Από το “Οιδίπους ή Χάος” στο… “Κυριάκος ή Χάος”

Η επανάληψη στο Κιλκίς από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη των γνωστών προεκλογικών διλημμάτων του και μάλιστα αδιάλλακτα βελτιωμένων και ενισχυμένων με υπερβολές τη φορά αυτή, οι οποίες θυμίζουν μετεωρολογικά προβλήματα και υπερακοντίζουν αβάσταχτης ελαφρότητας αστειότητες, με έκανε, για μιαν ακόμα φορά, να διερωτηθώ άπελπις:

Μα, μέσα στους δεκάδες επιστήμονες συμβούλους (δεν συμπεριλαμβάνονται “εθελοντές” χωρίς πτυχίο ανωτάτης σχολής!) που έχει κοντά του ένας ολόκληρος πρωθυπουργός, επικεφαλής “επιτελικού κράτους”, δεν βρέθηκε ένας να τον δασκαλέψει και να τού πει να σταματήσει να τις επαναλαμβάνει και μάλιστα με σολοικισμούς (γλωσσικά λάθη) και επικίνδυνες κλιματικές μεταφορές. Παραθέτω μερικά τέτοια προεκλογικά πολωτικά διλήμματα που επανέλαβε και ενισχυμένα ο κ. Μητσοτάκης μιλώντας στις 27 Οκτωβρίου 2026 σε πολίτες στο Νέο Αγιονέρι Κιλκίς και που, όπως είπε, θα «είναι πολύ σκληρά» και «ασυμβίβαστα»:

• «Μητσοτάκης ή χάος»
• «Τα διλήμματα θα είναι πολύ σκληρά: Θα συνεχίσουμε αυτή την πορεία; Ή θα επιστρέψουμε σε εποχές άλλες; Θα σαγηνευτούμε από φωνές λαϊκιστών;»
• «Η ΝΔ μόνο μπορεί να εγγυηθεί αυτή την πορεία».
• «Δεν θα συμβιβαστούμε με τίποτε λιγότερο στις εκλογές, από ‘θερμοκρασίες καύσωνα’, 40άρια είχαμε, 40άρια θέλουμε».
• «Τη δέσμευση που δώσαμε το 2023 ότι θα κρατάμε τη χώρα ασφαλή την τηρήσαμε».
• «Αυτό έχει αξία τώρα που έχουμε διεθνείς αναταράξεις. Δεν ζούμε σε κανονικούς, φυσιολογικούς καιρούς. Ποιος κυβερνάει, τι εμπειρία έχει, τι ειδικό βάρος και κύρος έχει η Ελλάδα θα αποκτήσουν σημασία στις εκλογές της άνοιξης» (σημείωση δική μου: ποιος άλλος, μόνο εκείνος βεβαίως, βεβαίως!).

Επίσης, αναφέρθηκε, για μιαν ακόμα φορά, στη γνωστή… «αποφασιστικότητα της  κυβέρνησης να στηρίξει τους πολίτες απέναντι στην ακρίβεια» και στην… «αποφασιστικότητα της κυβέρνησης  να συγκρουστεί με τα ‘μεγάλα ψάρια’ και όχι να κυνηγήσει τους μικρούς» για τη φοροδιαφυγή (ύστερα από πάνω από επτά χρόνια στην πρωθυπουργία».

Αλλά, αυτά είναι γνωστά. Η έκπληξή μου είναι άλλη: δεν είδα κάποιο συνταγματολόγο, κάποιο κοινωνιολόγο, κάποιο ψυχολόγο, κάποιο φιλόλογο, κάποιο περιβαλλοντολόγο από το πρωθυπουργικό επιτελείο να πει στον πρωθυπουργό ότι όλα αυτά είναι επικίνδυνα για τη Δημοκρατία. Συγκεκριμένα:

Πρώτον, να πουν τί σημαίνουν οι στομφώδεις επαναλήψεις πολωτικών διλημμάτων: Είναι αλήθεια ότι ιστορικά, η ελληνική πολιτική ζωή είναι γεμάτη από παρόμοια διλήμματα (π.χ. Καραμανλής ή τανκς το 1974, Αλλαγή ή δεξιά το 1981, Μνημόνιο ή αντιμνημόνιο το 2012) και αποτελούν μια διαχρονική και συστηματική στρατηγική στην ελληνική πολιτική σκηνή. Όμως, η χρήση σήμερα πολιτικών διλημμάτων, όπως το “αυτοδυναμία ή χάος” ή “Μητσοτάκης ή χάος”, στο πεδίο της πολιτικής ψυχολογίας και της προσωπολογίας των ηγετών, δηλαδή η συστηματική χρήση απόλυτων διλημμάτων και η παρουσίαση του εαυτού ως “μοναδικού σωτήρα” παραπέμπει συνειρμικά σε συγκεκριμένα ψυχολογικά αίτια και κίνητρα συμπεριφοράς, τα οποία υπερακοντίζουν τα φαινομενικά κυβερνητικά επιχειρήματα για το “καλό μας”, αλλά και τον χαρακτηρισμό τους από την αντιπολίτευση (όπως το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ)  ως “εκβιαστικών” και από τους επικριτές τους  ως “αλαζονικών”.

Διαπιστώσεις της επιστήμης της ψυχολογίας

Παραθέτω στη συνέχεια μερικές διαπιστώσεις έρευνάς μου που προκύπτουν από την επιστήμη της ψυχολογίας και που αφορούν στους ηγέτες που χρησιμοποιούν τη ρητορική του φόβου και του “εγώ ή το χάος”: Στην πολιτική ψυχολογία, η τάση για συγκέντρωση εξουσίας και η χρήση χειραγωγικών διλημμάτων συνδέεται συχνά με τα τρία στοιχεία της λεγόμενης “Σκοτεινής Τριάδας”, δηλαδή τον “ναρκισσισμό” (βαθιά πεποίθηση ανωτερότητας και την αίσθηση ότι ο ηγέτης είναι αναντικατάστατος με έλλειψη αυτογνωσίας και “γνώθι σαυτόν”), τον “μακιαβελισμό” (καθαρή εξουσιομανία στην πράξη, με τον “σκοπό να αγιάζει τα μέσα”) και την έλλειψη ενσυναίσθησης (δεν τον ενδιαφέρει αν προκαλεί άγχος ή φόβο στους πολίτες, αρκεί να πετύχει τον πολιτικό του στόχο).

Ο νευρολόγος και πολιτικός David Owen και ο ψυχίατρος Jonathan Davidson εισήγαγαν τον όρο “Σύνδρομο της Ύβρεως” για να περιγράψουν την ψυχολογική αλλοίωση που υφίστανται οι ηγέτες όταν παραμένουν στην εξουσία για μεγάλο διάστημα με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: βλέπουν τον κόσμο ως μια αρένα όπου μπορούν να ασκήσουν τη δύναμή τους, έχουν σχεδόν μεσσιανική πεποίθηση για τις ικανότητές τους, έχουν απώλεια επαφής με την πραγματικότητα (απώλεια του γνώθι σαυτόν), και πεποίθηση ότι δεν λογοδοτούν στον λαό ή στους θεσμούς, αλλά μόνο στην “Ιστορία”.

Επίσης, η γνωστική ψυχολογία  ερμηνεύει τη φράση “εκείνος ή το χάος” ως μείωση της κριτικής σκέψης των ψηφοφόρων όταν παρουσιάζεται ως “μοναδική ασπίδα”. Συνεπώς, για την ψυχολογία, αυτές οι συμπεριφορές είναι βαθιά ριζωμένες στρατηγικές που πηγάζουν είτε από μια ναρκισσιστική παραμόρφωση της αυτογνωσίας (πιστεύουν πραγματικά ότι είναι οι μόνοι ικανοί) είτε από μια ψυχρή, εξουσιομανή επιλογή για τη διατήρηση των κεκτημένων.

Τα πολωτικά διλήμματα υπονομεύουν τη δημοκρατία

Ύστερα απ’ αυτά προκύπτει το εύλογο ερώτημα, που πρέπει να αποτελεί κεντρικό σημείο συζήτησης στην πολιτική επιστήμη και τη φιλοσοφία , είναι αν τα πολωτικά προεκλογικά διλήμματα υπονομεύουν την ουσία των εκλογών και, φυσικά, της δημοκρατίας. Παραθέτω μερικές διαπιστώσεις από τη σχετική βιβλιογραφία με την κριτική πολιτικών αναλυτών  για την εκτεταμένη χρήση διλημμάτων τύπου “σταθερότητα ή καταστροφή”, “Μητσοτάκης ή χάος” κλπ:

Η πρώτη διαπίστωση επικεντρώνεται, όπως προαναφέρθηκε, στη χειραγώγηση μέσω του φόβου, δηλαδή στην στρατηγική της “αρνητικής εκστρατείας” διότι μετατοπίζει τη συζήτηση από τα συγκεκριμένα προγράμματα και τις λύσεις των προβλημάτων σε μια συναισθηματική πίεση προς τον ψηφοφόρο.

Η δεύτερη εντοπίζεται στον μηδενισμό των εναλλακτικών προτάσεων με υποβάθμιση  της αξίας της πολυφωνίας, τον περιορισμό της  ελεύθερης βούλησης, καθώς ο πολίτης καλείται να ψηφίσει “το μη χείρον βέλτιστον” αντί για αυτό που πραγματικά επιθυμεί. Δηλαδή, δημιουργείται μία … “ωραία δημοκρατική ατμόσφαιρα”!

Η τρίτη διαπίστωση, που επικεντρώνεται  στην απαξίωση της συναίνεσης, παρουσιάζει τις κυβερνήσεις συνεργασίας ως συνώνυμο του «χάους»,  σε αντίθεση με το πνεύμα πολλών ευρωπαϊκών δημοκρατιών, όπου οι συμμαχίες αποτελούν τη συνήθη πρακτική για την εκπροσώπηση περισσότερων κοινωνικών ομάδων. Αυτοί είναι … “Κουτόφραγκοι”!

Οι επαναλήψεις ως αξίωμα της εφαρμοσμένης ψυχολογίας

Δεύτερον, να τού πουν για  τις αυτοθαυμαζόμενες επαναλήψεις “εθνικών επιτυχιών”: Είναι γνωστές οι θυμόσοφες λαϊκές φράσεις  “Ό,τι επαναλαμβάνεται, δεν είναι τυχαίο” ή “Σύμπτωση επαναλαμβανόμενη, παύει να είναι σύμπτωση”,  που αποτελούν αξίωμα της εφαρμοσμένης ψυχολογίας και που χρησιμοποιούνται για να αναδείξουν ότι πίσω από κάθε επαναλαμβανόμενο γεγονός κρύβεται μια αιτία ή μια πρόθεση.

Ποια είναι αυτά; Αποτελεί στοιχείο του χαρακτήρα και συνειδητή επιλογή, βρίσκεται συνεχώς  αντιμέτωπος με τα ίδια ακριβώς προβλήματα (π.χ. οικονομικά προβλήματα και αποτυχίες) που δεν μπορεί να τα αναγνωρίσει  και να τα αλλάξει ή υπάρχει ένας συγκεκριμένος μηχανισμός που το προκαλεί.

Τρίτον, να του πουν τις αντίθετες συνέπειες της αλαζονικής μεταφοράς της εκλογικής επιτυχίας του 41% με … καύσωνα: Αλήθεια, δεν υπάρχει στο πρωθυπουργικό περιβάλλον ένας περιβαλλοντολόγος, μετεωρολόγος να πει στον πρωθυπουργό να μην υπενθυμίζει οικεία κακά με … καύσωνες;

Ένας καύσωνας με θερμοκρασίες στους 40°C  (που είναι ο νέος … στόχος του κ. Μητσοτάκη!) προκαλεί σοβαρή θερμική καταπόνηση σε ολόκληρο τον πληθυσμό (ταχυπαλμία, σύγχυση, σπασμοί ή απώλεια συνείδησης, κράμπες, επιβάρυνση ευάλωτων ομάδων, μείωση συγκέντρωσης και εργατικά ατυχήματα κλπ). Αυτό θέλει; Αλλοίμονό μας!

Τέταρτον, να του πουν  για γλωσσικά λάθη: Στις ίδιες, όπως και σ άλλες, δηλώσεις είπε τη φράση “έδωσα τη δέσμευση”, η οποία χρησιμοποιείται καταχρηστικά ως ισχυρότερη εναλλακτική της κακόφημης πια λέξης “υπόσχεση”.

Το ρήμα “δίδω” συνοδεύεται από το αντικείμενο “υπόσχεση”, αλλά, επειδή η λέξη “υπόσχεση” έχει φθαρεί πολιτικά στη συνείδηση των πολιτών (ως κάτι που εύκολα αθετείται), προτιμάται η λέξη “δέσμευση” για να ακουστεί πιο βαριά, πιο μόνιμη και πιο “δεμένη”, μολονότι η έκφραση “δίνω δέσμευση”

Από το “γνώθι σαυτόν” του Οιδίποδα στον Κυριάκο

Καθώς έκανα όλη αυτή την επίπονη έρευνα, οι φιλολογικές μου γνώσεις με πήγαν στη “Μαξίμου” της Θήβας του τραγικού Οιδίποδα με τους στίχους της τραγωδίας του Σοφοκλή “Οιδίπους Τύραννος“, καθώς και στην πολιτική ψυχολογία και τη λογοτεχνική ανάλυση, ο παραπάνω μοιραίος ηγέτης  αποτελεί το κορυφαίο, διαχρονικό αρχέτυπο της ύβρεως και της πολιτικής αυταπάτης.

Η επιστήμη της ψυχολογίας μάς δείχνει ότι όταν ένας ηγέτης φτάνει στο σημείο να λέει “μετά από εμένα το χάος”, έχει ήδη περάσει το κατώφλι της Οιδιπόδειας τύφλωσης. Έχει χάσει την επαφή με την πραγματικότητα και τις δικές του αδυναμίες, μετατρέποντας τη δημοκρατία σε ένα προσωπικό θέατρο επιβίωσης. Από όλη την παραπάνω ψυχολογική και δομική σχέση της ρητορικής “εγώ ή το χάος”  του Κυριάκου Μητσοτάκη με την τραγωδία του Οιδίποδα κράτησα  τις ακόλουθες τρεις συγκεκριμένες σημειώσεις:

Πρώτον, ταύτιση του ηγέτη με το κράτος (όπως …Οιδίπους ή  Χάος): Στην αρχή του έργου, η Θήβα πλήττεται από έναν φρικτό λοιμό (μια κατάσταση απόλυτου χάους). Ο Οιδίποδας εμφανίζεται ως ο μοναδικός σωτήρας επειδή στο παρελθόν έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας. Παρουσιάζεται με τεράστια αυτοπεποίθηση και αλαζονεία, θεωρώντας ότι μόνο αυτός μπορεί να σώσει την πόλη ξανά. Δηλαδή, όπως ένας σύγχρονος εξουσιομανής ηγέτης, έτσι και ο Οιδίποδας ταυτίζει την προσωπική του ύπαρξη με την ευημερία του κράτους. Πιστεύει ότι η δική του παραμονή στην εξουσία είναι η μόνη εγγύηση ενάντια στην καταστροφή.

Δεύτερον,  έλλειψη αυτογνωσίας ή τυφλότητα μπροστά στην αλήθεια: Το κεντρικό δράμα του Οιδίποδα είναι η πλήρης έλλειψη του “γνώθι σαυτόν”. Ψάχνει μανιωδώς να βρει τον ένοχο για το κακό που βρήκε την πόλη, χωρίς να μπορεί να διανοηθεί ότι ο ένοχος είναι ο ίδιος.

Όταν ο τυφλός μάντης Τειρεσίας τού λέει κατάμουτρα την αλήθεια (εσύ είσαι ο μιασμός της χώρας), ο Οιδίποδας αδυνατεί να το δεχτεί. Αντί για αυτογνωσία, αντιδρά με παράνοια και εξουσιομανία: κατηγορεί τον Τειρεσία και τον Κρέοντα ότι συνωμοτούν εναντίον του για να του κλέψουν τον θρόνο. Αυτή είναι η τυπική ψυχολογική άμυνα του ναρκισσιστή ηγέτη: όποιος του κάνει κριτική ή του δείχνει τα λάθη του, βαφτίζεται αυτόματα “εχθρός” ή “υπονομευτής της σταθερότητας”.

Η άγνοια του εαυτού αποτελεί τον κεντρικό θεματικό και τραγικό άξονα του έργου. Ο Οιδίποδας εμφανίζεται αρχικά ως ένας πανέξυπνος, δίκαιος και σίγουρος για τον εαυτό του βασιλιάς, ο οποίος όμως αγνοεί την πραγματική του ταυτότητα, την καταγωγή του και τις πράξεις του, οδηγούμενος έτσι στην απόλυτη καταστροφή.

Το σύνδρομο της Ύβρεως

Η άγνοια του εαυτού στον Οιδίποδα Τύραννο δεν είναι μια απλή αδυναμία, αλλά η μοίρα της ανθρώπινης φύσης. Ο Σοφοκλής δείχνει ότι ο άνθρωπος, όσο ισχυρός ή έξυπνος κι αν είναι, ζει σε μια ψευδαίσθηση γνώσης. Η μετάβαση από την άγνοια στην αυτογνωσία (η αναγνώρισις) είναι επώδυνη, αλλά είναι το μόνο μονοπάτι που οδηγεί στην αληθινή πνευματική λύτρωση και το μεγαλείο.

Τρίτον, τραγική ειρωνεία της Ύβρεως: Στην αρχαία ελληνική γραμματεία, η έλλειψη αυτογνωσίας ταυτιζόταν με την Ύβριν. Ο άνθρωπος που δεν γνωρίζει το μέτρο του, ξεπερνά τα όριά του, συμπεριφέρεται με αλαζονεία και νομοτελειακά οδηγείται στην πτώση (την νέμεσιν). Η σύγκρουση ανάμεσα στον Οιδίποδα και τον Τειρεσία (1η Επεισόδιο) αποτελεί την κορυφαία στιγμή ιδεολογικής, ψυχολογικής και τραγικής αντιπαράθεσης στο έργο.

Στη σκηνή αυτή συγκρούονται δύο αντίθετοι κόσμοι, ενώ παράλληλα η άγνοια του Οιδίποδα μετατρέπεται σε οργή και ύβρη. Στην ψυχολογία της εξουσίας, η μεγαλύτερη ομοιότητα με τον Οιδίποδα είναι η τραγική ειρωνεία: ο ηγέτης που υπόσχεται ότι είναι η μοναδική λύση ενάντια στο χάος, είναι συχνά ο ίδιος που –λόγω της αλαζονείας και των λανθασμένων επιλογών του– προκαλεί ή συντηρεί το χάος. Ο Οιδίποδας πίστευε ότι κυβερνούσε με τη λογική και τη δύναμή του, αλλά στην πραγματικότητα ήταν τυφλός. Μόνο όταν έχασε την εξουσία και αυτοτυφλώθηκε, κατάφερε τελικά να αποκτήσει το “γνώθι σαυτόν”.

Συμπεράσματα

Από την έρευνα αυτή προκύπτουν τα ακόλουθα διδακτικά συμπεράσματα:

–Ψευδαίσθηση ανωτερότητας: Άτομα με χαμηλή αυτογνωσία τείνουν να υπερεκτιμούν τις ικανότητές τους. Αυτή η ψευδαίσθηση ανωτερότητας τους εμποδίζει να δουν τα λάθη τους και να εξελιχθούν.

–Επανάληψη των ίδιων λαθών: Αντί το άτομο να διδαχθεί από τις αποτυχίες του,  ρίχνει το φταίξιμο στην “τύχη”, στις συνθήκες ή στους άλλους ανθρώπους, παγιδεύοντας τον εαυτό του σε έναν φαύλο κύκλο.

– Εγωισμός και αλαζονεία: Η άγνοια των δικών μας ελαττωμάτων συχνά μεταφράζεται σε έπαρση, δογματισμό και αδυναμία κατανόησης της οπτικής γωνίας των άλλων.

–Η απροθυμία να παραδεχτείς τα λάθη σου είναι συχνά σημάδι βαθιάς ανασφάλειας. Όταν κάποιος δεν μπορεί να αναγνωρίσει ακόμα και μικρά λάθη, αυτό υποδηλώνει ότι νιώθει τεράστιο φόβο και ανεπάρκεια. Ο ίδιος φόβος σε κάνει να φοβάσαι και την αυτοκριτική. Είναι δύσκολο να έχεις αυτογνωσία αν δεν είσαι πρόθυμος να είσαι ευάλωτος. Αντιθέτως, οι άνθρωποι με αυτογνωσία χρησιμοποιούν δεδομένα, όχι θεωρίες, για να επιλέξουν τις ενέργειές τους.