Δύο στρατιωτικά μουσεία σε Βουλγαρία και Τουρκία

​Στο Γιάμπολ, το μουσείο, που άνοιξε ξανά τις πύλες του πρόσφατα μετά από ριζική ανακαίνιση, υποδέχεται εκατοντάδες επισκέπτες προσφέροντας μια σύγχρονη και προσεγμένη ματιά στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, στο Τσανάκαλε, ένα σημείο-σύμβολο παγκόσμιας κλίμακας, χιλιάδες ταξιδιώτες συρρέουν καθημερινά για να αποτίνουν φόρο τιμής και να κατανοήσουν το μέγεθος των συγκρούσεων που καθόρισαν τη νεότερη ιστορία.

​Στους χώρους τους, ο επισκέπτης έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τον βαρύ εξοπλισμό των δύο Παγκοσμίων Πολέμων: πολεμικά οχήματα, αεροσκάφη, ελικόπτερα, αντιτορπιλικά, οβίδες και συντρίμμια που φέρουν τη σφραγίδα των μεγάλων δυνάμεων της εποχής – Ρωσικά, Αγγλικά, Αμερικανικά και Αυστραλέζικα.

Όλα αυτά τα εκθέματα δεν είναι απλώς ψυχρά μεταλλικά αντικείμενα. Είναι οι ζωντανοί μάρτυρες της διαρκούς, αγωνιώδους προσπάθειας του ανθρώπου για επικράτηση και στρατιωτική υπεροχή απέναντι στον αντίπαλο. Αυτή η “αγωνία της υπεροχής” αποτυπώνεται ανάγλυφα στον όγκο και την τεχνολογία των όπλων, υπενθυμίζοντας τα αδιανόητα κονδύλια που δαπανήθηκαν τότε – και συνεχίζουν να δαπανώνται μέχρι σήμερα – για την πολεμική βιομηχανία.

Πίσω όμως από την τεχνολογική ισχύ, η ουσία των εκθεμάτων αποκαλύπτει το πραγματικό τους τίμημα: τις εκατοντάδες χιλιάδες χαμένες ψυχές, τα σπαταλημένα νιάτα, τον πόνο και τις καταστροφές που άφησαν πίσω τους οι μάχες…
​

Χάρη στη μοντέρνα μουσειακή τους παρουσίαση, τα δύο αυτά μουσεία καταφέρνουν κάτι βαθύτερο από την απλή παράθεση ιστορικών γεγονότων: προβληματίζουν τον επισκέπτη. Δεν δοξάζουν τον πόλεμο, αλλά αναδεικνύουν με τον πιο ανάγλυφο τρόπο το πόσο εύθραυστο και ανεκτίμητο είναι το αγαθό της ειρήνης —ένα αγαθό που, δυστυχώς, σε πολλές γωνιές του πλανήτη παραμένει ακόμα και σήμερα το μεγάλο ζητούμενο.

Μουσείο Τσανάκαλε στην ασιατική ακτή των Δαρδανελίων

​Το Στρατιωτικό Ναυτικό Μουσείο Τσανάκαλε (Çanakkale Deniz Müzesi) και τα γύρω εκθεσιακά σημεία της χερσονήσου της Καλλίπολης φιλοξενούν μερικά από τα πιο σημαντικά και σπάνια τεκμήρια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Οθωμανικής περιόδου, ιδιαίτερα από τη θρυλική Ναυμαχία της Καλλίπολης του 1915. Εκεί ο επισκέπτης θα ακούσει εμψυχωτικά εμβατήρια και θα δει σπάνια κειμήλια που εξιστορούν μία από τις πιο καθοριστικές ναυτικές και στρατιωτικές αναμετρήσεις του Α’ παγκοσμίου πολέμου, την εκστρατεία της Καλλίπολης (1915).

​Ανάμεσα στα δεκάδες εκθέματα που βρίσκονται στον φροντισμένο υπαίθριο χώρο και στις αίθουσες του μουσείου, ξεχωρίζουν ορισμένα πραγματικά σπάνια και ενδιαφέροντα κομμάτια, όπως το πιστό αντίγραφο της ναρκοθέτιδος Nusret —ίσως το πιο εμβληματικό και επισκέψιμο έκθεμα του μουσείου.

Αξίζει να θυμηθούμε την ιστορία του: τη νύχτα της 8ης Μαρτίου 1915, το μικρό αυτό σκάφος πόντισε 26 νάρκες παράλληλα με την ακτή των Δαρδανελλίων (και όχι εγκάρσια, όπως ανέμεναν οι Σύμμαχοι). Η τακτική αυτή άλλαξε την πορεία της ιστορίας αφού στις 18 Μαρτίου 1915, τα συμμαχικά θωρηκτά Bouvet, Irresistible και Ocean προσέκρουσαν στις νάρκες αυτές και βυθίστηκαν, σφραγίζοντας την… αποτυχία της ναυτικής εισβολής των Συμμάχων.

​Επιβεβλημένη είναι η στάση στο Φρούριο Çimenlik. Το ίδιο το κάστρο, μέσα στο οποίο στεγάζεται τμήμα του μουσείου, αποτελεί έκθεμα και είναι πολυ-φωτογραφημένο. Κατασκευάστηκε το 1462 από τον Σουλτάνο Μεχμέτ Β΄ τον Πορθητή για τον έλεγχο των Στενών. Στους τοίχους του σώζεται ακόμα εντοιχισμένη μια ανεξάρτητη βλήμα-οβίδα από τους βομβαρδισμούς του βρετανικού θωρηκτού HMS Ocean το 1915, η οποία δεν εξερράγη ποτέ και παραμένει σφηνωμένη στο σημείο πρόσκρουσης.

Διάσπαρτα στον χώρο θα δει κανείς σπάνια πυροβόλα και τηλεβόλα της εποχής, μια εντυπωσιακή συλλογή από βαρύ οπλισμό, καθώς και οθωμανικά κανόνια – μπρούτζινα κανόνια παλαιότερων αιώνων με περίτεχνες οθωμανικές επιγραφές και καλλιγραφία. ​Στις αίθουσες εκτίθενται επίσης προσωπικά αντικείμενα και τεκμήρια από τις συγκρούσεις στον αέρα που ανασύρθηκαν από το πεδίο της μάχης και τον βυθό των Στενών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι σφαίρες που συγκρούστηκαν στον αέρα και συγκολλήθηκαν από τη θερμότητα της σύγκρουσης! Η πιθανότητα να συμβεί κάτι τέτοιο υπολογίζεται σε μία στα εκατομμύρια, αναδεικνύοντας την τεράστια πυκνότητα των πυρών στη μάχη της Καλλίπολης.

​Εκτίθενται ακόμη προσωπικά είδη στρατιωτών, όπως στολές, επιστολές, παγούρια διάτρητα από σφαίρες, πυξίδες και προσωπικά ημερολόγια τόσο Οθωμανών όσο και στρατιωτών των ANZAC (Αυστραλών και Νεοζηλανδών) και Βρετανών. Παράλληλα, φιλοξενούνται ευρήματα ναυαγίων, εξαρτήματα, πυρομαχικά και τμήματα εξοπλισμού που ανασύρθηκαν από τα βυθισμένα συμμαχικά και οθωμανικά πολεμικά πλοία και υποβρύχια, προσφέροντας μια σπάνια ματιά στη ναυτική τεχνολογία των αρχών του 20ού αιώνα.

Βόλτα στην πόλη

Φυσικά, η πόλη του Τσανάκκαλε προσφέρεται για πολλά πράγματα. Πολύ κοντά βρίσκεται το μουσείο κεραμικής τέχνης, ο αρχαιολογικός χώρος και το διάσημο Μουσείο της Τροίας. Η ίδια η πόλη είναι ιδιαίτερα φιλόξενη, με παραλιακά καφέ, ψαροταβέρνες, πιτσαρίες, την κλειστή αγορά, τα πολλά τεμένη, τον μεταλλικό Δούρειο Ίππο (δώρο στην πόλη από την ταινία “Τροία” στην οποία πρωταγωνιστούσε ο Μπραντ Πιτ), το χαρακτηριστικό ρολόι και την πεζοδρομημένη πλατεία με γλυπτά και μνημεία που λειτουργούν ως τοπόσημα. Τα δεκάδες χρυσοχοεία με το βαρύτιμο εμπόρευμά τους αποτελούν επίσης σημεία μεγάλου τουριστικού ενδιαφέροντος.

​

Η πιο ιστορική περιηγητική αναφορά για το ίδιο το κάστρο Çimenlik προέρχεται από τον διάσημο Οθωμανό ναύαρχο, χαρτογράφο και περιηγητή Πίρι Ρέις. Στο περίφημο ναυτικό του σύγγραμμα-οδηγό “Το Βιβλίο της Ναυσιπλοΐας”, περιγράφει λεπτομερώς τη στρατηγική σημασία του κάστρου στα Στενά των Δαρδανελλίων. Μάλιστα, σύμφωνα με την τοπική ιστορική παράδοση, μέρος του έργου του και των περίφημων χαρτών του γράφτηκαν και σχεδιάστηκαν μέσα στα τείχη αυτού του φρουρίου. Δίκαια, λοιπόν, υπάρχει ξεχωριστή παρουσίασή του στο μουσείο.

Για την πρόσβαση στο Τσανάκαλε υπάρχει η εναέρια γέφυρα που κατασκευάσθηκε το 2022 στα Στενά των Δαρδανελλίων ονομάζεται “Γέφυρα Τσανάκαλε 1915” και αποτελεί τη μεγαλύτερη του είδους της παγκοσμίως! Το έργο συνδέει την Ευρώπη με την Ασία, διαθέτοντας κύριο άνοιγμα 2.023 μέτρων και συνολικό μήκος 4,608 χιλιομέτρων.

Στην Ιάμπολη

​Το Στρατιωτικό Μουσείο του Γιάμπολ / Ιάμπολης φέρει τον εύηχο τίτλο “Μουσείο Πολεμικής Δόξας” και είναι το μεγαλύτερο σε μέγεθος και το πλουσιότερ​ο σε εκθέματα δημοτικό μουσείο της Βουλγαρίας. Οι λάτρεις της στρατιωτικής ιστορίας θα νιώσουν μοναδικά περιφερόμενοι στον εξωτερικό, αλλά και στον στεγασμένο χώρο του, ο οποίος αξιοποιεί ένα πρώην στρατόπεδο με ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες ενότητες.

Περνώντας την ιστορική πύλη, βλέπεις την ιστορία των Συνταγμάτων της περιοχής, εκδίδεις το εισιτήριο και περνάς στον αύλειο χώρο, όπου εντυπωσιάζουν όλα τα είδη και οι προελεύσεις αρμάτων μάχης, αυτοκινούμενων πυροβόλων, τεθωρακισμένων οχημάτων, αεροσκαφών και αντιαεροπορικών συστημάτων.

​Στα σημαντικότερα και πιο σπάνια εκθέματα ανήκει η μοναδική συλλογή γερμανικών τεθωρακισμένων αρμάτων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτά είχαν παραδοθεί στη Βουλγαρία από τους Γερμανούς, αλλά κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου θάφτηκαν κατά μήκος των βουλγαροτουρκικών συνόρων (στην οχυρωματική γραμμή “Κράλι Μάρκο”), προκειμένου να χρησιμοποιηθούν ως σταθερά πολυβολεία! Όταν ανακαλύφθηκαν και ανασύρθηκαν τη δεκαετία του 2000, αποκαταστάθηκαν και τοποθετήθηκαν στο μουσείο.
​

Περιδιαβαίνοντας τον χώρο, βλέπω σοβιετικά τεθωρακισμένα και πυροβολικό του ψυχρού πολέμου, που αποτυπώνουν τη διαδοχική εξέλιξη της τεχνολογίας από την εποχή που πρωτοεμφανίστηκαν τα αυτοκινούμενα πυροβόλα. Μια σειρά από πυραυλικά συστήματα, αντιαεροπορικά κανόνια, ρουκέτες και συστήματα ραντάρ είναι όλα τοποθετημένα με τάξη και επεξηγηματικούς πίνακες σε τρεις γλώσσες. Εκεί οι επισκέπτες τα παρατηρούν ή ζουν διαδραστικά – μέσω ήχων, βίντεο και σκηνικής παρουσίας – μια γεύση πολέμου και τραυματισμού σε ένα ιδιαίτερο τοπίο, με την αγωνία να κορυφώνεται.

​Στο μουσείο συναντώ κι ένα ζευγάρι Φινλανδών. Η ευγενική Brigitte Palojàrvi με φωτογραφίζει και εκφράζει τον ενθουσιασμό της για την προέλευσή μου, κι εγώ για τη χώρα της. Έτσι γινόμαστε ένα “δίδυμο” που απολαμβάνει την περιήγηση στον εσωτερικό χώρο.

​Στις εσωτερικές αίθουσες, η προσοχή μου εστιάζεται στο 29ο Σύνταγμα Πεζικού του Γιάμπολ, όπου εκτίθενται αυθεντικές πολεμικές σημαίες που διασώθηκαν από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στολές αξιωματικών, όπλα (τυφέκια Mannlicher, πιστόλια Parabellum/Luger), καθώς και ιατρικός εξοπλισμός πεδίου μάχης.

Υπάρχει προσομοίωση στρατιωτικού νοσοκομείου και πεδίου μάχης, φωτογραφικό υλικό, χάρτες, αναφορές σε προσωπικότητες που καθόρισαν καίριες αποφάσεις, αλλά και επιστολές φαντάρων από το μέτωπο με τις δικές τους αναφορές, αγωνίες και δυσκολίες… ​Είναι ορατά μπροστά σου τα ίχνη μιας εποχής που πέρασε, αλλά άφησε πίσω της απώλειες και καταστροφές.

Υπενθυμίζουν ότι η ιστορία παραμένει ζωντανό τμήμα της συλλογικής μνήμης – με την ευχή να έχει διδάξει, αν και αυτό φαίνεται αμφίβολο με την ασίγαστη ανάπτυξη των υπερσύγχρονων εξοπλιστικών συστημάτων και τα συμφέροντα της πολεμικής βιομηχανίας των μεγάλων χωρών… Ένα στρατιωτικό μουσείο του μέλλοντος, τι θα περιλαμβάνει άραγε; Ρητορικό το ερώτημα. ​Δεν θέλω καν να το σκέφτομαι…