Αναγνωστικό της προπολεμικής στη μεταπολεμική Ελλάδα

Ένα τέτοιο βιβλίο είναι το αναγνωστικό του δημοτικού σχολείου με τίτλο «Ελληνόπουλα». Εκδόθηκε το 1939 και επανεκδόθηκε το 1943 και το 1947. Η πρώτη έκδοση συνδέεται με το μεταξικό καθεστώς και με την έμφαση στα ελληνικά ιδεώδη που φρόντιζε να τα τονίζει ο Ιωάννης Μεταξάς (1871-1941). Η δεύτερη έκδοσή του συμπίπτει με την κατοχική κυβέρνηση του Ιωάννη Δ. Ράλλη (1878-1946) και η τρίτη με την κυβέρνηση του επικεφαλής του Λαϊκού Κόμματος Κωνσταντίνου Τσαλδάρη (1884-1970).

Νιρβάνας και Καστανάκης

Συντάκτες του αναγνωστικού είναι ο γιατρός, λογοτέχνης και ακαδημαϊκός Παύλος Νιρβάνας (Πέτρος Αποστολίδης, 1866-1937) και οι παιδαγωγοί Δημήτριος Γ. Ζήσης, Δ. Ι. Κοντογιάννης και Δ. Π. Δαμασκηνός. Η ομάδα ήταν ενεργή από τη δεκαετία του 1920.

Ο Νιρβάνας, ιδρυτικό μέλος του Εκπαιδευτικού Ομίλου, ο οποίος ιδρύθηκε το 1910, είχε συμμετάσχει το 1919, μαζί με τον Παπαντωνίου, με τον εκπαιδευτικό Δημοσθένη Ανδρεάδη (1869-1952), με τον παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο (1880-1956) και με τον γλωσσολόγο Μανόλη Τριανταφυλλίδη (1883-1959), στη συντακτική επιτροπή του «Αλφαβηταρίου με τον ήλιο», που το είχε εικονογραφήσει ο ζωγράφος Κώστας Μαλέας (1879-1928).

Το αναγνωστικό «Ελληνόπουλα» έχει κοσμηθεί από τον ζωγράφο, σκιτσογράφο και γελοιογράφο Νίκο Καστανάκη (1896-1961) ο οποίος, εκτός από τη ζωγραφική και την εργασία του ως σκιτσογράφος-γελοιογράφος αθηναϊκών εφημερίδων και περιοδικών, είχε επιδοθεί σε εικονογραφήσεις εντύπων.

Στο εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης ο Καστανάκης απεικόνισε δύο χαρούμενα παιδιά, κορίτσι και αγόρι, με τις στολές της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας (ΕΟΝ), να χαιρετούν φασιστικά («Ο χαιρετισμός αποδίδεται διά ζωηράς προτάσεως της δεξιάς χειρός τεταμένης με δακτύλους ηνωμένους και την παλάμην εις το ύψος του δεξιού οφθαλμού»), ενώ το εξώφυλλο στις επόμενες εκδόσεις τροποποιήθηκε με δύο πάλι χαρούμενα παιδιά, κορίτσι που κρατάει μπουκέτο λουλουδιών και αγόρι που σηκώνει τα χέρια του, με τις ενδυμασίες τους, ηλιόλουστη μέρα στην εξοχή. Τον εικονογραφικό τύπο του εξωφύλλου στις μεταπολεμικές εκδόσεις του αναγνωστικού «Ελληνόπουλα» τον επαναλαμβάνει, παραλλαγμένον, ο Καστανάκης σε γελοιογραφία του για την εφημερίδα «Η Αυγή», στις 5 Απριλίου 1953.

Ο Μεταξάς και η δημοτική

Ο Μεταξάς, απευθυνόμενος προς τους καθηγητές και τους δασκάλους, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), στις 28 Οκτωβρίου 1936, τους παρότρυνε να κάνουν τα παιδιά «πραγματικά Ελληνόπουλα και Ελληνοπούλες». Η φράση του αυτή παραπέμπει ακριβώς στον τίτλο του αναγνωστικού που παρουσιάζουμε.

Ο ίδιος ως υπουργός των Θρησκευμάτων και της Εθνικής Παιδείας το 1938 κατήρτισε επιτροπή για τη σύνταξη «Νεοελληνικής Γραμματικής (της Δημοτικής)» για τους μαθητές των τεσσάρων τάξεων του δημοτικού σχολείου, αναθέτοντας την προεδρία της στον καθηγητή του ΑΠΘ από το 1926 έως το 1934 Μ. Τριανταφυλλίδη.

Έγραψε μάλιστα και τον πρόλογό της, ο οποίος δεν συμπεριλήφθηκε στην έκδοσή της το 1941, καθώς το είχε απαγορεύσει ο δωσίλογος υπουργός των Θρησκευμάτων και της Εθνικής Παιδείας στη διορισμένη από τις αρχές Κατοχής Κυβέρνηση του στρατιωτικού Γεώργιου Τσολάκογλου (1886-1948) καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος (1878-1961)!

Τον πρόλογο του Μεταξά τον δημοσίευσε ο Τριανταφυλλίδης, έχοντας μάλλον βάλει σε αυτόν το χέρι του, στο βιβλίο του «Δημοτικισμός και Αντίδραση» το 1957. Ο Μεταξάς είχε επιπλέον αποστείλει αυστηρή εγκύκλιο προς τους επιθεωρητές για τη διδασκαλία της δημοτικής στις 5 Δεκεμβρίου 1938.

Κοινό σημείο της πρώτης έκδοσης των «Ελληνόπουλων» και της «Γραμματικής της Δημοτικής» είναι ότι κυκλοφορήθηκαν από τον Οργανισμό Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων (ΟΕΣΒ), που τον είχε ιδρύσει ο Μεταξάς το 1937 για να αντιμετωπίσει την κερδοσκοπία βιβλιεμπόρων και για να ρίξει τις τιμές των σχολικών εγχειριδίων, ουσιαστικά ελέγχοντας το εκπαιδευτικό σύστημα.

Ανάδοχος εκτυπώσεως και βιβλιοδεσίας των «Ελληνόπουλων» του 1947 ήταν ο καταγόμενος από το Ναύπλιο λόγιος τυπογράφος Άγγελος Αθ. Κλεισιούνης (1899-1968), που από την επόμενη δεκαετία θα εγκαθιστούσε στο τυπογραφείο του στον σταθμό Λαρίσης (οδός Νεοφύτου Μεταξά 29) μηχανές μονοτυπίας, νεαρής ακόμα για τη χώρα μας τεχνικής της στοιχειοθεσίας.

Δύο εκδόσεις για Νιρβάνα και για Καστανάκη

Πρόσφατα η εγγονή του Νιρβάνα Σοφία (Φαίη) Αποστολίδου εξέδωσε τα Πρακτικά Συνεδρίου για τον παππού της («Ψυχή & Λόγος: Ανακαλύπτοντας τον Παύλο Νιρβάνα (1866-1937)». Στο συνέδριο, που είχε γίνει στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, το 2018, έλαβαν μέρος διδακτικό προσωπικό των Τμημάτων Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Φιλολογίας και Θεατρικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) αλλά και ειδήμονες του έργου του Νιρβάνα.

Την επιμέλεια του τόμου, ο οποίος έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, είχαν ο καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας Θανάσης Αγάθος, η καθηγήτρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Κωνστάντζα Γεωργακάκη και ο καθηγητής του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας Δημήτρης Παυλόπουλος.

Για τον Καστανάκη υλικό παρέχει η ψηφιακή έκδοση «Νίκος Ε. Καστανάκης: Γελοιογραφώντας την πολιτική, 1922-1930» του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία το 2023. Τα στοιχεία της έκδοσης τα συγκέντρωσε και τα μελέτησε ομάδα μεταπτυχιακών σπουδαστριών του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ υπό την εποπτεία του καθηγητή τους Δημήτρη Παυλόπουλου, ο οποίος είχε την επιστημονική επιμέλεια της έκδοσης, ενώ συνέταξε και το βιοεργογραφικό σημείωμα του Καστανάκη.