Δημόσιο και ιδιωτικό χρέος ως “Δαμόκλειος Σπάθη” για τα νοικοκυριά

Ασμένως ανταποκρίνεται η ταπεινότητά μου στη δημόσια συζήτηση  για αναζήτηση κυρίως της αλήθειας γύρω από το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος της χώρας μας, την οποία άνοιξαν οι αναγνώστες μου Stratus, Γιώργος Λυμπεράκης και « Ζωαρα» σχολιάζοντας το άρθρο μου για τη μελέτη “Τζαμπατζήδες στη Χώρα των Θαυμάτων” του εκλιπόντος πανεπιστημιακού και ακαδημαϊκού Κωνσταντίνου Τσουκαλά και θα συνεχίσει το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ με εκδήλωση την προσεχή Πέμπτη στην Αθήνα.

Για την οικονομία της δημόσιας συζήτησης επιτρέψτε μου να προτάξω μερικές διευκρινίσεις σχετικά με δύο σημαντικά  σημεία των σχολίων των παραπάνω αναγνωστών μου. Το πρώτο αφορά την εύστοχη διαπίστωση ότι τα τρία μνημόνια εφαρμόστηκαν από το ίδιο πολιτικό σύστημα που μας κατέστρεψε», την οποία έχει επιβεβαιώσει η ταπεινότητά μου με άρθρο και πίνακα των ίδιων … 70 διαχειριστών  στο SLpress (11 Ιουνίου 2025), που έως σήμερα  δαπάνησαν αλυσιτελώς πάνω από 2 τρις. ευρώ (ένα τρις.  ευρώ επί μνημονίων και ένα τρις. ευρώ από το 2019 έως σήμερα).

Η άλλη διευκρίνιση είναι συνέχεια της προηγούμενης, καθώς, όπως προκύπτει από το ίδιο άρθρο και από τη μνημειώδη έκδοση της Τράπεζας της Ελλάδος «Το Χρονικό της Μεγάλης Κρίσης 2008-2013» το ίδιο σχεδόν πολιτικό σύστημα που διαχειρίστηκε τα τρία μνημόνια και που διαχειρίζονται  πάνω από ένα τρις. ευρώ μετά το 2019 προκάλεσαν και το «πάνω», δηλαδή τη μεγαλοπρεπή  «φούσκα» 2001-2008, την οποία,  όπως έλεγε ο επί πολλά χρόνια διοικητής της  Ομοσπονδιακής (Κεντρικής) Τράπεζας των ΗΠΑ Άλαν Γκρίνσπαν, τη νιώθει κανείς   όταν σκάσει. Και οι Έλληνες τη νιώθουν κοροϊδευόμενοι από  2009 έως και το … 2070. Συνεπώς, όπως προκύπτει από την παραπάνω μνημειώδη μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος, αλλά και της Ακαδημίας Αθηνών, με την κρίση και τα μνημόνια δεν «σταμάτησε το παραγωγικό μοντέλο και η χώρα από παραγωγική έγινε παρασιτική». Δεν υπήρξε σχεδόν ποτέ.

Μερικά εγκλήματα για το δημόσιο χρέος

Όσον αφορά τώρα τη δημόσια συζήτηση για το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος, κρίνω ότι είναι χρήσιμες μερικές ακόμα λεπτομέρειες:

-Το υψηλό δημόσιο χρέος είναι κακό όταν τα δανειζόμενα κεφάλαια δεν έχουν κανένα συντελεστή απόδοσης στην οικονομία και την κοινωνία (υποδομές και ευημερία» καθώς αναλίσκεται σχεδόν όλο (ακόμα και ένα μεγάλο μέρος του Προγράμματος Δημόσιων Επενδύσεων) για καταναλωτικούς σκοπούς ή κομματικές σκοπιμότητες. Απλώς αναφέρω δύο εγκλήματα, για τα οποία, αντί τιμωρίας τους, όλοι σχεδόν οι εναγείς ανταμείφθηκαν με την ανάδειξή τους στις θέσεις πρωθυπουργών, υπουργών, υφυπουργών, βουλευτών και διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος.

Σημειώνω, λοιπόν, ότι από το 2010 έως το 2018, οι μνημονιακές κυβερνήσεις επεβάρυναν τους Έλληνες πολίτες με αντιαναπτυξιακά και αντικοινωνικά  μέτρα λιτότητας 80 δις. ευρώ, από τα οποία μόνο περίπου 35 δις. ευρώ είχαν ικανοποιητικό  δημοσιονομικό αποτέλεσμα, ενώ  περίπου 45 δις. ευρώ τα κατάπιε η εφιαλτική ύφεση και η  διαχειριστική ανικανότητα.

Πήραν 138 δις. ευρώ από «κούρεμα» ομολόγων 

Το άλλο, πιο εναγές από το προηγούμενο, αφορά την πιο άγρια επίθεση κράτους κατά της ιδιωτικής περιουσίας (το τρίτο έγκλημα το οποίο και συνεχίζεται αφορά τις περικοπές συντάξεων το 2012 δεκάδων δις. ευρώ χωρίς πάλι κανένα αποτέλεσμα!), το οποίο, μολονότι περιγράφεται με μελανά στοιχεία στην παραπάνω μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος δεν βρέθηκε ούτε ένας το καταγγείλει και να το φέρει στη Βουλή (κόρακας κοράκου βγάζει μάτι;). Υπενθυμίζω ότι το πρώτο δίμηνο του 2012 ολοκληρώθηκαν οι διαπραγματεύσεις για το  πρόγραμμα μείωσης του χρέους με  «κούρεμα», δηλαδή. Όπως προκύπτει από την έκδοση της Τράπεζας της Ελλάδος «Το Χρονικό της Κρίσης: 2010-2013», το συνολικό καθαρό όφελος (μείωση του χρέους) των 137,9 δις. ευρώ που προέκυψε από το «κούρεμα»  των ομολόγων διατέθηκαν μόνο 51,2 δις. ευρώ, το υπόλοιπο τεράστιο ποσό των  … 86,7 δις.  ευρώ να πηγαίνει για τον Γάμο του Καραγκιόζη.

 Όπως σημειώνεται στην παραπάνω μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος, η επίδραση του παραπάνω «κουρέματος» στη μείωση του χρέους  «μετριάστηκε σημαντικά λόγω: α) της ανάγκης για ανακεφαλαιοποίηση των ελληνικών τραπεζών με έκδοση νέου χρέους ύψους 41 δις. ευρώ εντός του 2012, β) του δανεισμού ύψους 11,3 δις. ευρώ για την επαναγορά χρέους το Δεκέμβριο,  γ) του γεγονότος ότι η μείωση της αξίας των ομολόγων που διακρατούσαν τα ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία ή άλλοι φορείς, ύψους 16,2 δις. ευρώ,  δεν οδήγησε σε μείωση του χρέους, επειδή επρόκειτο για ενδοκυβερνητικό χρέος, δ) του δανεισμού 4,5 δις. ευρώ για την παροχή ομολόγων του ΕΦΣΕ στα ασφαλιστικά ταμεία ως αντισταθμικού οφέλους έναντι της μείωσης των απαιτήσεων που υπέστησαν, ε) της ανάγκης δανεισμού 11,9 δισ. ευρώ για την κάλυψη του ελλείμματος του 2012 και στ) λοιπών υποχρεώσεων του Δημοσίου (π.χ. πληρωμές στον ΕΜΣ, πληρωμές παλαιών οφειλών κλπ) συνολικού ύψους 1,9 δισ. ευρώ». 

Το αποτέλεσμα είναι αποκαρδιωτικό, όπως προκύπτει από μια ματιά στον παρατιθέμενο πίνακα: Το χρέος από 301,1 δις. ευρώ το «επάρατο» 2009 διαμορφώθηκε στα 356,2 δις. ευρώ το 2011, για να μειωθεί (κατά 51,2 δις. ευρώ από το «κούρεμα» ) στα 305 δις. ευρώ το 2012, αλλά να ανεβαίνει συνεχώς και ολοταχώς και να φτάσει στο σημερινό «βιώσιμο» των 362,8 δις. ευρώ. Δηλαδή, σε σχέση με το 301,1 δις. ευρώ του 2009 αυξήθηκε κατά 61,7 δις. ευρώ, αλλά χωρίς το «κούρεμα» η αύξηση θα ήταν … 113,8 δις. ευρώ!!!

Μερικά δραματικά και ευτράπελα για το ιδιωτικό χρέος 

Ας πάμε τώρα στο δυσβάσταχτο, πράγματι, ιδιωτικό χρέος για το οποίο το ΠΑΣΟΚ -ΚΙΝΑΛ θα διοργανώσει στην Αθήνα ειδική εκδήλωση, όπου, προφανώς, δεν θα αναφερθούν λεπτομέρειες, σαν μερικές  αυτές που θα προσπαθήσει να υπενθυμίσει  η ταπεινότητά μου στη συνέχεια και που αποτυπώνονται στον παρατιθέμενο πίνακα με την εφιαλτική εξέλιξη του από το 2008 έως σήμερα. Και το ιδιωτικό χρέος δεν είναι  κακό όταν περιλαμβάνει οφειλές από δάνεια  προς χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (τράπεζες), τα οποία  χρησιμοποιούνται για επενδύσεις (επιχειρηματικά), για στέγαση (η στεγαστική κρίση οφείλεται και στην ελλιπή επί πολλά χρόνια πιστωτική επέκταση στα νοικοκυριά  και για βελτίωση της ποιότητας ζωής, και τα οποία  εξυπηρετούνται σχεδόν κανονικά και χορηγούνται ή λαμβάνονται χωρίς τις παροιμιώδεις υπερβολές την περίοδο 2001-2008 για «Γαλοπούλα» τα Χριστούγεννα, για «Αρνί» το Πάσχα και … «Διακοπές» το καλοκαίρι, με τα γνωστά κομματικά ευτράπελα η εκάστοτε αντιπολίτευση να κατηγορεί την εκάστοτε κυβέρνηση (που προηγουμένως ήταν στην αντιπολίτευση!) για … «υπερχρέωση των νοικοκυριών», η οποία καταδείχθηκε μεγαλοπρεπώς από την κρίση και καταδεικνύεται συνεχώς έως σήμερα (βλέπε πίνακα). 

Γενική εικόνα εξέλιξης του ιδιωτικού χρέους κατά περίοδο

Για να μην κουράσω άλλο τους αναγνώστες μου και με άλλες λεπτομέρειες, θα παρουσιάσω στη συνέχεια εν συντομία απλώς  τη γενική εικόνα της πορείας και του συνολικού ιδιωτικού χρέους από το 2008 έως το 2025  κατά περίοδο:

-Περίοδος 2008–2010 (αρχή της κρίσης): Ο ιδιωτικός δανεισμός βρισκόταν σε υψηλά επίπεδα λόγω της προηγούμενης ευφορίας και άρχισε να διογκώνεται καθώς η οικονομία περνούσε σε ύφεση και τα εισοδήματα μειώνονταν. Την περίοδο αυτή, το ιδιωτικό χρέος αποτελούνταν κυρίως από τραπεζικά δάνεια. Οι οφειλές προς το Δημόσιο ήταν σε χαμηλά επίπεδα, καθώς η αγορά διέθετε ακόμα ρευστότητα.

-Περίοδος Μνημονίων (2010–2018): Η τεράστια λιτότητα για  δημοσιονομική προσαρμογή και η κάθετη πτώση του ΑΕΠ οδήγησαν στη μετακύλιση του δημόσιου βάρους στην πραγματική οικονομία, επιβεβαιώνοντας την εύστοχη παρατήρηση του κ. Γιώργου Λυμπεράκη. Τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις αδυνατούσαν να αποπληρώσουν τα δάνειά τους, με αποτέλεσμα την εκτόξευση των «κόκκινων» δανείων. Η κατακόρυφη πτώση του ΑΕΠ και η αύξηση της ανεργίας οδήγησαν σε μαζική αδυναμία πληρωμών. Τα «κόκκινα» δάνεια άρχισαν να πνίγουν το τραπεζικό σύστημα, ενώ γεννήθηκε η γενιά των «στρατηγικών κακοπληρωτών». Το 2016  σημειώθηκε κορύφωση του τραπεζικού προβλήματος καθώς  τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια (NPLs) στις τράπεζες άγγιξαν το ιστορικό υψηλό των 107 δισ. ευρώ (περίπου το 50% των συνολικών δανείων). Ακόμα, η εμφανιζόμενη μείωση του μη εξυπηρετούμενου χρέους  στις τράπεζες την περίοδο 2017–2019 οφείλεται στη μαζική μεταβίβαση των «κόκκινων» δανείων από τις τράπεζες σε εταιρείες διαχείρισης (servicers / funds). Το τραπεζικό σύστημα άρχισε να αποφορτίζεται, αλλά το χρέος παρέμεινε ενεργό στην οικονομία, επιβαρύνοντας τους πολίτες.

-Μεταμνημονιακή περίοδος και Πανδημία (2019–2025): Το χρέος παρέμεινε σε υψηλά επίπεδα, παρά τις προσπάθειες εξυγίανσης των τραπεζών και τις πωλήσεις απαιτήσεων σε εταιρείες διαχείρισης (servicers), καθώς το ιδιωτικό χρέος έγινε πια δομικό (περισσότεροι από 4 εκατομμύρια οι οφειλέτες  στην εφορία και πάνω από 2 εκατομμύρια οι οφειλέτες  στα ασφαλιστικά ταμεία). Ειδικότερα, την περίοδο 2023–2025 παρά τη σταθερή  αύξηση του ΑΕΠ (κι όχι ανάπτυξη, που διαφέρει από το ΑΕΠ!) της  τάξης του 2%–2,1%, οι πληθωριστικές πιέσεις συγκράτησαν τα διαθέσιμα εισοδήματα. Το 2024 το χρέος διαμορφώθηκε γύρω στα 398,8 δισ. ευρώ, για να φτάσει στα 417 δισ. ευρώ στα τέλη του 2025.

Εφιαλτική και η εξέλιξη της Διεθνούς Επενδυτικής Θέσης της Ελλάδος

Με έκπληξη παρατηρώ ότι, σ΄ αντίθεση με το δημόσιο και το ιδιωτικό χρέος, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, τα δημοσιονομικά αποτελέσματα, τον πληθωρισμό και την «ισχυρή ανάπτυξη» ένας σημαντικός δείκτης, όπως αυτός της Καθαρής Διεθνούς Επενδυτικής Θέσης της χώρας μας παραμένει, παραδόξως, στα «ασυζήτητα». Κι όμως, με τον δείκτη αυτόν μετριέται η οικονομική υγεία της χώρας, δηλαδή δείχνει πόσο εξαρτημένη είναι μια οικονομία από ξένα κεφάλαια και κατά πόσο μπορεί να ανταποκριθεί στις εξωτερικές της υποχρεώσεις. 

Σημειώνεται ο δείκτης αυτός  αποτυπώνει σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή (τέλος τριμήνου και τέλος έτους) το ύψος των απαιτήσεων και υποχρεώσεων των κατοίκων Ελλάδος έναντι μη κατοίκων, παρουσιάζοντας τη διαφορά ανάμεσα σε απαιτήσεις και υποχρεώσεις. Οι απαιτήσεις και οι υποχρεώσεις αναλύονται στις βασικές κατηγορίες των άμεσων επενδύσεων, των επενδύσεων χαρτοφυλακίου, των λοιπών επενδύσεων, των συναλλαγματικών διαθεσίμων, καθώς επίσης και ανά τομέα οικονομίας, όπως Τράπεζα της Ελλάδος, λοιπά νομισματικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, γενική κυβέρνηση και λοιποί τομείς. Αν είναι Διεθνής Επενδυτική Θέση είναι  θετική, η χώρα είναι καθαρός πιστωτής του υπόλοιπου κόσμου. Αν είναι αρνητική, όπως μονίμως και συνεχώς επιδεινούμενη η χώρα μας, είναι καθαρός οφειλέτης.