Το χαμένο στοίχημα του παραγωγικού μοντέλου

Είναι μόνιμο στερεότυπο, σε όποια δημόσια αντιπαράθεση για την οικονομία, να επανέρχεται σαν διαφυγή από όλους το επιχείρημα της ανάγκης αλλαγής παραγωγικού μοντέλου. Το μόνο πρόβλημα είναι ότι καθένας το εννοεί διαφορετικά. Καθένας –ακόμα και στο ίδιο κόμμα– είναι έτοιμος να αραδιάσει μια σειρά μέτρα φιλολαϊκά και ευφυείς ιδέες, όλα σωστά μεν, μερικά δε. Μια συνολική ιδέα, ένα σχέδιο ανάπτυξης μακροχρόνιο και σύμφωνο με τις δυνατότητες και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας, παρέλκει ή αναβάλλεται για το μέλλον. Τα ευχολόγια επαρκούν προς το παρόν.

Μια δημόσια συζήτηση για την αναζήτηση υπερβάσεων από τις παθολογίες που διαπερνούν την κοινωνία μας και συστηματικής δόμησης συναινέσεων αποφεύγεται, διότι θα προκύψουν οι αναγκαίες σημαντικές αναδιαρθρώσεις που φοβίζουν μεγάλες ομάδες συμφερόντων και ανατρέπουν άλλες παγιωμένες αδράνειες.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στα προγράμματα των κομμάτων, σε όσα υπάρχουν ή σε όσα κατασκευάζονται αυτή τη στιγμή πυρετωδώς από ερασιτέχνες, φιλόδοξους «εμπειρογνώμονες», γίνονται μόνο γενικόλογες αναφορές. Παρά την περίφημη προγραμματική σύγκλιση –μόνιμο άλλοθι όλων των επικλήσεων– για ενότητα παράπλευρων χώρων, κυρίως στην κεντροαριστερά, πουθενά αυτό δεν εννοείται πραγματικά. Στα δεξιά, η συντήρηση της τωρινής δομής ανισοτήτων προέχει, οπότε η αναζήτηση μετατοπίζεται στην εκάστοτε πυρόσβεση και διαχείριση κρίσεων, μέχρι την επόμενη φορά.

Οι ειδικοί για το παραγωγικό μοντέλο και την οικονομία

Όμως ένα πλήθος σοβαρών μελετητών (Γιαννίτσης, Αλογοσκούφης, Κώνστας, Ρίζας, Βούλγαρης, Σπανού, Σωτηρόπουλος, Χριστοδουλάκης, Τσακαλώτος) αποτυπώνουν διαχρονικά τις δυσχέρειες, αλλά και την αντίστιξη κράτους, αγοράς και ανάπτυξης στη χώρα μας. Αποτυπώνουν όμως και τον ορυμαγδό των ιδιοτελών συμπεριφορών, αλλά και των καθηλωμένων νοοτροπιών, της συνεχούς απόρριψης ή, περισσότερο, της δεδομένης αντίθεσης σε όποια σημαντική μεταρρύθμιση από την πλευρά των εκάστοτε ενδιαφερομένων-απειλουμένων. Εξετάζονται διαχρονικές αδυναμίες, στρεβλώσεις και αδράνειες μιας ισχνής και ασθμαίνουσας οικονομίας, πάντα εξαρτημένης και συμπλεγματικής, που αδυνατούσε, αυτοσχεδιάζοντας, να επιτύχει όλη τη μεταπολεμική περίοδο μια ανάπτυξη πάνω από το 1%.

Η κατάληξη τα τελευταία χρόνια είναι ακόμα αναιμική, με στροφή στις υπηρεσίες, με μονοκαλλιέργεια τον τουρισμό και το λιανεμπόριο και τη μόνιμη έλλειψη επενδύσεων –παρά τις προσπάθειες του Πατέλη – κλπ. Ο τωρινός απολογισμός της μεγάλης ευκαιρίας των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης αποκαλύπτει την προτεραιότητα της κυβέρνησης στην ευνοϊκή μεταχείριση –συνεργουσών των τραπεζών με τα υπερκέρδη– των δέκα μεγάλων της οικονομικής ελίτ, αλλά και μια απίστευτη πολυδιάσπαση στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τη ραχοκοκαλιά της εθνικής οικονομίας. Και ειδικά αυτήν την περίοδο, που είχε επιτραπεί από την ΕΕ η παρέμβαση των κυβερνήσεων για στήριξη των εθνικών βιομηχανιών. Ποιος άραγε υπήρξε ο εγχώριος σχεδιασμός και η υλοποίηση μιας τέτοιας δυνατότητας;

Πως μοιράζεται το χρήμα

Μόλις πρόσφατα, καθυστερημένα, μέτρα 1 δισ. εξαντλούνται σε παροχές, διευκολύνσεις, φορολογικές ελαφρύνσεις και «κίνητρα συγχωνεύσεων», χωρίς έναν οδηγό, ένα μπούσουλα, μια στοιχειώδη κατεύθυνση κοινής ανάπτυξης και εκμετάλλευσης του πλούτου της χώρας. Κρυμμένη πίσω από το άλλοθι της τραπεζικής θωράκισης, που απέρριπτε την αρτιότητα προτάσεων από τους μικρούς, η κυβέρνηση απλώς προέδρευε, ευνοώντας τους μεγάλους. Πουθενά δεν τέθηκε το αίτημα ενός συνολικού ή έστω μερικού σχεδίου, όπως η πυροσβεστική έκθεση Μακίνσεϊ το 2011, ούτε η πιο πρόσφατη συλλογική μελέτη Πισσαρίδη το 2020, όπου θα υπήρχε η συνολική και συμπεριληπτική αναπτυξιακή προοπτική.

Μια προσπάθεια που θα λειτουργούσε σαν ένα κοινό εθνικό εργοτάξιο, στήριξης και υλοποίησης πρωτοβουλιών δημόσιου και ιδιωτικού τομέα σε συγκεκριμένες περιφέρειες, με εμπλοκή, δουλειές, υποδομές συμβατικές και ψηφιακές και κόμβους-πάρκα οικονομικής δραστηριότητας. Συνδεδεμένη ταυτόχρονα με κίνητρα, κριτήρια και business plan μιας πορείας σοβαρών συγχωνεύσεων και εκτεταμένων κλαδικών διαδράσεων, με προφανή οφέλη τις οικονομίες κλίμακας μεγάλων ομάδων των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Έτσι, τα συγκριτικά μας πλεονεκτήματα χάνονται στην αδυναμία να συναγωνισθούμε, σε προϊόντα αγροτικά ή βιομηχανικά ή ακόμα και ψηφιακής εφαρμογής και καινοτομίας, τον διεθνή έντονο ανταγωνισμό.

Το κράτος φαίνεται –μέσα από τη μαξιμοκεντρική διακυβέρνηση– χαμένο και πολυάσχολο σε άπειρες «διευθετήσεις» στις τρεις περιοχές του, με μια κεντρική δημόσια διοίκηση ακινητοποιημένη σε συμβατική λειτουργία διαχείρισης και με την αποσυγκέντρωση της αποκεντρωμένης διοίκησης να παίζει ουσιαστικά ρόλο επιτηρητή. Η δε περίφημη τοπική αυτοδιοίκηση, καχεκτική, άτολμη και υπολειμματική, ακόμα και σε πρωτοβουλίες απλές (κάψιμο σκουπιδιών, μαρίνες, τοπικοί οικολογικοί θησαυροί όπως ο Αμβρακικός, οι Πρέσπες κ.ά., αξιοποίηση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας και ενεργοποίηση των σχολείων). Δυστυχώς, τα τρία επίπεδα δεν δείχνουν να συντονίζονται σε έναν έστω κοινό καμβά, σε επιτυχημένες συνέργειες, πόσο μάλλον σε έναν ειρμό προτεραιοτήτων που να δουλεύει στις αποξενωμένες περιφέρειες αλλά και στις τοπικές κοινωνίες, ανανεώνοντάς τες.

Η οικονομία στις κάλπες

Είναι δυνατόν τα πολυάριθμα κόμματα, προεκλογικά, πέρα από σπασμωδικές αναφορές και πολώσεις, να αναδείξουν έναν προεκλογικό λόγο προγραμματικό, όχι εργαστηριακά κατασκευασμένο, έναν λόγο καινοτόμο και συμπεριληπτικό, με κοινές παραδοχές σε μεγάλες τομές; Όταν παράλληλα, στα τρέχοντα και συγκυριακά θέματα, ο ελληνικός ατομικισμός φθάνει στο έπακρο, όταν από την κατάρρευση των συνεταιρισμών του ’80 ως τον τωρινό ΟΠΕΚΕΠΕ, η εποποιία του πελατειασμού, του κρατικοδίαιτου ή της παράκαμψης κανόνων, σε μια νεοπλουτιστική πάντα εξατομικευμένη πρακτική, είναι ο κανόνας;

Είναι δυνατόν, σε αυτήν τη μεταμνημονιακή περίοδο, να πειστεί, μέσα από συγκρούσεις και συναινέσεις, μεγάλη μερίδα της κοινής γνώμης στην αποδοχή και συμφωνία στα βασικά ενός κοινού δρόμου ανάπτυξης; Τι άλλο όμως είναι ένα πραγματοποιήσιμο κοινωνικό συμβόλαιο του χώρου της εργασίας και του συνόλου της κοινωνίας, στο οποίο όλοι ομνύουν και όλοι φαίνεται να αναβάλλουν, χαμένοι σε μικρόκοσμους αντιπαράθεσης μέτρων βελτίωσης της «καθημερινότητας»;