Η ελληνική οικονομία σε συμπληγάδες

Αυτή η ανάγνωση, όμως, είναι επιφανειακή. Ο πόλεμος και οι διεθνείς κρίσεις δεν γεννούν την ελληνική παθογένεια· απλώς αποκαλύπτουν τη γύμνια των εγχώριων θεσμών. Πίσω από τις φουσκωμένες τιμές στα ράφια του σουπερμάρκετ και στους λογαριασμούς κρύβεται μια σειρά από βαθιές, δομικές στρεβλώσεις, θεσμικές αστοχίες και παρασιτικούς μηχανισμούς. Αυτοί οι μηχανισμοί λειτουργούν ως «κρυφοί φόροι» για τον πολίτη. Η ακρίβεια στην Ελλάδα είναι, σε τεράστιο βαθμό, προϊόν ενός εγχώριου ρυθμιστικού και επιχειρηματικού ελλείμματος που προστατεύει τις ολιγοπωλιακές δομές και επιβαρύνει τους καταναλωτές.

1. Το «Καθεστώς Ρυθμιστικού Χάους» έχει κόστος 

Μια από τις λιγότερο ορατές, αλλά εξαιρετικά δαπανηρές πηγές της ακρίβειας είναι το καθεστώς ρυθμιστικού χάους που επικρατεί στην αγορά. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται η προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Η επιμονή της κυβέρνησης να διατηρεί στον εθνικό Νόμο 4624/2019 διατάξεις που έρχονται σε ευθεία σύγκρουση με τον Ευρωπαϊκό Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR) οδήγησε στη Γνωμοδότηση 1/2020 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.

Η Αρχή ξεγύμνωσε τον εθνικό νόμο, δηλώνοντας ότι θα εφαρμόζει τις διατάξεις του Κανονισμού και όχι τις εθνικές διατάξεις που αντίκεινται στον Κανονισμό. Αυτή η θεσμική κωφότητα υποχρεώνει τις επιχειρήσεις σε ένα δαπανηρό καθεστώς ακόμα και «διπλής συμμόρφωσης». Για τις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜμΕ), το αρχικό κόστος συμμόρφωσης κυμαίνεται μεταξύ €5.000 και €20.000, με το ετήσιο κόστος συντήρησης (νομικοί σύμβουλοι, Υπεύθυνοι Προστασίας Δεδομένων – DPO, συστήματα ασφαλείας) να αγγίζει τα €3.000 έως €7.000. Στις μεγάλες επιχειρήσεις, το ετήσιο αυτό κόστος ξεπερνά εύκολα το €1.000.000.

Το κόστος αυτό αποδεικνύεται και αναποτελεσματικό στην πράξη λόγω των διεθνών νομικών κενών σε επίπεδο κορυφής δηλ. Κομισιόν (όπως ανέδειξαν οι αποφάσεις Schrems I & II του Δικαστηρίου της ΕΕ). Επιπλέον, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις επιβαρύνονται με το κόστος των εκπομπών (€50-€100 ανά τόνο) και τη γραφειοκρατία των αναφορών βιωσιμότητας (Οδηγία CSRD). Το αποτέλεσμα είναι ένα ευρωπαϊκό και κατ’ επέκταση ελληνικό προϊόν να ξεκινά από το εργοστάσιο με ένα μειονέκτημα κόστους 20% έως 40% (regulatory premium) σε σχέση με ανταγωνιστικά προϊόντα τρίτων χωρών (π.χ. Κίνας) που βασίζονται σε φθηνό άνθρακα.

Αυτό το αυξημένο κόστος μετακυλίεται αυτούσιο στην τελική τιμή που πληρώνει ο Έλληνας καταναλωτής. Την ίδια στιγμή, η μόλυνση εισάγεται εναερίως στην ΕΕ από την αύξηση των ρύπων στην Κίνα, την Ινδία, τις ΗΠΑ, ή και στα Σκόπια, χώρες στις οποίες οι ευρωπαϊκές εταιρείες είτε μετακόμισαν είτε έκλεισαν, λόγω του κόστους των φίλτρων και των φόρων. Πάντως, οι γραφειοκράτες των Βρυξελλών πέτυχαν στα χαρτιά τη μείωση της μόλυνσης από Co2.

2 Η ακρίβεια στο σουπερμάρκετ

Οι πολίτες αναρωτιούνται πώς είναι δυνατόν οι τιμές στα ράφια των σουπερμάρκετ να βρίσκονται στα ύψη, αλλά οι επίσημοι ισολογισμοί των εταιρειών στην Ελλάδα να εμφανίζουν αναιμικά κέρδη ή ακόμα και ζημιές. Η απάντηση βρίσκεται στη προκλητική πρακτική της τεχνητής μεταφοράς κερδών σε χώρες με εξαιρετικά χαμηλή φορολογία (όπως η Βουλγαρία με σταθερό συντελεστή 10%, η Κύπρος ή το Λουξεμβούργο). Η διαδικασία περιλαμβάνει τρία συγκεκριμένα βήματα:

1. Η Ίδρυση της «Ενδιάμεσης» Εταιρείας. Ο όμιλος του σουπερμάρκετ ιδρύει μια θυγατρική εταιρεία αγορών ή logistics σε μια χώρα με χαμηλό φορολογικό συντελεστή (π.χ. στη Βουλγαρία).
2. Η Τεχνητή Υπερτιμολόγηση. Η ενδιάμεση εταιρεία αγοράζει μαζικά αγαθά από τους παραγωγούς σε πολύ χαμηλή τιμή (π.χ. €1,00 το κομμάτι) και τα μεταπουλά στην ελληνική της θυγατρική στην τεχνητά διογκωμένη τιμή των €2,80. Το τεράστιο κέρδος (€1,80) ενθυλακώνεται στο εξωτερικό.
3. Το «Εξαφανισμένο» Κέρδος στην Ελλάδα. Το σουπερμάρκετ στην Ελλάδα εμφανίζει στα βιβλία του ότι αγόρασε το προϊόν €2,80 και το πούλησε €3,00. Το εμφανιζόμενο μικτό κέρδος είναι μόλις €0,20. Αν αφαιρεθούν τα λειτουργικά έξοδα (ρεύμα, μισθοί, ενοίκια), η εταιρεία εμφανίζει μηδενικά κέρδη και δεν πληρώνει σχεδόν καθόλου φόρο εισοδήματος στο ελληνικό κράτος.

Το ίδιο «κόλπο» εφαρμόζεται και για άυλες υπηρεσίες, όπως τα υπέρογκα δικαιώματα χρήσης σήματος (royalties) ή οι εικονικές αμοιβές για «συμβουλευτικές υπηρεσίες» προς τη μητρική. Η ΑΑΔΕ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Κομισιόν) γνωρίζουν την πρακτική και επιβάλλουν τη σύνταξη «Φακέλου Τεκμηρίωσης Ενδοομιλικών Συναλλαγών» βάσει της Αρχής των Ίσων Αποστάσεων. Ωστόσο, ο έλεγχος αποτυγχάνει στην πράξη. Μεγάλη η δυσκολία για τους ελεγκτές να αποδείξουν επιστημονικά τη «σωστή» διεθνή τιμή για χιλιάδες κωδικούς, ενώ οι πολυεθνικές θωρακίζονται νομικά από κορυφαίες παγκόσμιες ελεγκτικές εταιρείες (Big Four).

3. Καρτέλ σε τράπεζες και σουπερμάρκετ

Η ύπαρξη εναρμονισμένων πρακτικών (καρτέλ) σε κρίσιμους τομείς όπως οι συστημικές τράπεζες και τα σουπερμάρκετ είναι διάχυτη στην ελληνική αγορά. Η Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού της Κομισιόν (DG COMP) «κλείνει τα μάτια» στην Ελλάδα. Ο λόγος είναι η Αρχή της Επικουρικότητας και συγκεκριμένοι πολιτικοί κανόνες:

• Το Κριτήριο του Επηρεασμού του Διακρατικού Εμπορίου. Βάσει των Άρθρων 101 και 102 της ΣΛΕΕ, η DG COMP παρεμβαίνει μόνο αν μια πρακτική επηρεάζει το εμπόριο μεταξύ των κρατών-μελών. Οι υψηλές προμήθειες των ελληνικών τραπεζών ή οι τιμές στα ελληνικά ράφια πλήττουν τον Έλληνα καταναλωτή, αλλά δεν επηρεάζουν το εμπόριο μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας. Έτσι, δηλώνει αναρμόδια.
• Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ανταγωνισμού (ECN): Μέσω του Κανονισμού 1/2003, η ευθύνη μετακυλίεται στην εθνική αρχή (την Ελληνική Επιτροπή Ανταγωνισμού) ως την «πλέον κατάλληλη» (best placed). Όμως, η ελληνική αρχή παραμένει υποστελεχωμένη και εγκλωβισμένη σε δομικές αδυναμίες, και επιδιώκεται να παραμένει έτσι.
• Πολιτική Σκοπιμότητα. Οι ελληνικές τράπεζες διασώθηκαν με δισεκατομμύρια των Ευρωπαίων φορολογουμένων. Σήμερα, προτεραιότητα της ΕΚΤ και της Κομισιόν είναι η διασφάλιση της υψηλής κερδοφορίας και της κεφαλαιακής τους επάρκειας, ώστε να μην κινδυνεύσουν ξανά. Οι Βρυξέλλες δεν ανοίγουν μέτωπο που θα κλόνιζε το τραπεζικό σύστημα, αφήνοντας τον Έλληνα καταναλωτή απροστάτευτο ανάμεσα στην ευρωπαϊκή αποστασιοποίηση και την εγχώρια αδυναμία.

4. Η Αιμορραγία της Γεωργοκτηνοτροφίας και ο ΟΠΕΚΕΠΕ

Ενώ η άνοδος τιμών στα τρόφιμα καλπάζει, η εγχώρια πρωτογενής παραγωγή δέχεται ένα τελειωτικό χτύπημα που δεν σχετίζεται με τον πόλεμο, αλλά με το διαχρονικό διαχειριστικό μπάχαλο και το σκάνδαλο με τις κλοπές των επιδοτήσεων της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) μέσω του ΟΠΕΚΕΠΕ.

Νόμιμοι παραγωγοί, πραγματικοί αγρότες και κτηνοτρόφοι, βλέπουν τα κονδύλια που δικαιούνται να κάνουν «φτερά» προς όφελος επιτήδιων, μέσα από κυκλώματα εικονικών δηλώσεων και ανύπαρκτων εκτάσεων. Η απώλεια αυτών των πόρων στερεί από τους παραγωγούς τη δυνατότητα να απορροφήσουν το αυξημένο κόστος των λιπασμάτων (που επιτείνεται από το κλείσιμο των ροών στο Στενό του Ορμούζ). Έτσι ο Έλληνας παραγωγός αναγκάζεται είτε να εγκαταλείψει την παραγωγή είτε να μετακυλίσει το κόστος, οδηγώντας σε αστρονομικές τιμές στα βασικά οπωροκηπευτικά και στα γαλακτοκομικά προϊόντα.

5. Το Συνταγματικό Σκάνδαλο των Ευρωπαϊκών Προστίμων 

Η κλοπή των κοινοτικών κονδυλίων και η συστηματική παραβίαση του ενωσιακού δικαίου επιφέρουν βαριά πρόστιμα από την ΕΕ Αναδεικνύεται έτσι μια βαθιά θεσμική εκτροπή. Πρόκειται για την πάγια τακτική του κράτους να ενσωματώνει αυτά τα πρόστιμα «στα βουβά» στον γενικό προϋπολογισμό, φορτώνοντάς τα στις πλάτες των φορολογουμένων.

Αυτή η πρακτική είναι κατάφωρα αντισυνταγματική. Σύμφωνα με το Σύνταγμα (Άρθρο 4 παρ. 5), οι πολίτες συνεισφέρουν αναλογικά στα δημόσια βάρη (υγεία, παιδεία, άμυνα). Το πρόστιμο της ΕΕ, όμως, δεν είναι δημόσιο βάρος. Είναι χρηματική ποινή που επιβάλλεται επειδή τα κρατικά όργανα παραβίασαν τον νόμο.

Η ενσωμάτωση των προστίμων στη γενική φορολογία επιτρέπει στο κράτος να παρανομεί και να στέλνει τον λογαριασμό στους πολίτες, απαλλάσσοντας τους πραγματικούς υπαίτιους (υπηρεσιακούς και πολιτικούς παράγοντες) από τις ευθύνες τους. Έτσι, ο πολίτης πληρώνει το μάρμαρο εις διπλούν. Οι φόροι κλείνουν τις τρύπες της διοικητικής ανικανότητας αντί να επιστρέφουν στην κοινωνία, και τα εκατομμύρια των προστίμων διογκώνουν τεχνητά το λειτουργικό κόστος του κράτους, συντηρώντας έναν μόνιμο πληθωριστικό μηχανισμό.

6. Η Ακτινογραφία των «Κρυφών Φόρων» 

Επιπλέον, η ελληνική αγορά λειτουργεί με ένα μόνιμο, δομικό «καπέλο» ακρίβειας που παράγεται από τη δυσλειτουργία του ίδιου του συστήματος:

• Το Παράδοξο του Τραπεζικού Συστήματος. Οι συστημικές τράπεζες καταγράφουν κέρδη-ρεκόρ, ενώ η ψαλίδα μεταξύ επιτοκίων καταθέσεων και χορηγήσεων παραμένει από τις υψηλότερες στην Ευρωζώνη, στραγγαλίζοντας τη ρευστότητα των ΜμΕ. Παράλληλα, τα κεφάλαιά τους στηρίζονται στον Αναβαλλόμενο Φόρο, η κοινωνία εγγυάται τα δάνειά τους μέσω του προγράμματος «Ηρακλής», αλλά τα διοικητικά συμβούλια εγκρίνουν προκλητικά μπόνους εκατομμυρίων για τα στελέχη τους, την ώρα που οι μισθοί και οι συντάξεις παραμένουν καθηλωμένοι.
• Ψηφιοποίηση της Γραφειοκρατίας. Το κράτος ψηφιοποιεί τις δομές του χωρίς να καταργεί τις περιττές διαδικασίες. Η πραγματική παραγωγικότητα της εργασίας παραμένει χαμηλή (κοντά στο 60% του ευρωπαϊκού μέσου όρου). Το κράτος μας κοστίζει ακριβά σε σχέση με τον πλούτο που επιστρέφει.
• Καύσιμα και Νοθεία. Το λαθρεμπόριο και η νοθεία με βιομηχανικούς διαλύτες (όπως η τολουόλη) στερούν εκατοντάδες εκατομμύρια από τα δημόσια έσοδα. Για να καλύψει τη χασούρα, το κράτος διατηρεί τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης (ΕΦΚ) στα ύψη. Ο πολίτης πληρώνει τριπλά: βαρύ φόρο, νοθευμένο καύσιμο και ζημιές στο συνεργείο, ενώ λόγω νησιωτικότητας, κάθε αύξηση στα καύσιμα μεταφράζεται σε άμεσο ανατιμητικό σοκ.
• Στρεβλώσεις στην Αγορά. Η χαοτική απόσταση «από το χωράφι στο ράφι» λόγω ανεξέλεγκτων μεσαζόντων, η διατήρηση υψηλού ΦΠΑ σε βασικά αγαθά και ένα ενεργειακό μοντέλο που συνδέει άκριτα την τιμή του ρεύματος με το πανάκριβο φυσικό αέριο, συνθέτουν το σκηνικό της ακρίβειας. Ακόμα και οι καθυστερήσεις στην απονομή Δικαιοσύνης λειτουργούν ως επιχειρηματικό ρίσκο που αυξάνει τις τελικές τιμές.
• Η Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία (ΚΑΛΟ). Απέναντι σε αυτό το ολιγοπωλιακό μοντέλο, η Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία (ΚΑΛΟ) θα μπορούσε να αποτελέσει ανάσα, προσφέροντας εναλλακτικά δίκτυα παραγωγής και διανομής χωρίς μεσάζοντες. Όμως, παρά το Ευρωπαϊκό Σχέδιο Δράσης (2021), η ΚΑΛΟ στην Ελλάδα προσκρούει σε δομικά εμπόδια και δεν αποδίδει τα αναμενόμενα ,αντίθετα με την επιτυχία που σημειώνει στην Ιταλία.

7. Το Συνταγματικό και Ηθικό Χρέος για τη Στέγαση

Η προστασία της ιδιωτικής κατοικίας αποτελεί ρητή συνταγματική επιταγή (Άρθρο 21). Όταν όμως το κράτος επιτρέπει στα ιδιωτικά Funds να λειτουργούν ως στυγνές εισπρακτικές μηχανές χωρίς κοινωνικό φίλτρο, παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας. Για την πλειονότητα των πολιτών, η αδυναμία πληρωμής των δανείων δεν ήταν αποτέλεσμα δόλου, αλλά μιας βίαιης συστημικής κατάρρευσης (συρρίκνωση του ΑΕΠ κατά 25%, εκτίναξη ανεργίας) λόγω της χρεοκοπίας της χώρας και της συνακόλουθης φτωχοποίησης του πολίτη, κάτι που νομικά συνιστά «απρόοπτη μεταβολή των συνθηκών».

Είναι ηθικά και νομικά προκλητικό να διατηρείται στο ακέραιο η ονομαστική αξία του χρέους για τον πολίτη, την ίδια ώρα που το Fund εξαγοράζει το δάνειό του στο 10% ή 15% της αξίας του. Ο πολίτης μάτωσε για να ανακεφαλαιοποιηθούν οι τράπεζες και δεν του επιτρέπουν πρόσβαση στην απομείωση του χρέους του. Η θεσμοθέτηση του «Δικαιώματος Πρώτης Προσφοράς» —να μπορεί δηλαδή ο δανειολήπτης να εξαγοράσει το δάνειό του στην τιμή που το παίρνει το Fund— αποτελεί ελάχιστη πράξη δικαιοσύνης και όχι χάρισμα.

Συμπέρασμα: Ο Έλληνας φορολογούμενος έχει προπληρώσει πολύ ακριβά τη σταθερότητα αυτού του τόπου. Σήμερα, δικαιούται τη θεσμική αποδόμηση των παρασιτικών μηχανισμών, τη λογοδοσία και την επιστροφή αυτής της επένδυσης μέσα από ένα δίκαιο και αξιοπρεπές κόστος ζωής.