Ο πόλεμος στην Μέση Ανατολή και το μέλλον του εμπορικού διαδρόμου IMEC

Είναι ένα συστημικό σοκ για μια διασυνδεδεμένη παγκόσμια οικονομία με αντίκτυπο στις αγορές ενέργειας, στο θαλάσσιο εμπόριο και στις εφοδιαστικές αλυσίδες. Μέσα σε λίγες ημέρες από την κλιμάκωση, οι τιμές του Brent αυξήθηκαν κατά περίπου 50%, αγγίζοντας προσωρινά τα 119 δολάρια ανά βαρέλι και αντανακλώντας τους άμεσους φόβους διαταραχής της προσφοράς στον Κόλπο. Η άνοδος δεν οφειλόταν σε πραγματικές ελλείψεις, αλλά στην αίσθηση της απειλής.

Σε μια στενά διασυνδεδεμένη παγκόσμια οικονομία, ο κίνδυνος και μόνο μπορεί να διαταράξει τις ροές εμπορίου, κεφαλαίων και εμπιστοσύνης. Στον πυρήνα αυτής της εξελισσόμενης κρίσης εντοπίζεται ένα κρίσιμο ερώτημα: Τι συμβαίνει με τα φιλόδοξα οράματα συνδεσιμότητας, όπως ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC), όταν η γεωγραφία από την οποία εξαρτώνται μετατρέπεται σε θέατρο σύγκρουσης;

Ένας Διάδρομος χτισμένος σε εύθραυστο έδαφος

Ανακοινωμένος στη Σύνοδο Κορυφής της G20 το 2023, ο IMEC σχεδιάστηκε ως ένας μετασχηματιστικός εμπορικός διάδρομος που συνδέει την Ινδία με την Ευρώπη μέσω του Κόλπου και του Ισραήλ, μέσω λιμένων, σιδηροδρόμων, ενεργειακών αγωγών και ψηφιακών υποδομών. Υποσχόταν να μειώσει τον χρόνο μεταφοράς μεταξύ Ινδίας και Ευρώπης έως και 40% και να περιορίσει σημαντικά τις μεταφορικές δαπάνες.

Ωστόσο, ο IMEC δεν αφορούσε μόνο την αποδοτικότητα του εμπορίου. Επρόκειτο πολύ περισσότερο για ένα γεωπολιτικό όραμα: Μια αναδιαμόρφωση της συνδεσιμότητας, με παράκαμψη ασταθών ή ανταγωνιστικών γεωγραφιών. Αυτός ο σχεδιασμός βρίσκεται τώρα υπό πίεση. Η σύγκρουση ανέδειξε μια βασική αντίφαση στον πυρήνα του IMEC: Οι διάδρομοι που προορίζονται να διασφαλίσουν σταθερότητα εξακολουθούν να διέρχονται από περιοχές όπου η αστάθεια επιμένει.

Ο Κόλπος παραμένει η πιο κρίσιμη ενεργειακή αρτηρία του κόσμου. Σχεδόν το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ. Οποιαδήποτε διαταραχή – ακόμη και αντιληπτή – έχει άμεσες παγκόσμιες συνέπειες.

Την επαύριο της κλιμάκωσης, απειλές και αναφερόμενα πλήγματα επεκτάθηκαν σε ορισμένους από τους πιο κρίσιμους ενεργειακούς κόμβους της περιοχής, συμπεριλαμβανομένων των εγκαταστάσεων επεξεργασίας Abqaiq και Khurais της Σαουδικής Αραβίας, του τερματικού εξαγωγών Ras Tanura, του κοιτάσματος φυσικού αερίου South Pars – του μεγαλύτερου αποθέματος φυσικού αερίου στον κόσμο που μοιράζονται το Ιράν και το Κατάρ – καθώς και άλλων ενεργειακών υποδομών στα ΗΑΕ, στο Μπαχρέιν και στο Κουβέιτ. Ακόμη και όταν οι ζημιές παραμένουν περιορισμένες ή μη επιβεβαιωμένες, η έκθεση τέτοιων συγκεντρωμένων ενεργειακών πόρων έχει προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις στις παγκόσμιες αγορές.

Τα ασφάλιστρα για τα δεξαμενόπλοια που πλέουν στον Κόλπο έχουν αυξηθεί απότομα, με τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου να πολλαπλασιάζονται, προσθέτοντας υπολογίσιμο κόστος ανά ταξίδι. Ορισμένοι ασφαλιστές με έδρα το Λονδίνο έχουν σιωπηρά αυστηροποιήσει τους όρους κάλυψης για πλοία που διέρχονται από ζώνες υψηλού κινδύνου – παρά τις δημόσιες διαβεβαιώσεις – δημιουργώντας αποτρεπτικό αποτέλεσμα για τη ναυτιλία.

Το αποτέλεσμα είναι μια γνώριμη αλλά ισχυρή αλυσιδωτή αντίδραση: Υψηλότερο κόστος μεταφοράς, καθυστερήσεις στις αποστολές και αυξημένη αβεβαιότητα – όλα στοιχεία που υπονομεύουν τη λογική των διαδρόμων μακρινής συνδεσιμότητας όπως ο IMEC.

IMEC: Από στρατηγικό όραμα σε Στρατηγικό Κίνδυνο;

Ο IMEC σχεδιάστηκε ως μια ανθεκτική εναλλακτική σε παραδοσιακές διαδρομές, όπως η Διώρυγα του Σουέζ, τα Στενά του Ορμούζ ή οι διαδρομές της Ερυθράς Θάλασσας. Ωστόσο, ο τρέχων πόλεμος αναδεικνύει μια βαθύτερη πραγματικότητα: Οι διάδρομοι δεν είναι απομονωμένοι από τη γεωπολιτική. Διαμορφώνονται και καθορίζονται από αυτήν.

Το βόρειο σκέλος του IMEC διέρχεται από τη Σαουδική Αραβία, την Ιορδανία και το Ισραήλ – περιοχές είναι άμεσα ή έμμεσα εκτεθειμένες σε κινδύνους κλιμάκωσης – ενώ το θαλάσσιο σκέλος του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη σταθερότητα στον Κόλπο. Αυτό εγείρει πρακτικά και στρατηγικά ερωτήματα.

Ακόμη – και καθώς η ισραηλινή ηγεσία εκφράζει φιλοδοξίες να καταστήσει τα λιμάνια της βασικούς κόμβους διέλευσης για ενέργεια και εμπόριο – οι απαραίτητες υποδομές – ιδίως η μεγάλης κλίμακας χερσαία ενσωμάτωση ενέργειας και εμπορευμάτων – παραμένουν ανεπαρκώς ανεπτυγμένες. Το ερώτημα δεν αφορά μόνο την ετοιμότητα των υποδομών, αλλά τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια: Μπορεί ένας διάδρομος που διέρχεται από πολιτικά ευαίσθητες και επιρρεπείς σε συγκρούσεις περιοχές να προσφέρει την προβλεψιμότητα που απαιτεί το παγκόσμιο εμπόριο;

Ο πόλεμος επαναφέρει επίσης μια ευρύτερη συζήτηση για τις απαρχές του IMEC. Αντί να είναι καθαρά αγορακεντρικός, ο διάδρομος θεωρείται συχνά συστατικό μιας γενικότερης προσπάθειας εμβάθυνσης της οικονομικής ολοκλήρωσης μεταξύ βασικών εταίρων στη Μέση Ανατολή, ενώ παράλληλα διαφοροποιούνται οι εφοδιαστικές αλυσίδες και αμβλύνεται η εξάρτηση από ευάλωτες ή αμφισβητούμενες διαδρομές. Υπό αυτή την έννοια, ο IMEC αντανακλά τόσο την οικονομική λογική, όσο και στρατηγικές προθέσεις. Η τρέχουσα σύγκρουση, ωστόσο, υπογραμμίζει την πολυπλοκότητα της μετατροπής ενός τέτοιου οράματος σε πραγματικότητα, ειδικά σε μια περιοχή όπου οι γεωπολιτικές ευθυγραμμίσεις παραμένουν ρευστές και οι κίνδυνοι ασφάλειας παραμένουν.

Ινδία: Ανθρώπινες ευαλωτότητες και oικονομικός κίνδυνος

Για το Νέο Δελχί, οι συνέπειες ήδη εκδηλώνονται σε οικονομικό, στρατηγικό και βαθιά ανθρώπινο επίπεδο. Η Ινδία έχει σχεδόν 10 εκατομμύρια πολίτες της που ζουν και εργάζονται στην περιοχή του Κόλπου, καθιστώντας τη μία από τις μεγαλύτερες υπερπόντιες διασπορές συγκεντρωμένες σε μία γεωγραφία. Σε περίπτωση παρατεταμένης σύγκρουσης, οι κίνδυνοι επεκτείνονται πέρα από τη γεωπολιτική στις καθημερινές οικονομικές πραγματικότητες

Η απασχόληση στους τομείς των κατασκευών, των μεταφορών, του λιανεμπορίου και των υπηρεσιών θα μπορούσε να συρρικνωθεί απότομα, καθώς οι περιφερειακές οικονομίες επιβραδύνονται, θέτοντας εκατομμύρια Ινδών εργαζομένων σε ευάλωτη θέση. Προηγούμενες κρίσεις, από τον Πόλεμο του Κόλπου, μέχρι την εκκένωση της Υεμένης, καταδεικνύουν ότι ενδέχεται να απαιτηθούν μεγάλης κλίμακας επιχειρήσεις επαναπατρισμού, υπό επιδεινούμενες συνθήκες ασφάλειας.

Οι οικονομικές επιπτώσεις είναι εξίσου σημαντικές. Η περιοχή του Κόλπου αντιπροσωπεύει σημαντικό μερίδιο των εισερχόμενων εμβασμάτων της Ινδίας, με χώρες όπως τα ΗΑΕ και η Σαουδική Αραβία να συγκαταλέγονται σταθερά μεταξύ των κορυφαίων συνεισφερόντων. Σύμφωνα με την Κεντρική Τράπεζα της Ινδίας, η χώρα έλαβε πάνω από 125 δισεκατομμύρια δολάρια σε εμβάσματα το 2023, με μεγάλο ποσοστό να προέρχεται από τις χώρες του GCC. Οποιαδήποτε παρατεταμένη διαταραχή στην απασχόληση ή την κινητικότητα στον Κόλπο θα μεταφραζόταν άμεσα σε μειωμένα εισοδήματα νοικοκυριών.

Αυτό δεν αποτελεί απλώς ζήτημα εξωτερικής πολιτικής· είναι μια εσωτερική οικονομική ευαλωτότητα με άμεσες και σοβαρές κοινωνικές προεκτάσεις.

Διαταραχές στο εμπόριο, τις επιχειρήσεις και την ενέργεια

Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ενεργειακή οδός. Είναι σωτήρια γραμμή εμπορίου για τους Ινδούς εξαγωγείς. Έμποροι στη Μουμπάι, την Κάντλα και το Κότσι που διακινούν ευπαθή και ημι-ευπαθή αγαθά – θαλασσινά, ρύζι, μπαχαρικά, χημικά – αντιμετωπίζουν ήδη καθυστερήσεις λόγω διαταραγμένων προγραμμάτων ναυτιλίας, προβλημάτων στις εφοδιαστικές αλυσίδες και αυξανόμενων ναύλων.

Φορείς της βιομηχανίας προειδοποιούν ότι φορτία αξίας δισεκατομμυρίων διατρέχουν κίνδυνο αλλοίωσης ή ακύρωσης εάν οι διαταραχές συνεχιστούν. Για μικρότερους εξαγωγείς που λειτουργούν σε περιορισμένο πλαίσιο, ακόμη και μικρές καθυστερήσεις μπορούν να προκαλέσουν ακυρώσεις συμβολαίων, πιέσεις στα κεφάλαια κίνησης, κλείσιμο επιχειρήσεων και απολύσεις, με επιπτώσεις που εξαπλώνονται γρήγορα πέρα από τα λιμάνια στις τοπικές οικονομίες σε όλη την Ινδία.

Επιπλέον, η εξάρτηση της Ινδίας από εισαγόμενη ενέργεια, την καθιστά ιδιαίτερα τρωτή στη μεταβλητότητα των παγκόσμιων αγορών πετρελαίου. Με σχεδόν το 85% των αναγκών της σε αργό πετρέλαιο να καλύπτεται από εισαγωγές, μια παρατεταμένη άνοδος των τιμών  – ακόμη και στο εύρος των 90-100 δολαρίων ανά βαρέλι – μπορεί να διευρύνει σημαντικά το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών και να ασκήσει πιέσεις στη ρουπία.

Οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου μετακυλίονται άμεσα στο κόστος μεταφορών, αυξάνοντας το κόστος εισροών σε τομείς από τη μεταποίηση έως τη γεωργία, συμβάλλοντας τελικά σε ευρύτερες πληθωριστικές πιέσεις. Για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, αυτό δημιουργεί μια λεπτή ισορροπία μεταξύ της διατήρησης της μακροοικονομικής σταθερότητας και της πλοήγησης σε ένα ταχέως εξελισσόμενο γεωπολιτικό τοπίο όπου η ενεργειακή ασφάλεια και η στρατηγική αυτονομία διαφαίνονται ολοένα και πιο αλληλένδετες.

Ναυτασφάλιση, κίνδυνος και στρατηγικές επιπτώσεις

Μία από τις λιγότερο ορατές, αλλά πιο καίριες επιπτώσεις του πολέμου, αφορούν τη ναυτασφάλιση. Ακόμη και όταν η ναυτιλία συνεχίζεται, το κόστος ασφάλισης πλοίων σε ζώνες σύγκρουσης μπορεί να καταστήσει το εμπόριο οικονομικά μη βιώσιμο. Η αύξηση στα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου, σε συνδυασμό με επιλεκτική ανάληψη κινδύνου από παγκόσμιους ασφαλιστές, σημαίνει ότι ορισμένες ναυτιλιακές διαδρομές γίνονται απαγορευτικά ακριβές, μικρότερες ναυτιλιακές εταιρείες αποχωρούν από ζώνες υψηλού κινδύνου και οι εμπορικές ροές μετατοπίζονται ή συρρικνώνονται. Για τον IMEC, που εξαρτάται από προβλέψιμα και οικονομικά αποδοτικά πλάνα, αυτό δεν είναι απλώς αύξηση κόστους, αλλά ένας δομικός περιορισμός, που αναδιαμορφώνει τη βιωσιμότητα του ίδιου του διαδρόμου.

Υπό αυτό το πρίσμα ο πόλεμος στο Ιράν συνιστά ένα τεστ αντοχής για την παγκόσμια συνδεσιμότητα και την οικονομική αλληλεξάρτηση. Αν και ο IMEC μπορεί να μετεξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου, η πορεία του θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τη χρηματοδότηση και την πολιτική βούληση, αλλά και από την ικανότητα των συμμετεχουσών χωρών να εγγυηθούν την ασφάλεια και την περιφερειακή σταθερότητα και να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη των επενδυτών σε ένα ασταθές περιβάλλον.

Για την Ινδία, το δίδαγμα είναι σαφές: Η διαφοροποίηση δεν είναι πλέον προαιρετική. Η εμπλοκή με τον IMEC είναι πιθανό να συνεχιστεί, αλλά όλο και περισσότερο παράλληλα με επενδύσεις σε εναλλακτικές διαδρομές, όπως ο Διεθνής Διάδρομος Μεταφορών Βορρά-Νότου (INSTC). Αντί να βασίζεται σε μία μόνο διαδρομή, η προσέγγιση της Ινδίας καθορίζεται ολοένα και περισσότερο από την πλεονασματικότητα και την ευελιξία, με πολλαπλά κανάλια και αρτηρίες συνδεσιμότητας για αντιστάθμιση της γεωπολιτικής αβεβαιότητας. Σε μια εποχή όπου οι εμπορικές οδοί μπορούν να διαταραχθούν τόσο γρήγορα όσο σχεδιάζονται, η ανθεκτικότητα δεν έγκειται σε έναν μόνο διάδρομο, αλλά στην ικανότητα λειτουργίας σε πολλούς.

Συμπέρασμα για τον Διάδρομο IMEC

Ο πόλεμος στο Ιράν κατέστησε σαφές ότι η συνδεσιμότητα δεν μπορεί να ιδωθεί ξεχωριστά από τη σύγκρουση. Η αποστολή του IMEC δεν στηρίζεται μόνο στις υποδομές, αλλά και στη σταθερότητα σε μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από διαρκή αστάθεια. Για την Ινδία, οι επιπτώσεις είναι άμεσες και αφορούν την ενεργειακή ασφάλεια, το εμπόριο και τα μέσα διαβίωσης εκατομμυρίων που συνδέονται με τον Κόλπο.

Το μέλλον του IMEC θα εξαρτηθεί λιγότερο από τον σχεδιασμό και περισσότερο από το κατά πόσο οι γεωπολιτικές συνθήκες μπορούν να τον στηρίξουν. Μέχρι τότε, η στρατηγική της Ινδίας θα παραμείνει πραγματιστική: Προώθηση του διαδρόμου, αλλά με παράλληλη αντιστάθμιση μέσω εναλλακτικών.

Σε μια εποχή διαρκών διαταραχών, η πραγματική δοκιμασία της συνδεσιμότητας δεν είναι το πώς κατασκευάζεται, αλλά το αν είναι ανθεκτική.

 

---

 

Η Divya Malhotra είναι senior fellow στο Κέντρο Μελετών Πολέμου Νέας Εποχής (Centre for New Age Warfare Studies) στο Νέο Δελχί και επισκέπτρια ερευνήτρια στο Κέντρο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας (Centre for National Security Studies) στο Μπανγκαλόρ, με εξειδίκευση στη Μέση Ανατολή και την περιοχή Αφγανιστάν-Πακιστάν. Στο παρελθόν συνεργάστηκε με το Συμβουλευτικό Συμβούλιο Advisory Board του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας της Ινδίας (National Security Council).