Απορία ψάλτου βηξ…

Κυκλοφορεί ανάμεσα στους ψάλτες ο θρύλος μιας ενδιαφέρουσας στιχομυθίας μεταξύ του αειμνήστου πρωτοψάλτη του Οικουμενικού Θρόνου Κωνσταντίνου Πρίγγου και του τότε νεοεκλεγέντος Πατριάρχη Αθηναγόρα περί κόκκινων γραμμών, που, όπως φαίνεται, είναι απαράβατοι ακόμη και για τον πρωθιεράρχη της πρωτόθρονης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως. Ο αείμνηστος πατριάρχης, ως γνωστόν, είχε καλλιεργήσει το προφίλ του νεωτεριστή σε πολλά πράγματα, επηρεασθείς, ίσως, και από την θητεία του ως αρχιεπισκόπου Αμερικής, η οποία, την εποχή εκείνη, ήταν όντως “άγρια Δύση” με αποτέλεσμα οι Έλληνες μετανάστες της εποχής εκείνης να επιζητούν πρακτικές λύσεις “εκ των ενόντων” για να ανταποκριθούν στις ανάγκες τους.

Όταν λοιπόν ο πατριάρχης επιχείρησε να αλλοιώσει την λειτουργική παράδοση του Φαναρίου με την εισαγωγή φραγκοχορωδίας, όπως γινόταν τότε σε πλείστες όσες ενορίες των ΗΠΑ, ο Πρίγγος αντέδρασε έντονα. Κάποιοι λένε ότι είπε στον Αθηναγόρα αν τολμούσε κάτι τέτοιο, να μην έμπαινε στον κόπο να ξεπακετάρει τις βαλίτσες του, διότι δεν προέβλεπε ότι θα παρέμενε πολύ στην Πόλη. Κατ’ άλλους, ο Πρίγγος απάντησε πιο διπλωματικά μεν αλλά το ίδιο ξεκάθαρα δε, τονίζοντας στον πατριάρχη ότι προτιμούσε να ήταν ο τελευταίος των παραδοσιακών ιεροψαλτών, παρά ο πρώτος που θα ανέτρεπε την μακραίωνη παράδοση. Σε κάθε περίπτωση, η αντίδρασή του φαίνεται να έπιασε τόπο, διότι ούτε φραγκοχορωδίες εγκαταστάθηκαν, ούτε άλλαξε κάτι άλλο από την λειτουργική τάξη του Φαναρίου. 

Το συγκεκριμένο συμβάν αποτελεί καλή τροφή για σκέψη αναφορικά με (αυθαίρετες;) παρεμβάσεις ιεραρχών στην τάξη και παράδοση της Εκκλησίας. Για παράδειγμα, ιδιαίτερη θετική εντύπωση προκάλεσαν οι δηλώσεις του Σεβ. Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας κ. Μακαρίου για την ανάγκη διαφύλαξης της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού χαρακτήρα της λειτουργικής παράδοσης, ειδικά όταν συγκριθούν με τις τελευταίες τάσεις στις ΗΠΑ, όπου παρατηρείται η προσπάθεια της (όχι πάντα επιτυχημένης) απόδοσης και ερμηνείας των εκκλησιαστικών ύμνων στην αγγλική γλώσσα για λειτουργική χρήση.

Ψαλμοί στην Αγγλική γλώσσα;

Μάλιστα, παρατηρείται εσχάτως να εφαρμόζεται η αμφιλεγόμενη πρακτική αυτή όχι από φραγκοχορωδίες, αλλά από καταρτισμένους ιεροψάλτες που ανάλωσαν χρόνια στην μελέτη της γνήσιας εκκλησιαστικής μουσικής. Επιπλέον, στην προσπάθεια κάποιων να φανούν “βασιλικότεροι του βασιλέως”, γινόμαστε αυτόπτες μάρτυρες μουσικών, οι οποίοι πάσχισαν να σπουδάσουν τα σωστά διαστήματα και τις έλξεις των φθόγγων, αλλά και το παραδοσιακό ύφος, να αδιαφορούν κυνικά για την εντονότατη προφορά τους στην εκφορά της αγγλικής γλώσσας, πράγμα που δυσχεραίνει την ούτως ή άλλως δυσνόητη μετάφραση του μουσικού μέλους, το οποίο εγράφη, ετονίσθη και συνετέθη στο ελληνικό πρωτότυπο (συνήθως από αγίους της Εκκλησίας) και συνεπώς είναι εύλογο και αναμενόμενο να ακούγεται αδόκιμο στα αγγλικά.

Μάλιστα, σήμερα, όπου όλοι έχουν άμεση πρόσβαση στην μετάφραση σε πραγματικό χρόνο μέσω των κινητών συσκευών τους, δεν συντρέχει κανένας ουσιαστικός λόγος επιβολής της μετάφρασης λειτουργικά για χάρη της δυτικότροπης νοησιαρχικής “κατανόησης”. 

Όπου συμβαίνει, η πρακτική είναι τόσο παράλογη ώστε αναρωτιέται κανείς εάν κάποιοι από τους εν λόγω ψάλτες “εκβιάζονται” να ψάλλουν στην αγγλική από ιεράρχες, ιερείς ή επιτρόπους. Αν είναι όντως έτσι τα πράγματα, αξίζει να θυμηθούμε άλλη μια ιστορία ενός σπουδαίου μουσικού, του Μάρκου Βαμβακάρη, ο οποίος, πέρα από την δεξιοτεχνία του στο μπουζούκι, φημολογείτο ότι χόρευε πολύ ωραία στα νιάτα του.

Μια μέρα, ένας θαμώνας έκανε παραγγελία στον γερασμένο πια Μάρκο, απαιτώντας να χορέψει ζεϊμπέκικο. Καθώς ο ηλικιωμένος δεξιοτέχνης ξεφυσούσε πασχίζοντας να ανταποκριθεί στην παραγγελία, αποδείχθηκε στην ομήγυρη (και στον Γιώργο Ζαμπέτα που εξιστορούσε το γεγονός), ότι τα χρήματα, σε συνδυασμό με τα καπρίτσια ακαλλιέργητων πελατών, μπορεί να αποβούν ιδιαίτερα ταπεινωτικά για τους μουσικούς. 

Εάν λοιπόν οι εν λόγω ψάλτες δέχονται πιέσεις να ψάλλουν στην αγγλική από φόβο μήπως χάσουν τις θέσεις τους ή πέσουν στην δυσμένεια κάποιου αρχιερέως, πρόκειται περί ακραίας προσβολής της ιεράς ψαλτικής τέχνης. Σκοπός της Βυζαντινής μουσικής είναι να δοξάζεται ο εν Τριάδι προσκηνούμενος Θεός και να συμβάλει στην προσευχή του λαού, όχι να χρησιμοποιείται για την προώθηση ιδεολογικών αγκυλώσεων ή φτηνών προσπαθειών εντυπωσιασμού.

Άλλη μια τάση που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια είναι η έλευση ιεροψαλτών από την Ελλάδα για να ψάλλουν σε ενορίες των ΗΠΑ. Η πρακτική αυτή, δηλωτική της λειψανδρίας που υπάρχει και της ανάγκης μετάδοσης της ψαλτικής τέχνης σε νεότερες γενιές και υποστήριξης των κατά τόπους σχολών Βυζαντινής μουσικής, είναι χρήσιμη και ευεργετική εφόσον έχει σκοπό να συμβάλλει στην δημιουργία κλίματος κατανύξεως και να φέρει το εκκλησίασμα σε κατάσταση προσευχής, ειδικά στο πλαίσιο των αγίων ημερών που οδηγούν και αποκορυφώνονται στο Άγιο Πάσχα.

Παραγνωρισμένοι ψάλτες

Ωστόσο, αν ο σκοπός αλλοτριωθεί και επικρατήσει η νεοπλουτίστικη νοοτροπία να προσκαλούνται “φίρμες” εξ Ελλάδος για να κάνει η εκάστοτε ενορία “το κομμάτι της”, τότε το εν λόγω φαινόμενο παράγει τα αντίθετα του αναμενομένου αποτελέσματα. Ειδικά σε περιπτώσεις όπου προσκαλούνται γνωστά ονόματα από την Ελλάδα σε ενορίες όπου υπάρχει ήδη επαρκής ψάλτης – και μάλιστα εν αγνοία του.

Υπάρχουν ήδη αρκετές τέτοιες περιπτώσεις από την πρόσφατη ιστορία που προσφέρονται προς μελέτη και το συμπέρασμα που εξάγεται είναι ότι “μάλλον θόρυβος γίνεται” και το μόνο που κατορθώνουν με την αβελτηρία που επιδεικνύουν οι εν λόγω ιθύνοντες των ενοριών είναι να δημιουργούν πολλή φασαρία για τίποτα, με τελικό αποτέλεσμα να μειώνεται η προσέλευση στους συγκεκριμένους ναούς την Μεγάλη Εβδομάδα, αντί να αυξάνεται. Ευτυχώς, τα αποτελέσματα αυτά αποδεικνύουν ότι ο λαός μπορεί ακόμη να διακρίνει μεταξύ ειλικρίνειας και φτηνών κόλπων εντυπωσιασμού.

Δεδομένων αυτών των συμπεριφορών, ενώ συμπονεί κανείς του ψάλτες που τους συμπεριφέρονται κάποιοι διοικητικοί απλά ως πληρωμένα λαρύγγια αντί για μέλη του κατώτερου κλήρου και φορείς μιας ζώσας αρχέγονης κληρονομιάς που είναι, ίσως θα πρέπει κι εκείνοι να εμπνευστούν και να δείξουν λίγη περισσότερη παρρησία, όπως αυτή που επέδειξε ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Πρίγγος, ο οποίος δεν δίστασε να ελέγξει ακόμη και τις υπερβολές του Πατριάρχη όταν επρόκειτο για την υπεράσπιση της ιεράς παράδοσης. Εδώ ένας κοσμικός οργανισμός, η ΟΥΝΕΣΚΟ, αναγνωρίζει επισήμως την Βυζαντινή μουσική ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας. Καιρός να της προσδίδουν την ίδια βαρύτητα η εκκλησιαστική διοίκηση, κληρικοί και επίτροποι συνάμα.