Ως και η Αριστερά εγκατέλειψε τον αγώνα κατά της ανισότητας

Προφανώς, η πολιτική αδιαφορία συνυφαίνεται με μια τάση αυξανόμενης δυσαρέσκειας του κόσμου και απώλειας εμπιστοσύνης στην πολιτική, η οποία έχει τις ρίζες της στις διάφορες κοινωνικές  συνέπειες της οικονομικής ανισότητας, την αύξηση της εγκληματικότητας και τη γενική ανασφάλεια διαβίωσης. 

Εν προκειμένω, ο Γάλλος πολιτικός φιλόσοφος Πιερ Ροζανβαλόν υποστηρίζει ότι η πολιτική απάθεια δεν αποτελεί απόσυρση από την πολιτική. Αντίθετα, είναι έκφραση μιας “εποχής δυσπιστίας” στην οποία ζούμε. Η απάθεια των ψηφοφόρων μετατρέπεται σε μόνιμο σκεπτικισμό, οργή και εξωθεσμική δράση, με αποτέλεσμα οι πολίτες να ενεργούν όλο και περισσότερο ως ελεγκτές, κριτές και φορείς βέτο.

Η αποστροφή από την δημοκρατία, όπως σημειώνει ο Ροζανβαλόν, δεν αποτελεί απόδειξη παθητικότητας: Η πτώση της εκλογικής συμμετοχής και η απώλεια σημασίας των παραδοσιακών κομμάτων δεν αντανακλούν απλή αδιαφορία. Αντίθετα, η απομάκρυνση από την κλασική αντιπροσώπευση οδηγεί σε τρεις νέους, ενεργούς ρόλους των πολιτών:

• Ο λαός ως φύλακας: Οι πολίτες εποπτεύουν συνεχώς την ακεραιότητα και την ειλικρίνεια των κυβερνώντων.
• Ο Λαός-βέτο: Η δυσπιστία οδηγεί τους πολίτες να εμποδίζουν ή να καθυστερούν πολιτικά σχέδια μέσω διαδηλώσεων.
• Ο Λαός-δικαστής: Αυξάνεται η απαίτηση για ανεξάρτητους θεσμούς (όπως δικαστήρια, εξεταστικές επιτροπές) προκειμένου να λογοδοτήσει η πολιτική.

Ο κίνδυνος για τη δημοκρατία είναι ότι στην πιο ακραία μορφή της, αυτή η διαρκής εποπτεία μετατρέπεται σε επιθετικό λαϊκισμό, σε μανιώδη εχθρότητα προς την πολιτική τάξη και σε καθαρή καταγγελία. Με άλλα λόγια η έξαρση του λαϊκισμού ενδέχεται να έχει ως προθάλαμο την απάθεια, η οποία εδράζεται στο φαινόμενο της κοινωνικής ανισότητας, το οποίο αποτελεί στην ουσία πυρήνα ιδεολογικοπολιτικής κινητοποίησης της αριστεράς.

Περί ανατροπής

Η Αριστερά αντιμετωπίζει τις ανισότητες ως δομικό πρόβλημα και διεκδικεί το μετασχηματισμό, ή την ανατροπή των υφιστάμενων οικονομικών δομών. Πάγια αιτήματα της αριστεράς είναι η αναδιανομή του πλούτου από πάνω προς τα κάτω, η παγίωση και επέκταση εργασιακών δικαιωμάτων, ισχυρό κοινωνικό κράτος και ισότητα ευκαιριών. Στον αντίποδα, η κεντροδεξιά συχνά προσεγγίζει το ίδιο ζήτημα, δίνοντας έμφαση στην οικονομική ανάπτυξη και στην ατομική κινητικότητα.

Ωστόσο, αν αναλύσει κανείς τα πολιτικά προγράμματα των κομμάτων, και κυρίως των αριστερών, θα διαπιστώσει ότι το σημαντικό θέμα της κοινωνικοοικονομικής ανισότητας παίζει πολύ λιγότερο ρόλο σε παγκόσμιο επίπεδο, σε αντίθεση με ό,τι είχε έως τώρα υποτεθεί από την επιστημονική κοινότητα. Μια πρόσφατη έρευνα του Κέντρου Αριστείας “Τhe Politics of Inequality” του Πανεπιστημίου Κωνστάντης αποδεικνύει αυτό, και δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο περιοδικό “American Political Science Review”.

Ο Alexander Horn, κύριος συγγραφέας της έρευνας και επικεφαλής της ομάδας “Varieties of Egalitarianism”, συνοψίζει τα ευρήματα της έρευνας ως εξής: «Ιδιαίτερα σε χώρες με έντονη οικονομική ανισότητα, τα πολιτικά κόμματα σε μεγάλο βαθμό παραβλέπουν το ζήτημα στα προγράμματα τους. Αυτό ισχύει  και για τα κόμματα της Αριστεράς». Με άλλα λόγια, η έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ούτε καν τα αριστερά κόμματα θίγουν το ζήτημα των σημαντικών αυξήσεων των προσόδων στην κορυφή της εισοδηματικής πυραμίδας, δηλαδή στους πολύ πλούσιους. Ακόμη και τα κέρδη του πλουσιότερου 1% του πληθυσμού, δεν προκαλούν ανάλογη πολιτική αντίδραση.

«Υποθέτουμε ότι αιτίες είναι οι διαρθρωτικές παρεκκλίσεις των δημοκρατικών διαδικασιών: οι πλουσιότεροι πολίτες μιας κοινωνίας πολλές φορές παραμένουν άγνωστοι στο ευρύ κοινό. Οι πιο φτωχές ομάδες του πληθυσμού, από την άλλη πλευρά, αντιμετωπίζουν εμπόδια στην κοινωνική τους κινητικότητα και εκτίθενται έντονα στο φάσμα της ανεργίας. Επιπλέον, παρατηρείται η τάση να προσεγγίζεται πολλές φορές το άνισο status quo υπό το πρίσμα της αξιοκρατίας, δηλαδή να υποστηρίζεται ότι η παρουσία οικονομικών πόρων σχετίζεται με την ατομική επίδοση», τονίζει ο Horn.

Ούτε η Αριστερά συγκινείται

Μόνο όταν η ανισότητα σε ένα κράτος εντείνεται και γίνεται εστία κρίσης, επειδή οι άνθρωποι που υπάγονται στα κατώτερα, ή στα μεσαία εισοδήματα υστερούν ολοένα και περισσότερο, παρατηρείται κάποια αντίδραση από τα κόμματα. Στον αντίποδα, σύμφωνα με την έρευνα, τα δεξιά κόμματα δεν συγκινούνται από την συσσώρευση πλούτου στην ανώτερη εισοδηματική κλίμακα, ούτε στην εντατικοποίηση της οικονομικής ανισότητας.

Εν κατακλείδι, η έρευνα προσφέρει στοιχεία για δομικές αδυναμίες της δημοκρατίας. Σύμφωνα με τον Horn, τα αποτελέσματα της έρευνας υποδεικνύουν ότι οι δημοκρατίες δεν εξομαλύνουν αυτομάτως τη σοβαρή (εισοδηματική) ανισότητα. Αντιθέτως, μπορούν να αναπτύξουν μηχανισμούς που ενισχύουν την ανισότητα – και αυτό ισχύει και για τα αριστερά κόμματα και τις κυβερνήσεις, επισημαίνει ο Horn.

Για την ανάλυσή τους, οι πολιτικοί επιστήμονες με επικεφαλής τον Alexander Horn εξέτασαν μεθοδικά 850.000 χωρία από εκλογικά προγράμματα σε 12 χώρες του ΟΟΣΑ, κατά τη διάρκεια 50 ετών (1970-2020), χρησιμοποιώντας την τεχνική του “online crowdcoding”. Ο όρος “online crowdcoding” αναφέρεται στη διαδικτυακή συνεργασία πολλών ατόμων που βασίζεται σε πλατφόρμες και εξετάζουν από κοινού μεγάλες ποσότητες δεδομένων μέσω κωδικοποίησης ή ταξινόμησης. Αυτή η προσέγγιση συνιστά μια καινοτομία με μεθοδολογική βάση, μέσω της οποίας ήταν εφικτό να αξιολογηθούν σωστά προηγούμενα ερευνητικά ευρήματα, που λανθασμένα υποστηρίζουν ότι τα αριστερά κόμματα αντιδρούν εντονότερα στην εισοδηματική ανισότητα.