ΑΝΑΛΥΣΗ

Η τριμερής στη Σενζέν και η μεταρρύθμιση του ΟΗΕ

Η τριμερής στη Σενζέν και η μεταρρύθμιση του ΟΗΕ, Γεώργιος Δασκαλούλης
ΠΗΓΗ: ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η διεθνής κοινότητα βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική μετάβαση. Η διαμόρφωση ενός πολυπολικού συστήματος, η ανακατανομή της οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος και η ενίσχυση των περιφερειακών δυνάμεων καθιστούν αναγκαία την επανεξέταση της λειτουργίας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Η αρχιτεκτονική ασφαλείας που θεμελιώθηκε με τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ το 1945 δημιουργήθηκε υπό εντελώς διαφορετικές συνθήκες και σήμερα εμφανίζει σημαντικές αδυναμίες.

Οι πόλεμοι στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή, η ανθρωπιστική κρίση στη Γάζα, οι εντάσεις γύρω από το Ιράν και η αυξανόμενη αντιπαράθεση μεταξύ μεγάλων δυνάμεων ανέδειξαν τα όρια του σημερινού συστήματος συλλογικής ασφάλειας. Η πλήρης αδυναμία έγκαιρης πρόληψης συγκρούσεων, η πολιτική παράλυση του Συμβουλίου Ασφαλείας και η δυσκολία εφαρμογής διεθνών δικαστικών αποφάσεων διαρκώς υπονομεύουν την αξιοπιστία του Οργανισμού.

Σε αυτό το περιβάλλον αποκτά ιδιαίτερη σημασία η τριμερής συνάντηση των Προέδρων των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ρωσίας και της Κίνας στη Σενζέν, στις 19 Νοεμβρίου 2026 και η κοινή Διακήρυξη που ακολούθησε. Η αναγνώριση από τρία μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας της ανάγκης μεταρρύθμισης του ΟΗΕ αποτελεί πράγματι σημαντική εξέλιξη.

Η Διακήρυξη αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στην αποτελεσματικότερη ανταπόκριση του Οργανισμού στις παγκόσμιες προκλήσεις, στην ενεργειακή σταθερότητα, στον σεβασμό της κρατικής συναίνεσης και των ασυλιών των κρατικών αξιωματούχων, καθώς και στον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών.

Η συνεννόηση των τριών μεγάλων δυνάμεων μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία ενός ευρύτερου διαλόγου, δεν συνιστά όμως από μόνη της μια νέα “Γιάλτα”. Η νομιμοποίησή της προϋποθέτει τη συμμετοχή του συνόλου των κρατών-μελών, με βάση την κυριαρχική ισότητα (sovereign equality) και τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου.

Η αναδυόμενη πολυπολικότητα δεν μπορεί να σημαίνει απλώς ανακατανομή της ισχύος μεταξύ ισχυρών κρατών, αλλά οφείλει να συνοδεύεται από θεσμική ισορροπία και συλλογική ευθύνη. Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών προβλέπει διαδικασίες τροποποίησης και αναθεώρησής του μέσω των άρθρων 108 και 109. Η αξιοποίησή τους σαφώς προϋποθέτει ευρεία διεθνή συμμετοχή και τις προβλεπόμενες εγκρίσεις και επικυρώσεις. 

Το στοίχημα του νέου Γ.Γ. του ΟΗΕ

Παράλληλα, επίκειται η ανάδειξη του νέου Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ προς αντικατάσταση του Πορτογάλου Γκουτέρες, για τη θητεία που αρχίζει την 1η Ιανουαρίου 2027. Η νέα ηγεσία καλείται να συμβάλει στην ανανέωση του Οργανισμού και στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης της διεθνούς κοινότητας προς αυτόν.

Η πρόληψη των πολέμων αποτελεί τον πυρήνα της αποστολής του ΟΗΕ. Ωστόσο, η διεθνής αντίδραση του Οργανισμού δυστυχώς ενεργοποιείται εκ των υστέρων. Η απουσία ενός ολοκληρωμένου και μόνιμου συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης περιορίζει τη δυνατότητα εντοπισμού κινδύνων και έγκαιρης διπλωματικής παρέμβασης.

Επομένως, η συστηματική παρακολούθηση διεθνών και περιφερειακών εντάσεων, η αξιοποίηση επιστημονικών δεδομένων και η ενίσχυση της διαμεσολάβησης αποτελούν τομείς που επιδέχονται άμεσης βελτίωσης. 

Παράλληλα, η αποτελεσματικότητα του συστήματος συλλογικής ασφάλειας εξαρτάται από την επιχειρησιακή ετοιμότητα του Οργανισμού. Η παντελής έλλειψη σταθερά διαθέσιμων μέσων, προσωπικού, χρηματοδότησης και ενιαίου σχεδιασμού δυσχεραίνει την όποια ανταπόκριση σε κρίσεις.

Το άρθρο 43 του Χάρτη, που προβλέπει ειδικές συμφωνίες για τη διάθεση στρατιωτικών δυνάμεων, δεν απέκτησε ποτέ την προβλεπόμενη επιχειρησιακή εφαρμογή. Το κενό αυτό αναδεικνύει την ανάγκη επανεξέτασης της δυνατότητας ταχείας ανάπτυξης πολυεθνικών δυνάμεων, με σαφείς κανόνες διοίκησης, λογοδοσίας και σεβασμού του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.

Το μέλλον του Συμβουλίου Ασφαλείας

Η λειτουργία του Συμβουλίου Ασφαλείας και ειδικότερα το δικαίωμα αρνησικυρίας των πέντε μονίμων μελών αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα θεσμικής αξιοπιστίας. Το βέτο υπήρξε ιστορικός συμβιβασμός για τη συμμετοχή των μεγάλων δυνάμεων στο σύστημα συλλογικής ασφάλειας. Σήμερα, όμως, μπορεί να εμποδίσει τη λήψη αποφάσεων ακόμη και σε περιπτώσεις σοβαρών απειλών κατά της ειρήνης και εκτεταμένων ανθρωπιστικών καταστροφών.

Η ειδική ευθύνη των μονίμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας δεν θα πρέπει να μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτο προνόμιο. Η δημόσια αιτιολόγηση της άσκησης βέτο, η ενημέρωση της Γενικής Συνέλευσης και η ουσιαστική συζήτηση των συνεπειών της αδυναμίας λήψης απόφασης αποτελούν βασικές προϋποθέσεις διαφάνειας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η διεθνής συζήτηση για τον περιορισμό της χρήσης του βέτο σε περιπτώσεις γενοκτονίας, εγκλημάτων πολέμου και εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας. Αυτό διότι η αξιοπιστία του Συμβουλίου δεν μπορεί να εξαρτάται μόνο από τη σύνθεσή του, αλλά και από την ικανότητά του να λειτουργεί προς όφελος της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

Η αυξανόμενη ισχύς περιφερειακών οργανισμών, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, το ΝΑΤΟ και ο CSTO, καθιστά αναγκαίο τον αποτελεσματικότερο συντονισμό τους με τον ΟΗΕ. Το Κεφάλαιο VIII του Χάρτη αναγνωρίζει τον ρόλο τους στη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.  Ωστόσο, η προηγούμενη συνεννόηση ή/και η συνεργασία των ανωτέρω σε ειρηνευτικές και ανθρωπιστικές αποστολές θα μπορούσαν να ενισχύσουν τη διεθνή ανταπόκριση, ρητά υπό την πρωταρχική ευθύνη του Συμβουλίου Ασφαλείας. 

Το μέλλον του ΟΗΕ

Εξίσου κρίσιμο εδώ είναι και το ζήτημα της χρηματοδότησης του ΟΗΕ και των ως άνω ειρηνευτικών και ανθρωπιστικών πρωτοβουλιών. Η πρόληψη συγκρούσεων, οι ειρηνευτικές επιχειρήσεις και η προστασία των αμάχων απαιτούν σταθερούς και προβλέψιμους πόρους. Η εξάρτηση από έκτακτες ή εθελοντικές εισφορές περιορίζει την επιχειρησιακή συνέπεια. 

Η διαφανής διαχείριση, ο ανεξάρτητος έλεγχος και η λογοδοσία αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για την σταδιακή μετάβαση σε έναν αξιόπιστο διεθνή μηχανισμό συλλογικής και ανθρωπιστικής ασφάλειας, ο οποίος να διαφοροποιείται από το δόγμα της αμιγούς πυρηνικής αποτροπής των υφιστάμενων περιφερειακών συμμαχιών.

Η διεθνής ειρήνη επίσης προϋποθέτει την ισότιμη εφαρμογή του διεθνούς δικαίου. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης αποτελεί το κύριο δικαιοδοτικό όργανο του ΟΗΕ, η δικαιοδοσία του όμως στηρίζεται κατά βάση στη συναίνεση των κρατών. Η δυνατότητα ενίσχυσης της υποχρεωτικής δικαιοδοσίας του για σαφώς καθορισμένες κατηγορίες σοβαρών διακρατικών διαφορών αποτελεί σημαντικό πεδίο θεσμικού προβληματισμού. 

Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να επιτρέψει την προσφυγή με μονομερή αίτηση, χωρίς ειδικό συνυποσχετικό ή εκ των υστέρων συναίνεση του εναγομένου κράτους, εφόσον η δικαιοδοσία έχει γίνει εκ των προτέρων αποδεκτή. Εξίσου σημαντική είναι η συμμόρφωση προς τις αποφάσεις του Δικαστηρίου. Το άρθρο 94 του Χάρτη προβλέπει σχετική υποχρέωση των κρατών, αλλά η δυνατότητα προσφυγής στο Συμβούλιο Ασφαλείας δεν εξασφαλίζει αυτομάτως την εκτέλεση των αποφάσεων. Η συστηματική παρακολούθηση της συμμόρφωσης και η δημόσια λογοδοσία χρειάζονται περαιτέρω ενίσχυση.

Από την Σενζέν στον ΟΗΕ

Η διεθνής δικαιοσύνη δεν εξαντλείται στην απόδοση ευθύνης. Περιλαμβάνει και την αποκατάσταση των θυμάτων. Η αποζημίωση υλικών ζημιών, η ανοικοδόμηση υποδομών και η αποκατάσταση δικαιωμάτων αποτελούν κρίσιμες πτυχές της πλήρους επανόρθωσης.

Το δε Διεθνές Δικαστήριο εξετάζει διαφορές μεταξύ κρατών και δεν παρέχει άμεση πρόσβαση σε ιδιώτες, επομένως παραμένει ένα σημαντικό θεσμικό κενό ως προς την εξέταση ατομικών και συλλογικών αξιώσεων, ενώ η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ δεν κατόρθωσε ποτέ να εκπληρώσει τις προσδοκίες που τη συνόδευσαν. Η ανάπτυξη αξιόπιστων μηχανισμών αποζημίωσης χρειάζεται σαφείς κανόνες, ανεξαρτησία και εγγυήσεις δίκαιης διαδικασίας, ώστε να αποφεύγονται οι παράνομες διεθνείς κυρώσεις.

Η Διακήρυξη της Σενζέν επαναφέρει επίσης το ζήτημα της κρατικής κυριαρχίας, των ασυλιών των κρατικών αξιωματούχων (πρόσφατα παραδείγματα αποτέλεσαν τα εντάλματα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου σε βάρος των προέδρων Πούτιν και Νετανιάχου) και της αποτροπής καταχρηστικής άσκησης διεθνούς δικαιοδοσίας. Ωστόσο, η σχετική συζήτηση οφείλει να διασφαλίζει όχι μόνον τον σεβασμό των διεθνώς αναγνωρισμένων ασυλιών, αλλά και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και την αποφυγή ατιμωρησίας (impunity) για τις σοβαρές παραβιάσεις.

Εν κατακλείδι, η τριμερής της Σενζέν δημιουργεί (επιτέλους) μια σημαντική ευκαιρία για την έναρξη της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας του ΟΗΕ. Η επόμενη μέρα, με την εκλογή και της νέας ηγεσίας του ΟΗΕ, θα δείξει κατά πόσον η αναγνώριση της ανάγκης άμεσης μεταρρύθμισης του Οργανισμού από τις τρεις υπερδυνάμεις μπορεί να μετατραπεί σε ουσιαστικό διεθνή διάλογο με πραγματικά  αποτελέσματα.


Ο Γεώργιος Δασκαλούλης είναι διεθνολόγος-νομικός

Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του SLpress.gr

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου από άλλες ιστοσελίδες χωρίς άδεια του SLpress.gr. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των 2-3 πρώτων παραγράφων με την προσθήκη ενεργού link για την ανάγνωση της συνέχειας στο SLpress.gr. Οι παραβάτες θα αντιμετωπίσουν νομικά μέτρα.

Ακολουθήστε το SLpress.gr στο Google News και μείνετε ενημερωμένοι

Kαταθέστε το σχολιό σας. Eνημερώνουμε ότι τα υβριστικά σχόλια θα διαγράφονται.

0 ΣΧΟΛΙΑ
Παλιότερα
Νεότερα Με τις περισσότερες ψήφους
0
Kαταθέστε το σχολιό σαςx