συγκεντρώνεται για να παρακολουθήσει το φρικτό θέαμα. Οι Εβραίες θα υποστούν ασύλληπτη διαπόμπευση, που συνοδεύτηκαν με κακοποιήσεις και βιασμούς. Αδιάψευστες μαρτυρίες των αποτρόπαιων αυτών γεγονότων είναι τα στιγμιότυπα που αποθανατίστηκαν από γερμανικό συνεργείο, το οποίο ακολουθούσε τους εισβολείς για να καταγράφει τα “κατορθώματά” τους. 

Στις 2 και 3 Ιουλίου, τον έλεγχο του πογκρόμ θα αναλάβουν οι υπομονάδες των Einsatzgruppe C – Μονάδες Ειδικής Δράσης ή Τάγματα Θανάτου. Άλλωστε, κύριο καθήκον τους ήταν, σύμφωνα με τον Διοικητή των Ες-Ες Ζελέφσκι (Erich von dem Bach-Zelewski), «ο αφανισμός των Εβραίων, των Τσιγγάνων και των πολιτικών κομισάριων». Οι εκτελεσμένοι θα φτάσουν τους τρεις χιλιάδες. 

Οι “ημέρες του Πετλιούρα”

Μια γερμανική αναφορά, από τις 16 Ιουλίου 1941, σημειώνει με έκδηλη ικανοποίηση: «Ο ουκρανικός πληθυσμός επέδειξε αξιέπαινη δραστηριότητα απέναντι στους Εβραίους τις πρώτες ώρες μετά την υποχώρηση των μπολσεβίκων. Στο Ντόμπρομιλ, μια συναγωγή πυρπολήθηκε. Στη Σαμόμπρα, 50 Εβραίοι σκοτώθηκαν από ένα εξαγριωμένο πλήθος. Στο Λβοφ, ο πληθυσμός συγκέντρωσε και χλεύασε περίπου 1.000 Εβραίους και τους παρέδωσε σε μια φυλακή της GPU, η οποία είχε καταληφθεί από τις ένοπλες δυνάμεις». 

Στην πόλη το πογκρόμ επαναλήφθηκε στις 25-27 Ιουλίου, και ήταν “αφιερωμένο” στην επέτειο της δολοφονίας του Πετλιούρα από τον Εβραίο Schwartzbard. Το πρωί της 25ης Ιουλίου, μέλη των εθνικιστών άρχισαν να συγκεντρώνονται στα αστυνομικά τμήματα της πόλης. Εν συνεχεία, συνοδευόμενοι από την ουκρανική επικουρική αστυνομία, όπως είχε μετονομαστεί η πολιτοφυλακή, επιτέθηκαν στους Εβραίους που συναντούσαν στους δρόμους με ρόπαλα, τσεκούρια και μαχαίρια.

Το απόγευμα άρχισαν οι συλλήψεις και οι λεηλασίες. Με έτοιμους καταλόγους, οι αστυνομικοί συλλάμβαναν Εβραίους στα σπίτια τους, που στέλνονταν για εκτέλεση. Υπολογίζεται ότι περίπου 1.500-2.000 άνθρωποι δολοφονήθηκαν στις “ημέρες του Πετλιούρα”. Ταυτόχρονα, πολυάριθμα ήταν τα συμβάντα διαρπαγής εβραϊκών περιουσιών, δημόσιας διαπόμπευσης Εβραίων γυναικών, ακόμη και βιασμών.

Το γκέτο και η εξόντωση

Στο ίδιο διάστημα του Ιουνίου-Ιουλίου του 1941, αντιεβραϊκά πογκρόμ εξαπολύθηκαν από το ναζιστικό στρατό σε 26 ουκρανικές πόλεις της Γαλικίας και της Βολινίας. Συνολικά, ο αριθμός των θυμάτων αυτών των διώξεων στη Δυτική Ουκρανία υπολογίζεται σε 20 χιλιάδες. Σε αρκετές περιπτώσεις, είναι βεβαιωμένη η συμμετοχή Ουκρανών εθνικιστών και απλών κατοίκων. Όπως για παράδειγμα στις 2-3 Ιουλίου στην πόλη Ζλότσεφ. Εκεί, όπως και στο Λβοφ, αφορμή αποτέλεσε η ανακάλυψη σορών εκτελεσμένων Ουκρανών στην τοπική φυλακή. Στις 3 Ιουλίου, η ουκρανική πολιτοφυλακή και οι στρατιώτες της μεραρχίας SS “Βίκινγκ” συγκέντρωσαν τους ντόπιους Εβραίους στην πλατεία και διέπραξαν μια πραγματική σφαγή.

Όπως μεταφέρει μεταπολεμική μαρτυρία ενός επιζώντα: «Όταν ο πληθυσμός συγκεντρώθηκε στην πλατεία κοντά στη φυλακή, όλοι οι ικανοί άνθρωποι διατάχθηκαν να σκάψουν λάκκους. Στη συνέχεια, όταν οι λάκκοι ήταν έτοιμοι, όλοι οι παρόντες, διατάχθηκαν να ξαπλώσουν κοντά ο ένας στον άλλον μέσα στον λάκκο. Μετά από αυτό, οι Γερμανοί δήμιοι άρχισαν να πυροβολούν τους ανθρώπους που κείτονταν στον λάκκο με αυτόματα όπλα και πολυβόλα, και επίσης έριξαν χειροβομβίδες στον λάκκο. Περίπου 3.500 πολίτες σκοτώθηκαν με αυτόν τον τρόπο στην πλατεία κοντά στη φυλακή. Επέζησα επειδή ήμουν ξαπλωμένος κάτω από ανθρώπους και τραυματίστηκα μόνο στο πόδι. Λόγω της δυνατής βροχής, οι λάκκοι δεν γέμισαν αμέσως. Έμεινα ξαπλωμένος μέσα στον λάκκο μέχρι να νυχτώσει και μετά έτρεχα και κρυβόμουν στα υπόγεια όλη την ώρα».

Υπάρχουν, όμως, και επιχειρήσεις που πραγματοποιήθηκαν αποκλειστικά οπό ομάδες Ουκρανών, όπως αυτή του Πέτρο Βοϊνόφσκι, στο χωριό Μίλιεβο, στις 5 Ιουλίου 1941, όπου εξόντωσε περίπου 120 Εβραίους. Στις 7 Ιουλίου, με εντολή του περιφερειακού ηγέτη της OUN(m) (η φράξια του Μέλνικ) Στεπάν Καραμπασέφσκι δολοφονήθηκαν 45 στο Μποροφτσί και 54 στο Κισελιόφ. Στο χωριό Τούρμποφ, οι εθνικιστές έσφαξαν όλους τους Εβραίους άντρες. Στις 7-8 Ιουλίου, στο χωριό Κόσουφ, του Τερνόπιλ, οι μαχητές της OUN σκότωσαν 80 Εβραίους, συμπεριλαμβανομένων γυναικόπαιδων.

Η αντιεβραϊκή στάση της OUN αποτυπώνεται ανάγλυφα σε διαταγή τοπικών ηγετών της, την 1η Αυγούστου 1941, όπου, μεταξύ άλλων, αναφέρεται: «9. Απαγορεύεται ο χαιρετισμός Εβραίων ή η χειραψία. 10. Απαγορεύεται η πώληση τροφίμων σε Εβραίους και Πολωνούς. Όσοι δεν συμμορφώνονται με αυτή την εντολή θα μποϊκοτάρονται».

Από τον Νοέμβριο του 1941, οι Εβραίοι του Λβοφ, περιορίστηκαν σε γκέτο, βάσει της εντολής του Κάτσμαν, αρχηγού της αστυνομίας (SSPF) του Λέμπεργκ (όπως λέγεται το Λβοφ στα γερμανικά). Το γκέτο του Λβοφ υπήρξε το τρίτο μεγαλύτερο, μετά από αυτά της Βαρσοβίας και του Λοτζ, φθάνοντας τα 120.000 άτομα. Τα περισσότερα απ’ αυτά στάλθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης του Μπέλζεκ (Bełżec) ή δολοφονήθηκαν κατά τα επόμενα δύο χρόνια. 

Το αποτέλεσμα των πογκρόμ, των εκτοπίσεων και των κακουχιών ήταν η, σχεδόν, πλήρης εξόντωση του εβραϊκού πληθυσμού. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν οι σοβιετικές δυνάμεις εισήλθαν, στις 27 Ιουλίου 1944, στο Λβοφ, βρέθηκαν ζωντανοί μόνον 300 Εβραίοι, οποίοι κρύβονταν στην πόλη ή στους υπονόμους. Συνολικά, στην ανατολική Γαλικία, από τους 600.000 Εβραίους, που ζούσαν εκεί προπολεμικά, δεν επέζησαν περισσότεροι από 2%, ενώ γενικά στην Ουκρανία εξοντώθηκαν 1.430.000, από τα 2.805.000 που έχασαν τη ζωή τους σε ολόκληρη την ΕΣΣΔ.