Τα Τέμπη θέτουν ζήτημα επαναπροσδιορισμού των θεσμών

Τα Τέμπη υπήρξαν στη συλλογική συνείδηση μια τέτοια στιγμή. Το αίτημα για αλήθεια και Δικαιοσύνη δεν έμεινε στα όρια μιας δικαστικής υπόθεσης. Συνάντησε ένα βαθύτερο αίτημα της ελληνικής κοινωνίας για λειτουργία των θεσμών, για να υπάρχει λογοδοσία, για να μην αισθάνεται ο πολίτης ανίσχυρος απέναντι στην εξουσία και να μην υπάρχουν άνθρωποι ή μηχανισμοί υπεράνω του νόμου.

Σε αυτό το αίτημα, η δημόσια παρουσία της Μαρίας Καρυστιανού έδωσε μια ανθρώπινη φωνή, με μεγάλη κοινωνική απήχηση που διαπερνά οριζοντίως την κοινωνία, και το αναγνωρίζει ως δικό της πολιτικό παλλαϊκό Αίτημα. Το Αίτημα της δικαιοσύνης οδηγεί την Κοινωνία σε παρέκκλιση από την πολιτική ειμαρμένη τη εξουσίας, προσδιορίζοντας ταυτόχρονα και τον νέο πολιτικό ορίζοντα, με αναζήτηση ισχυρών θεσμών που εγγυώνται τη Δημοκρατία και το κράτος δικαίου.

 Η Παρέκκλιση ως αρχή ελευθερίας

Στην επικούρεια φυσική, η παρέκκλιση των ατόμων από την ευθεία κίνηση σημαίνει τη δυνατότητα να μην κινείται ο κόσμος πάνω σε μια απολύτως προκαθορισμένη γραμμή. Χωρίς αυτή τη δυνατότητα απόκλισης δεν θα υπήρχε συνάντηση, μεταβολή και γένεση του νέου· θα υπήρχε μόνο η αναπαραγωγή της αναγκαιότητας.

Στη δική μου ανάγνωση, η παρέκκλιση δεν ταυτίζεται με την αυθαιρεσία ούτε με την τυφλή παράδοση στο τυχαίο. Εκφράζει τη ρήξη με την απόλυτη αναγκαιότητα και, στο επίπεδο του ανθρώπου, συνδέεται με την αυτοσυνειδησία και τη βούληση: με την ικανότητα του ανθρώπου να αντιστέκεται σε ό,τι τον υποτάσσει και να αναζητεί μια διαφορετική δυνατότητα ζωής.

Η ελευθερία, έτσι, δεν είναι η απουσία κάθε κανόνα. Είναι η δυνατότητα να γνωρίζουμε την αναγκαιότητα χωρίς να υποδουλωνόμαστε σε αυτήν. Είναι η δυνατότητα να κατανοούμε τους όρους μέσα στους οποίους ζούμε και, μέσω της γνώσης και της πράξης, να δημιουργούμε χώρο για το νέο. Η παρέκκλιση είναι η στιγμή κατά την οποία το υποκείμενο παύει να επαναλαμβάνει μηχανικά μια δεδομένη πορεία και γίνεται συντελεστής της ιστορίας του.

Έτσι, η κοινωνία δεν είναι υποχρεωμένη να θεωρεί αιώνιο και αμετάβλητο ένα σύστημα που δεν ανταποκρίνεται πλέον στις δημοκρατικές και κοινωνικές ανάγκες της, αρνείται και παρεκκλίνει όχι για να καταλύσει τη θεσμική τάξη, αλλά δημοκρατικά να τη μετασχηματίσει. Όταν ο πολίτης αναγνωρίζει ότι το πρόβλημά του δεν είναι αποκλειστικά προσωπικό αλλά θεσμικό και συλλογικό. Τότε το “εγώ” δεν εξαφανίζεται μέσα στη μάζα· συναντά το “εμείς” της πολιτικής κοινότητας. Εκεί γεννιέται το πολιτικό υποκείμενο και η ιδιωτική απογοήτευση μετατρέπεται σε κοινή συνείδηση και αρχίζει παρέκκλιση από την πολιτική μορφή της αδήριτης ευθείας γραμμής του μονόδρομου: “έτσι είναι τα πράγματα”, “τίποτε δεν αλλάζει”, “όλοι το ίδιο είναι” και το πρόσωπο αισθάνεται πραγματικός συμμέτοχος στη διαμόρφωση της κοινής ζωής.

Πολιτική παρέκκλιση

Το λαϊκό αίτημα που αναδείχθηκε με αφορμή τα Τέμπη έχει έναν σαφή πρώτο πυρήνα: αλήθεια, απόδοση ευθυνών, ισότητα απέναντι στον νόμο, ουσιαστική Δικαιοσύνη. Αν όμως σταθούμε μόνο σε αυτό, κινδυνεύουμε να δούμε το σύμπτωμα χωρίς να αντιμετωπίσουμε την αιτία. Πίσω από κάθε σοβαρή κρίση εμπιστοσύνης προς τη λειτουργία της Πολιτείας βρίσκεται τελικά το ερώτημα των θεσμών.

Το πέρασμα από το λαϊκό στο πολιτικό αίτημα δεν σημαίνει κομματική ιδιοποίηση μιας τραγωδίας. Προϋποθέτει σεβασμό στον πόνο και στην αυτονομία του κοινωνικού αιτήματος. Σημαίνει ότι η κοινωνία, ξεκινώντας από την απαίτηση “να αποδοθεί Δικαιοσύνη”, φθάνει στην ώριμη ερώτηση: τι πρέπει να αλλάξει ώστε η Δικαιοσύνη, η λογοδοσία και η ασφάλεια του πολίτη να μην εξαρτώνται κάθε φορά από την πίεση της κοινωνίας, αλλά να εξασφαλίζονται από την ίδια τη λειτουργία της Δημοκρατίας;

Εδώ συντελείται η πολιτική παρέκκλιση. Το αίτημα παύει να είναι μόνο καταγγελία του υπάρχοντος και γίνεται δημιουργία του νέου. Από την κάθαρση περνά στην Αναθέσμιση, από τη διαμαρτυρία στη συμμετοχή και από την απαίτηση να λειτουργήσουν οι άλλοι σωστά στην απόφαση των ίδιων των πολιτών να συμμετέχουν στη διαμόρφωση των όρων της κοινής τους ζωής. Ένα κίνημα που μένει μόνο στην οργή εξαντλείται όταν εξαντληθεί η ένταση της στιγμής. Ένα κίνημα που μετατρέπει την ηθική απαίτηση σε θεσμική πρόταση αποκτά ιστορικό ορίζοντα.

Η Κοινότητα των Πολιτών ως αυτοθέσμιση

Η Κοινότητα των Πολιτών δεν είναι απλώς μια νέα οργανωτική μορφή πολιτικής δράσης. Είναι πρώτα απ’ όλα Κοινόν: ένας τόπος σχέσης στον οποίο συναντώνται το ταυτόν και το έτερον. Το κοινό δεν γεννιέται επειδή οι διαφορές εξαφανίζονται, αλλά επειδή διαφορετικοί άνθρωποι αναγνωρίζονται ως ισότιμοι φορείς της κοινής ζωής και αποφασίζουν να τη συγκροτήσουν μαζί.

Η αυτοθέσμιση δεν σημαίνει κατάργηση του Συντάγματος, του νόμου ή των εγγυήσεων του κράτους δικαίου. Δεν σημαίνει θεσμικό μηδενισμό. Σημαίνει το αντίθετο: ότι οι θεσμοί αντλούν τη δημοκρατική τους νομιμοποίηση από μια ζωντανή κοινωνία πολιτών και παραμένουν ανοικτοί στον έλεγχο, στη διόρθωση και στη δημοκρατική ανανέωσή τους. Η κοινωνία αναγνωρίζει ότι η πολιτειακή τάξη είναι ανθρώπινο δημιούργημα και, συνεπώς, ανθρώπινη ευθύνη.

Η Κοινότητα δεν μπορεί επομένως να θεμελιωθεί στην ομοιομορφία. Η ενότητα αποκτά δημοκρατικό νόημα μόνο όταν προστατεύει την ετερότητα που τη συγκροτεί. Αυτό που σφυρηλατεί το κοινό δεν είναι η επιβεβλημένη ταυτότητα, αλλά η αλληλεγγύη, το ομότροπον, το ομόηθες και ο κοινός ορίζοντας όσων μια πολιτική κοινότητα αναγνωρίζει ως άξια προστασίας: τη Δικαιοσύνη, την Ελευθερία, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη μνήμη και το κοινό αγαθό.

Αναθέσμιση ως αλλαγή σχέσης εξουσίας

Η κρίση των θεσμών δεν θεραπεύεται μόνο με την αντικατάσταση των προσώπων που τους υπηρετούν. Αν οι ίδιες δομές εξουσίας, οι ίδιες αδιαφανείς εξαρτήσεις και η ίδια απόσταση του πολίτη από τα κέντρα λήψης αποφάσεων παραμένουν άθικτες, το σύστημα θα αναπαράγει τις ίδιες παθογένειες με διαφορετικούς πρωταγωνιστές.

Η Αναθέσμιση είναι βαθύτερη από μια διοικητική μεταρρύθμιση και διαφορετική από μια αόριστη ρήξη. Είναι η συνειδητή και δημοκρατική επανεξέταση της αρχιτεκτονικής της Πολιτείας: πώς ελέγχεται η εξουσία, πώς προστατεύεται η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, πώς διασφαλίζεται η διαφάνεια και η λογοδοσία και πώς συμμετέχουν οι πολίτες στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους.

Το ουσιώδες ερώτημα, επομένως, δεν είναι “ποιος θα πάρει την εξουσία;”. Είναι: ποια εξουσία θέλουμε να υπάρχει, με ποιους θεσμούς, με ποια όρια, με ποιον έλεγχο και με ποια διαρκή παρουσία της κοινωνίας;

Η νέα πολιτική πρόταση χρειάζεται σαφή αξιακό πυρήνα: Δικαιοσύνη, Ελευθερία, Θεσμοί. Δικαιοσύνη χωρίς ελευθερία μπορεί να μεταβληθεί σε επιβολή. Ελευθερία χωρίς Δικαιοσύνη μπορεί να καταλήξει στο προνόμιο του ισχυρότερου. Και οι δύο, χωρίς ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς, παραμένουν ευχές που εξαρτώνται από την καλή πρόθεση εκείνου που κυβερνά. Οι θεσμοί είναι ο τρόπος με τον οποίο οι αξίες αποκτούν διάρκεια, κανόνες και εγγυήσεις. Αλλά και οι θεσμοί χωρίς ενεργούς πολίτες μπορούν να αδειάσουν από το δημοκρατικό τους περιεχόμενο.

Γι’ αυτό το τρίπτυχο ολοκληρώνεται μόνο μέσα στην Κοινότητα των Πολιτών. Η Δικαιοσύνη προστατεύει τον άνθρωπο, η Ελευθερία τον καθιστά αυτεξούσιο, οι Θεσμοί εξασφαλίζουν την κοινή τάξη και ο ενεργός πολίτης δίνει σε όλα αυτά δημοκρατική ζωή. Αυτό είναι το πολιτικό νόημα της αυτοθέσμισης: οι πολίτες δεν στέκονται απέναντι στους θεσμούς ως υπήκοοι ούτε τους αντιμετωπίζουν ως ξένη δύναμη. Τους αναγνωρίζουν ως κοινό δημιούργημα και γι’ αυτό απαιτούν να τους ελέγχουν, να τους προστατεύουν και, όταν η πραγματικότητα το επιβάλλει, να τους αναθεσμίζουν δημοκρατικά.

Η καλύτερη Ελλάδα ως καλύτερη ζωή

Καμία θεσμική θεωρία δεν έχει αξία αν δεν επιστρέφει τελικά στη ζωή του ανθρώπου. Η Δημοκρατία κρίνεται στην καθημερινότητα: στην ασφάλεια, στην Παιδεία, στην Υγεία, στην εργασία, στην παραγωγή, στον πολιτισμό, στην αξιοπρέπεια, στην προστασία των νέων και των ηλικιωμένων και στη δυνατότητα μιας οικογένειας να σχεδιάζει το μέλλον της χωρίς μόνιμο φόβο.

Η καλύτερη Ελλάδα δεν είναι σύνθημα εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης. Είναι συγκεκριμένο πολιτειακό και κοινωνικό αίτημα: μια χώρα στην οποία το κράτος υπηρετεί τον πολίτη, ο νόμος ισχύει για όλους, η γνώση και η δημιουργία απελευθερώνονται, η παραγωγική δύναμη της κοινωνίας αναπτύσσεται, η περιφέρεια ξαναζωντανεύει και η νέα γενιά βρίσκει λόγο να δημιουργήσει στον τόπο της.

Εδώ η επικούρεια αφετηρία συναντά ξανά την πολιτική. Η ευδαιμονία δεν είναι συσσώρευση, αλλά μέτρο, ελευθερία από τον φόβο, αυτοκυριαρχία, φιλία και ασφάλεια της κοινότητας όπου έρα από την προσωπική ευτυχία του καθενός· η Δημοκρατική Πολιτεία οφείλει να δημιουργεί τους δίκαιους όρους μέσα στους οποίους ο καθένας μπορεί ελεύθερα να επιδιώξει μια αξιοπρεπή και δημιουργική ζωή.

Πολιτική παρέκκλιση ως ειρηνική δημοκρατική δημιουργία

Η “παρέκκλιση” στην πολιτική δεν είναι συνώνυμη της αστάθειας ούτε της άρνησης κάθε τάξης. Είναι η ικανότητα μιας κοινωνίας να αποφεύγει την παρακμή επειδή διαθέτει τη δύναμη να αναστοχάζεται και να μετασχηματίζει δημοκρατικά τους θεσμούς της. Η κοινωνία αναζητά θεσμούς αρκετά ισχυρούς ώστε να προστατεύουν τη Δημοκρατία και αρκετά ανοικτούς ώστε να διορθώνονται από αυτήν. Δεν ζητά την αντικατάσταση μιας κλειστής ελίτ από μια άλλη, παρά ζητά τη διαρκή επιστροφή της πολιτικής δύναμης στην πηγή της: τον κυρίαρχο λαό μέσα σε μια συντεταγμένη δημοκρατική Πολιτεία.

Έτσι, η πολιτική παρέκκλιση είναι η ειρηνική δημιουργία, η άρνηση του μονόδρομου, κι όχι η άρνηση του κανόνα. Είναι η υπέρβαση της ακινησίας, όχι η λατρεία της σύγκρουσης. Είναι η στιγμή που η κοινωνία παύει να ζητά απλώς καλύτερη διαχείριση του υπάρχοντος και αναλαμβάνει την ευθύνη να συζητήσει το νέο που θέλει να δημιουργήσει.

Καταληκτικά – Από το “δεν πάει άλλο” στο “μπορούμε να θεσμίσουμε αλλιώς”

Η Δημοκρατία είναι ζωντανή ακριβώς επειδή μπορεί να αναστοχάζεται τον εαυτό της, και η κοινωνία είναι ελεύθερη όταν δεν φοβάται να δημιουργεί, μέσα στη νομιμότητα και με δημοκρατικούς όρους, νέες μορφές θεσμών συμμετοχής και ελέγχου. Το αίτημα των Τεμπών για αλήθεια και Δικαιοσύνη αποκτά έναν ευρύτερο πολιτικό ορίζοντα χωρίς να χάνει την ηθική του αυθεντικότητα και αποτελεί την αφετηρία μιας συνειδητοποίησης: ότι δεν αρκεί να ζητάμε δικαίωση όταν οι θεσμοί αποτυγχάνουν. Οφείλουμε να οικοδομούμε θεσμούς που καθιστούν τη Δικαιοσύνη, τη λογοδοσία και την προστασία του ανθρώπου καθημερινό κανόνα της Πολιτείας.

Η Κοινότητα των Πολιτών μπορεί να γίνει φορέας μιας δημοκρατικής αυτοθέσμισης. ένα εργαστήριο πολιτών που μετατρέπει τη συμμετοχή σε θεσμό, τη διαμαρτυρία σε πρόταση, την κοινωνική ευαισθησία σε ευθύνη και την ελευθερία σε κοινή πολιτική πράξη που οδηγεί στη δημοκρατία της Πολιτείας, για μια καλύτερη Ελλάδα και μια καλύτερη ζωή των πολιτών.