Πριν ρωτήσουμε ποιος θα κυβερνήσει, ας συμφωνήσουμε πώς θα κυβερνά

Το ερώτημα είναι αναμφίβολα σημαντικό. Δεν είναι, όμως, το μοναδικό ούτε το θεμελιωδέστερο. Πριν ακόμη να γνωρίζουμε ποιος θα κυβερνήσει, μπορούμε και οφείλουμε να θέσουμε ένα διαφορετικό ερώτημα: με ποιους δημόσιους, προκαθορισμένους και ελέγξιμους κανόνες θα ασκηθεί η επόμενη κυβερνητική εξουσία;

Η διάκριση δεν αποτελεί θεωρητική πολυτέλεια. Αποκτά άμεση πολιτική σημασία σε ένα εκλογικό πεδίο όπου η πιθανότερη πρωτιά ενός κόμματος δεν συνεπάγεται ούτε αυτοδυναμία ούτε βέβαιο σχηματισμό κυβέρνησης. Ακριβώς γι’ αυτό διαμορφώθηκε ο Ερευνητικός Χάρτης Κυβερνησιμότητας: όχι για να προσθέσει ακόμη μία πρόβλεψη εκλογικών ποσοστών, αλλά για να διερευνήσει εάν, και υπό ποιες πολιτικές και θεσμικές προϋποθέσεις, η επόμενη εκλογική έκβαση μπορεί να οδηγήσει στην αναπαραγωγή του ίδιου συγκεντρωτικού υποδείγματος άσκησης της εξουσίας.

Ο Χάρτης εξετάζει μια διχοτομική συνθήκη: θα σχηματιστεί ή όχι κυβέρνηση υπό τον σημερινό πρωθυπουργό μετά τον επόμενο ολοκληρωμένο εκλογικό κύκλο; Η επιλογή αυτή δεν υποδηλώνει ότι μια τέτοια εξέλιξη προκρίνεται ή θεωρείται επιθυμητή. Αντιθέτως, η κυβερνητική εμπειρία των τελευταίων ετών συμπύκνωσε, στην οξύτερη μέχρι σήμερα μορφή τους, τάσεις συγκέντρωσης της αποφασιστικής ισχύος, εξασθένησης της λογοδοσίας και απομάκρυνσης της κυβερνητικής πράξης από ουσιαστικό θεσμικό και κοινωνικό έλεγχο.

Η συγκεκριμένη μεταβλητή λειτουργεί, επομένως, ως δείκτης θεσμικού κινδύνου: όσο αυξάνεται η πιθανότητα συμμετοχής του ίδιου πρωθυπουργικού κέντρου σε ένα μελλοντικό κυβερνητικό σχήμα και, ιδίως, διατήρησης κυρίαρχου ρόλου από αυτό, τόσο επιτακτικότερη καθίσταται η εκ των προτέρων συμφωνία σε δεσμευτικούς κανόνες κατανομής της ισχύος, διαφάνειας, ελέγχου, λογοδοσίας και αναθεωρησιμότητας.

Για τον σκοπό αυτό, ο Χάρτης συνθέτει 207 δημοσκοπήσεις δεκατεσσάρων εταιρειών και πραγματοποιεί 80.000 προσομοιώσεις ανά σενάριο. Δεν επιχειρεί να μαντέψει το ακριβές αποτέλεσμα των επόμενων εκλογών, αλλά να εκτιμήσει την πιθανότητα του συγκεκριμένου κυβερνητικού ενδεχομένου. Στο κεντρικό σενάριο η πιθανότητα αυτή εκτιμάται σε 37,1%, αλλά μεταβάλλεται από 15,8% έως 56,9%, ανάλογα με τις πολιτικές παραδοχές για τις συνεργασίες, την κοινοβουλευτική ανοχή και το ενδεχόμενο νέας εκλογικής αναμέτρησης.

Το εύρος αυτό δεν αποτελεί στατιστικό διάστημα εμπιστοσύνης. Αποτυπώνει κάτι πολιτικά σημαντικότερο: όταν η αυτοδυναμία είναι εξαιρετικά απίθανη, η τελική μορφή της διακυβέρνησης δεν καθορίζεται μόνο από την ψήφο και την κατανομή των εδρών, αλλά από τους όρους, τις δεσμεύσεις και τις αποφάσεις συνεργασίας που ακολουθούν. Ακριβώς γι’ αυτό οι αναγκαίες θεσμικές εγγυήσεις δεν μπορούν να αφεθούν στις μετεκλογικές διαπραγματεύσεις• πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο δημόσιας και δεσμευτικής συμφωνίας πριν καταστεί γνωστό ποιος θα διαθέτει την αποφασιστική ισχύ.

Η αβεβαιότητα ως δημοκρατική δυνατότητα

Η συνήθης πολιτική πρακτική αντιμετωπίζει αυτή την αβεβαιότητα ως πρόβλημα που θα επιλυθεί μετά τις εκλογές, μέσα από διαπραγματεύσεις μεταξύ κομματικών ηγεσιών. Οι πολίτες ψηφίζουν κόμματα και προγράμματα, αλλά οι πραγματικοί όροι της κυβέρνησης -η κατανομή αρμοδιοτήτων, οι αμοιβαίες υποχωρήσεις, τα δικαιώματα αρνησικυρίας και οι μηχανισμοί επίλυσης διαφωνιών- διαμορφώνονται εκ των υστέρων και συχνά παραμένουν ασαφείς.

Η ίδια αβεβαιότητα μπορεί, ωστόσο, να αξιοποιηθεί διαφορετικά. Πριν να γνωρίζουν τα κόμματα ποια θέση θα καταλάβουν στον μετεκλογικό συσχετισμό, μπορούν να κληθούν να δεσμευθούν σε κοινούς κανόνες διακυβέρνησης. Κανένα κόμμα δεν γνωρίζει με βεβαιότητα αν θα βρεθεί στην κυβέρνηση ή στην αντιπολίτευση, στη θέση του μεγαλύτερου εταίρου ή στη θέση ενός μικρότερου αλλά κομβικού φορέα. Οι κανόνες που συμφωνούνται πριν από την κατανομή της ισχύος έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να είναι συμμετρικοί και δικαιότεροι από εκείνους που κατασκευάζονται όταν είναι ήδη γνωστό ποιος ωφελείται.

Η δημοσκοπική και πολιτική αβεβαιότητα μπορεί, επομένως, να μετατραπεί σε θεσμική πίεση: όχι πίεση υπέρ συγκεκριμένης κυβέρνησης, αλλά πίεση προς όλους τους δυνητικούς φορείς εξουσίας, ώστε να δηλώσουν εκ των προτέρων πώς αντιλαμβάνονται τη διαφάνεια, τη συμμετοχή των πολιτών, τη λογοδοσία, την αναθεώρηση των πολιτικών και την ανάκληση της αποφασιστικής αρμοδιότητας όταν αυτή ασκείται αντίθετα προς τους συμφωνημένους όρους.

Από την αριθμητική της ψήφου στη δημοκρατική διαδικασία

Η δημοκρατία δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο από το πόσο ακριβώς μετατρέπονται οι ψήφοι σε έδρες. Η εκλογική αριθμητική απαντά ποιος συγκέντρωσε περισσότερες προτιμήσεις και ποιος διαθέτει κοινοβουλευτική ισχύ. Δεν απαντά ποιος διαμόρφωσε τις διαθέσιμες επιλογές, ποιοι πολίτες συμμετείχαν πραγματικά στην παραγωγή της απόφασης, ποια αιτήματα παρέμειναν πολιτικά αόρατα και ποιες δυνατότητες αποκλείστηκαν οριστικά από τις αποφάσεις της παρούσας πλειοψηφίας.

Κάθε πολιτική απόφαση επιλέγει, ιεραρχεί και αποκλείει. Δεν υπάρχει πολιτική μορφή που να ικανοποιεί ταυτόχρονα όλα τα αιτήματα. Το δημοκρατικό κριτήριο, συνεπώς, δεν μπορεί να είναι η κατάργηση κάθε ήττας ή κάθε υπολοίπου. Είναι η δυνατότητα εκείνου που ηττήθηκε να παραμένει πολιτικά ορατός, να επανεισάγει το αίτημά του, να αμφισβητεί την απόφαση και να συμμετέχει στην επόμενη μορφοποίηση του κοινού.

Η δημοκρατία είναι περισσότερο συμβατή με το κοινωνικό γίγνεσθαι όχι επειδή παράγει πάντοτε ορθές αποφάσεις, αλλά επειδή δεν θα έπρεπε να αντιμετωπίζει καμία απόφασή της ως οριστική κατοχή του μέλλοντος. Όσο λιγότερο αναστρέψιμη είναι μία απόφαση, όσο περισσότερο δεσμεύει τις επόμενες γενιές ή καταστρέφει εναλλακτικές δυνατότητες, τόσο μεγαλύτερο πρέπει να είναι το βάρος της προηγούμενης συμμετοχής, της αιτιολόγησης και του ελέγχου.

Μία πρόταση για την κυβερνητική εξουσία

Οι δύο προηγούμενες διαπιστώσεις -ότι η επόμενη κυβερνητική έκβαση θα εξαρτηθεί πιθανότατα από μετεκλογικές συνεργασίες και ότι η δημοκρατική ποιότητα δεν εξαντλείται στην αριθμητική της ψήφου- οδηγούν σε ένα πρακτικό ερώτημα: μπορούμε, πριν γνωρίζουμε ποιος θα κυβερνήσει, να συμφωνήσουμε στους ελάχιστους κανόνες με τους οποίους θα πρέπει να κυβερνήσει οποιοσδήποτε αναλάβει την εξουσία;

Για να δοθεί συγκεκριμένη απάντηση σε αυτό το ερώτημα, καλούμαστε, ως πολίτες, να διαμορφώσουμε ένα κοινό θεσμικό πλαίσιο δημοκρατικής διακυβέρνησης. Ως αφετηρία αυτής της συλλογικής διαδικασίας προτείνεται το επεξεργασμένο προσχέδιο ενός “Πρωτοκόλλου Δημοκρατικής, Ελέγξιμης και Αναθεωρήσιμης Διακυβέρνησης”, το οποίο δεν παρουσιάζεται ως ολοκληρωμένο ή οριστικό κείμενο, αλλά ως βάση δημόσιου διαλόγου, επιστημονικού ελέγχου και πολιτικής συνδιαμόρφωσης.

Δεν πρόκειται για υφιστάμενο θεσμό, για κομματικό πρόγραμμα ή για ένα προκατασκευασμένο σύστημα κανόνων που ζητεί απλώς την αποδοχή των πολιτών. Πρόκειται για ένα σχέδιο δημόσιας συμφωνίας, ανοικτό σε κριτική, συμπλήρωση και αναθεώρηση, στο οποίο τα κόμματα θα μπορούσαν να προσχωρήσουν πριν από τις εκλογές και το οποίο θα καθόριζε όχι το περιεχόμενο των πολιτικών τους, αλλά τους δημοκρατικούς όρους με τους οποίους αυτές θα σχεδιάζονται, θα αιτιολογούνται, θα ελέγχονται και θα αναθεωρούνται.

Η πρόταση στηρίζεται σε μια απλή αρχή: η εκλογική νίκη παρέχει δικαίωμα άσκησης εξουσίας, όχι όμως λευκή και αμετάκλητη εξουσιοδότηση. Κάθε κυβέρνηση, μονοκομματική ή συνεργατική, πρέπει να δηλώνει δημόσια τι ακριβώς δεσμεύεται να πράξει, ποιοι διαθέτουν πραγματική αποφασιστική ισχύ, πώς θα συμμετέχουν οι πολίτες, πότε θα αξιολογούνται οι πολιτικές και τι θα συμβαίνει όταν οι δεσμεύσεις διαψεύδονται ή οι φορείς εξουσίας παύουν να ανταποκρίνονται στους όρους της εντολής τους. Τι ακριβώς προτείνεται:

1. Κάθε κυβέρνηση να δημοσιεύει ένα ενιαίο, μετρήσιμο και αναθεωρήσιμο σχέδιο κυβερνητικής εντολής.
2. Να καταγράφονται οι πραγματικοί, και όχι μόνο οι τυπικοί, φορείς αποφασιστικής ισχύος.
3. Κάθε ουσιώδης απόκλιση από κυβερνητική δέσμευση να αιτιολογείται δημόσια.
4. Οι πολίτες να διαθέτουν θεσμικούς μηχανισμούς συνδιαμόρφωσης, συναπόφασης και αναπομπής αποφάσεων.
5. Κάθε σημαντική εξουσία να συνοδεύεται από προκαθορισμένη δυνατότητα ελέγχου, περιορισμού ή ανάκλησής της.

Πέντε λειτουργικοί μηχανισμοί

Πρώτον, ένα δημόσιο και ελέγξιμο σχέδιο κυβερνητικής εντολής. Κάθε κυβέρνηση θα όφειλε, πριν ή αμέσως μετά την ανάληψη της εξουσίας, να δημοσιοποιεί σε ένα ενιαίο κείμενο τι ακριβώς δεσμεύεται να πράξει, με ποιους πόρους, σε ποιο χρονοδιάγραμμα, με ποια κριτήρια επιτυχίας και υπό ποιους όρους αναθεώρησης. Το κείμενο αυτό ονομάζεται, στην παρούσα πρόταση, Χάρτα Διακυβέρνησης. Δεν παγώνει την πολιτική• δημιουργεί το δημόσιο σημείο αναφοράς χωρίς το οποίο δεν μπορεί να διαπιστωθεί αν η κυβέρνηση παρέμεινε συνεπής, αναθεώρησε υπεύθυνα την πορεία της ή εγκατέλειψε αθόρυβα τις δεσμεύσεις της.

Δεύτερον, η αποτύπωση της πραγματικής αποφασιστικής ισχύος. Η πολιτική ευθύνη δεν πρέπει να αποδίδεται μόνο σε εκείνον που υπογράφει την τελική πράξη. Πρέπει να γνωρίζουμε ποιοι εισηγήθηκαν, ποιοι συναποφάσισαν, ποιοι μπορούσαν να εμποδίσουν, ποιοι διαχειρίστηκαν τους πόρους και ποιοι ιδιωτικοί ή εξωθεσμικοί φορείς άσκησαν ουσιώδη επιρροή. Η συστηματική αυτή αποτύπωση ονομάζεται Χάρτης Αποφασιστικής Ισχύος. Η αρχή που υπηρετεί είναι ότι πραγματική εξουσία χωρίς αντίστοιχη δημόσια ευθύνη δεν είναι συμβατή με δημοκρατική διακυβέρνηση.

Τρίτον, η Δημόσια Αιτιολόγηση της Απόκλισης. Όταν μια κυβέρνηση αλλάζει ουσιωδώς πολιτική, δεν αρκεί να επικαλείται γενικά νέες συνθήκες ή το δημόσιο συμφέρον. Οφείλει να εξηγεί τι μεταβλήθηκε, ποια αρχική παραδοχή διαψεύστηκε, ποιος φέρει την ευθύνη, ποιες εναλλακτικές εξετάστηκαν, ποιο είναι το κόστος της νέας επιλογής και πότε θα επανεξεταστεί. Η υποχρεωτική αυτή διαδικασία ονομάζεται “Έκθεση Απόκλισης”.

Τέταρτον, συμμετοχή με πραγματική επιρροή. Η συμμετοχή δεν μπορεί να εξαντλείται σε ηλεκτρονικά σχόλια επί ενός σχεδίου που έχει ήδη οριστικοποιηθεί. Πρέπει να διακρίνουμε την ενημέρωση, τη διαβούλευση, τη συνδιαμόρφωση, τη συναπόφαση και την άμεση δεσμευτική απόφαση. Οι πολίτες πρέπει, υπό σαφείς προϋποθέσεις, να μπορούν να θέτουν ζητήματα στην πολιτική ατζέντα, να συμμετέχουν σε συνελεύσεις πολιτών και συμμετοχικούς προϋπολογισμούς και να προκαλούν την επανεξέταση ουσιωδών αποφάσεων πριν δημιουργηθούν τετελεσμένα. Η τελευταία δυνατότητα αποδίδεται ως Λαϊκή Αναπομπή.

Πέμπτον, Ανακλητότητα ανάλογη προς την ισχύ. Η ανακλητότητα δεν είναι μόνιμη απειλή καθαίρεσης κάθε αιρετού. Είναι κλιμακωτό σύστημα αντιστοίχισης εξουσίας και ευθύνης: δημόσια ακρόαση, ενισχυμένη εποπτεία, αναστολή δικαιώματος υπογραφής, αφαίρεση συγκεκριμένης αρμοδιότητας και, στις σοβαρότερες περιπτώσεις και όπου το επιτρέπει το Σύνταγμα, παύση ή λαϊκή ανάκληση. Όποιος μπορεί να δεσμεύει την κοινωνία, τους δημόσιους πόρους και τις δυνατότητες του μέλλοντος δεν μπορεί να διαθέτει ανεξέλεγκτη και πρακτικά αμετάκλητη ισχύ.

Εξουσία: Από το προσχέδιο στη δημόσια δέσμευση

Ένα τέτοιο προσχέδιο δεν θα έχει αξία αν παραμείνει ένα ακόμη κείμενο θεσμικών προθέσεων ή αν παρουσιαστεί ως έτοιμη λύση που ζητεί απλώς επικύρωση. Χρειάζεται να αποτελέσει αντικείμενο δημόσιου διαλόγου, συνταγματικού και επιστημονικού ελέγχου και συγκεκριμένης τοποθέτησης των κομμάτων. Η πρόταση είναι να απευθυνθεί σε όλους τους πολιτικούς φορείς το ίδιο δημόσιο ερωτηματολόγιο. Κάθε κόμμα να κληθεί να δηλώσει ποιες δεσμεύσεις αποδέχεται, με ποιον μηχανισμό, σε ποιο χρονοδιάγραμμα, υπό ποιον έλεγχο και με ποια συνέπεια σε περίπτωση απόκλισης.

Οι απαντήσεις πρέπει να δημοσιεύονται αυτούσιες και να αποτυπώνονται σε κοινή Μήτρα Δημοκρατικών Δεσμεύσεων. Η προσχώρηση δεν θα σημαίνει προεκλογική συνεργασία ούτε ιδεολογική ταύτιση. Θα σημαίνει αποδοχή ενός ελάχιστου κοινού κανόνα: ότι η επόμενη κυβέρνηση, όποια και αν είναι, δεν θα ασκήσει την εξουσία ως λευκή επιταγή μέχρι τις επόμενες εκλογές.

Για να καταστεί αυτό κοινωνικό αίτημα και όχι αποκλειστικά επιστημονική πρόταση, χρειάζεται μια “Ανεξάρτητη Πρωτοβουλία Δημοκρατικής και Αναθεωρήσιμης Διακυβέρνησης”. Η Πρωτοβουλία θα ανοίξει το προσχέδιο σε δημόσια επεξεργασία, θα οργανώσει συνελεύσεις πολιτών και θεματικές ακροάσεις, θα συγκεντρώσει τις παρατηρήσεις συνταγματολόγων, πολιτικών επιστημόνων και κοινωνικών φορέων και θα καλέσει τα κόμματα να τοποθετηθούν πριν από την εκλογική έκβαση. Η ίδια η διαδικασία διαμόρφωσης του Πρωτοκόλλου οφείλει, έτσι, να εφαρμόζει τις αρχές που προτείνει: διαφάνεια, συμμετοχή, αιτιολόγηση και αναθεωρησιμότητα.

Το προηγούμενο ερώτημα για την εξουσία

Πριν, λοιπόν, εγκλωβιστούμε ξανά στο ερώτημα “ποιος θα κυβερνήσει την επόμενη ημέρα”, μπορούμε να διαμορφώσουμε ένα προηγούμενο και θεμελιωδέστερο αίτημα: όποιος κυβερνήσει να δεσμευθεί εκ των προτέρων ότι η εντολή του θα είναι δημόσια αναγνώσιμη, οι αποφάσεις του αιτιολογημένες, οι πολίτες πραγματικά συμμετέχοντες, οι αποκλίσεις ορατές και η ασκούμενη εξουσία ελέγξιμη, αναθεωρήσιμη και, όπου απαιτείται, ανακλητή.

Η δημοκρατία δεν ολοκληρώνεται όταν ο λαός επιλέγει εκείνους που θα αποφασίσουν. Ολοκληρώνεται μόνο όταν διατηρεί πραγματική δυνατότητα να συμμετέχει στη διαμόρφωση της Απόφασης, να απαιτεί την Επανεξέτασή της και να Ελέγχει εκείνους που ασκούν την εξουσία στο όνομά του.

Ο δημόσιος Φάκελος Τεκμηρίωσης

Η πρόταση δεν ζητεί να γίνει αποδεκτή ως ένα έτοιμο θεσμικό σχήμα ούτε να στηριχθεί αποκλειστικά στις γενικές διακηρύξεις του παρόντος άρθρου. Για να μπορεί να ελεγχθεί, να αμφισβητηθεί, να συμπληρωθεί και τελικά να συνδιαμορφωθεί, συνοδεύεται από έναν δημόσια προσβάσιμο Φάκελο Τεκμηρίωσης, στον οποίο συγκεντρώνονται τα διακριτά αλλά αλληλένδετα επίπεδα του εγχειρήματος.

Ο Φάκελος περιλαμβάνει, πρώτον, το αναλυτικό προσχέδιο του “Πρωτοκόλλου Δημοκρατικής, Ελέγξιμης και Αναθεωρήσιμης Διακυβέρνησης”, όπου οι γενικές αρχές μετατρέπονται σε συγκεκριμένες δεσμεύσεις, διαδικασίες και μηχανισμούς ελέγχου• δεύτερον, μια “Εκτελεστική Σύνοψη”, η οποία παρουσιάζει με συνοπτικό και λειτουργικό τρόπο τις βασικές προτάσεις, ώστε να είναι άμεσα αξιολογήσιμες από πολίτες, πολιτικούς φορείς και θεσμικούς συνομιλητές• τρίτον, τη θεωρητική μελέτη “Τα Μαθηματικά της Δημοκρατίας”, η οποία θεμελιώνει γιατί η δημοκρατική ποιότητα δεν εξαντλείται στην εκλογική καταμέτρηση, αλλά εξαρτάται επίσης από τη συμμετοχή, τη λογοδοσία, την αναθεωρησιμότητα και τη διατήρηση ανοικτών πολιτικών δυνατοτήτων• και, τέταρτον, τον Ερευνητικό “Χάρτη Κυβερνησιμότητας”, ο οποίος παρέχει την εμπειρική και πιθανοτική αποτύπωση των μετεκλογικών ενδεχομένων που καθιστούν τη θεσμική αυτή συζήτηση πολιτικά επείγουσα. Τα κείμενα αυτά δεν αποτελούν αυτοτελείς και ασύνδετες μελέτες.

Συγκροτούν μια ενιαία ακολουθία: ο “Ερευνητικός Χάρτης” διαγιγνώσκει το πρόβλημα και το πεδίο της πολιτικής αβεβαιότητας, η “Θεωρητική Μελέτη” θεμελιώνει τα δημοκρατικά κριτήρια με τα οποία πρέπει να αξιολογηθεί, το “Προσχέδιο του Πρωτοκόλλου” μετατρέπει τα κριτήρια αυτά σε συγκεκριμένη θεσμική πρόταση και η “Εκτελεστική Σύνοψη” καθιστά την πρόταση προσβάσιμη στον δημόσιο και πολιτικό διάλογο.

Ο Φάκελος δημοσιοποιείται όχι ως αποθετήριο ενός ολοκληρωμένου έργου, αλλά ως κοινός τόπος ελέγχου και επεξεργασίας. Σκοπός του είναι να επιτρέψει σε πολίτες, συνταγματολόγους, πολιτικούς επιστήμονες, κοινωνικούς φορείς και κόμματα να εξετάσουν τις παραδοχές, να ελέγξουν τα δεδομένα, να διατυπώσουν αντιρρήσεις και να συμβάλουν στη διαμόρφωση μιας πληρέστερης και θεσμικά εφαρμόσιμης πρότασης.

Ο Δημόσιος Φάκελος Τεκμηρίωσης, ο οποίος φιλοξενείται στην πλατφόρμα Open Science Framework (OSF), είναι διαθέσιμος εδώ: https://doi.org/10.17605/OSF.IO/QXJKZ

Σημείωση: Τα αριθμητικά αποτελέσματα του Ερευνητικού Χάρτη έχουν ημερομηνία αναφοράς την 23η Ιουλίου 2026 και πρέπει να φέρουν εμφανή χρονοσήμανση σε κάθε μεταγενέστερη χρήση.

 

---

 

Ο Άνυτος Αγγελής σπούδασε Διεθνές Δίκαιο και Διεθνείς Σχέσεις στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων του Παρισιού και απέκτησε τίτλο MPhil στην Περιβαλλοντική Πολιτική και Διαχείριση από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Έχει διατελέσει σύμβουλος επιχειρήσεων, ανώτερο διοικητικό στέλεχος σε οργανισμούς και εταιρείες, καθώς και διδάσκων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.