Εκδοτικοί οίκοι και συγγραφική ματαιοδοξία!

Ποτέ άλλοτε η συγγραφή και η έκδοση δεν ήταν τόσο προσιτές. Η πληροφορία βρίσκεται ένα πάτημα μακριά, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να οργανώσει ένα μυθιστόρημα, να δημιουργήσει χαρακτήρες, να συντάξει διαλόγους και να παραγάγει εκατοντάδες σελίδες. Η ψηφιακή εκτύπωση επιτρέπει την παραγωγή μικρού αριθμού αντιτύπων με περιορισμένο κόστος. Το βιβλίο, που κάποτε απαιτούσε χρόνια μελέτης, προσπάθειας και αναζήτησης εκδότη, μπορεί σήμερα, τουλάχιστον ως τεχνική διαδικασία, να ολοκληρωθεί σε ελάχιστο χρόνο.

Η τελευταία απαιτεί προσωπική ματιά, κρίση, καλλιέργεια και, κυρίως, την ικανότητα να ξεχωρίζει κανείς τι αξίζει να ειπωθεί. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει τη συγγραφή, όχι όμως να υποκαταστήσει αυτομάτως το ταλέντο. Μπορεί μάλιστα να πολλαπλασιάσει την παραγωγή μέτριων κειμένων, δίνοντας σε περισσότερους την ψευδαίσθηση ότι η ευκολία της γραφής ισοδυναμεί με συγγραφική ικανότητα.

Και ενώ τα βιβλία πολλαπλασιάζονται, οι αναγνώστες δεν ακολουθούν με τον ίδιο ρυθμό. Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία του ΟΣΔΕΛ, στην Ελλάδα εκδίδονται πλέον πάνω από έντεκα χιλιάδες νέοι τίτλοι τον χρόνο. Πρόκειται για εντυπωσιακή παραγωγή σε μια χώρα όπου η συστηματική ανάγνωση παραμένει περιορισμένη. Δεν είναι κακό να εκδίδονται πολλά βιβλία. Το ερώτημα είναι ποιος τα αγοράζει, ποιος τα διαβάζει και, τελικά, ποιος συντηρεί αυτή τη δραστηριότητα.

Εδώ αναδεικνύεται μια ιδιόμορφη επιχειρηματική πραγματικότητα. Σε ένα τμήμα της εκδοτικής αγοράς, ο σημαντικότερος πελάτης δεν είναι πλέον ο αναγνώστης, αλλά ο ίδιος ο συγγραφέας. Η επιθυμία να δει κανείς το όνομά του τυπωμένο στο εξώφυλλο ενός βιβλίου είναι παλιά και ανθρώπινη. Περιέχει τη φιλοδοξία της δημιουργίας, την ανάγκη επικοινωνίας, αλλά συχνά και την προσδοκία κοινωνικής αναγνώρισης. Το βιβλίο εξακολουθεί να περιβάλλεται από ένα ιδιαίτερο κύρος. Όποιος εκδίδει θεωρείται ότι έχει κάτι σημαντικό να πει, ακόμη κι αν ελάχιστοι μπουν στον κόπο να το διαβάσουν.

Ποιος θα διαβάσει το βιβλίο;

Αυτή ακριβώς η επιθυμία μπορεί να γίνει αντικείμενο επιχειρηματικής εκμετάλλευσης. Σε ορισμένα εκδοτικά μοντέλα, ο επίδοξος συγγραφέας καλείται να συμμετάσχει οικονομικά στην παραγωγή. Προηγείται ενδεχομένως μια ιδιαίτερα θετική αξιολόγηση του έργου και ακολουθεί η παρουσίαση της εκδοτικής πρότασης. Ο συγγραφέας πληρώνει, το βιβλίο αποκτά εξώφυλλο και ISBN, καταχωρίζεται στους ηλεκτρονικούς καταλόγους μεγάλων βιβλιοπωλείων και θεωρητικά είναι διαθέσιμο σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Μόνο που η δυνατότητα παραγγελίας ενός βιβλίου δεν σημαίνει ότι βρίσκεται στα ράφια. Και η καταχώρισή του σε έναν ηλεκτρονικό κατάλογο δεν σημαίνει ότι κάποιος θα ενδιαφερθεί να το αγοράσει. Τότε αρχίζει το δεύτερο μέρος της συνεργασίας. Ο συγγραφέας καλείται να οργανώσει παρουσιάσεις, να κινητοποιήσει φίλους και γνωστούς, να αξιοποιήσει τις επαφές του και να διαθέσει προσωπικά αντίτυπα. Έχει ήδη χρηματοδοτήσει την παραγωγή και τώρα αναλαμβάνει να δημιουργήσει τη ζήτηση. Από δημιουργός γίνεται πελάτης του εκδότη και στη συνέχεια πλασιέ του ίδιου του βιβλίου του.

Δεν πρόκειται αναγκαστικά για παράνομη ή αθέμιτη δραστηριότητα. Η αυτοέκδοση αποτελεί θεμιτή επιλογή και υπάρχουν επαγγελματίες που προσφέρουν αξιόλογες υπηρεσίες. Η αντίφαση βρίσκεται αλλού: όταν η εμπορική συναλλαγή παρουσιάζεται ως λογοτεχνική αναγνώριση και ο επιχειρηματικός κίνδυνος μεταφέρεται σε εκείνον που έγραψε το έργο.

Ο παραδοσιακός εκδότης μπορεί επίσης να κάνει λανθασμένες επιλογές ή να αφήσει ένα βιβλίο χωρίς επαρκή προβολή. Διακινδυνεύει όμως δικά του χρήματα. Ο εκδότης που εισπράττει από τον συγγραφέα έχει τη δυνατότητα να καλύπτει σημαντικό μέρος των εξόδων του προτού πουληθεί το πρώτο αντίτυπο.

Αν μάλιστα οι πωλήσεις εξαρτώνται κυρίως από τον κοινωνικό κύκλο του δημιουργού, η εμπορική επιτυχία παύει να αποτελεί ασφαλές μέτρο της αναγνωστικής αξίας. Το βιβλίο μπορεί να πουληθεί όχι επειδή ενδιαφέρει, αλλά επειδή κάποιος θέλει να υποστηρίξει προσωπικά τον συγγραφέα. Και όλα αυτά συμβαίνουν σε μια εποχή κατά την οποία η ίδια η ανάγνωση αλλάζει χαρακτήρα. Οι νεότερες γενιές μεγαλώνουν μέσα σε έναν αδιάκοπο καταιγισμό πληροφοριών, εικόνων και ερεθισμάτων. Η γνώση προσφέρεται σε σύντομα βίντεο, περιλήψεις, αναρτήσεις και απαντήσεις λίγων γραμμών. Το κινητό έχει γίνει η βασική πύλη προς τον κόσμο, αλλά και ένας μηχανισμός συνεχούς διάσπασης της προσοχής.

Δυσκολεύει η ανάγνωση

Η ανάγνωση ενός βιβλίου, αντίθετα, απαιτεί κάτι που γίνεται ολοένα δυσκολότερο: Συγκέντρωση, χρόνο και υπομονή. Πόσοι νέοι διαβάζουν σήμερα από προσωπικό ενδιαφέρον τον Ντοστογιέφσκι, τον Τολστόι, τον Παπαδιαμάντη ή τον Καζαντζάκη; Πόσοι είναι διατεθειμένοι να αφιερώσουν εβδομάδες σε ένα μυθιστόρημα που δεν προσφέρει διαρκείς ανατροπές, εύπεπτες συγκινήσεις και άμεσες ανταμοιβές;

Δεν λείπουν βέβαια οι νέοι αναγνώστες, ούτε η σύγχρονη λογοτεχνία στερείται αξίας. Υπάρχει όμως μια αισθητή μετατόπιση από τη συστηματική επαφή με την κλασική λογοτεχνία προς μια καταναλωτική σχέση με το βιβλίο, όπου η ταχύτητα, η ευκολία και η άμεση συγκίνηση αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Ακόμη και η αναγέννηση του ενδιαφέροντος για το έντυπο βιβλίο μέσα από το TikTok αποκαλύπτει αυτή την αντίφαση. Η προώθηση γίνεται με ολιγόλεπτα βίντεο, εντυπωσιακά αποσπάσματα και έντονη συναισθηματική φόρτιση. Ερωτικές ιστορίες, σεξουαλική πρόκληση, σκοτεινά πάθη και δραματικές ανατροπές αποτελούν συχνά ισχυρά εμπορικά ερεθίσματα. Δεν είναι βέβαια το σεξ ξένο προς τη μεγάλη λογοτεχνία. Ούτε σημαίνει ότι όποιος διαβάζει τέτοιου είδους βιβλία στερείται αναγνωστικής καλλιέργειας. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο το έργο προβάλλεται και καταναλώνεται.

Όταν η αγορά διεκδικεί την προσοχή μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ευνοείται ό,τι μπορεί να εντυπωσιάσει αμέσως. Η κλασική λογοτεχνία συχνά απαιτεί το αντίθετο. Ο αναγνώστης πρέπει να παραμείνει στο κείμενο, να ακολουθήσει αργούς ρυθμούς, να γνωρίσει έναν άλλο κόσμο, να αναμετρηθεί με ιδέες και χαρακτήρες που δεν του προσφέρουν πάντοτε εύκολες απαντήσεις.

Αναγνωστική παιδεία

Αυτή η αναγνωστική παιδεία δεν καλλιεργείται με περιλήψεις ούτε με αποσπάσματα στα κοινωνικά δίκτυα. Και όσο υποχωρεί, τόσο δυσκολότερο γίνεται για ένα απαιτητικό λογοτεχνικό έργο να βρει το κοινό του. Έτσι διαμορφώνεται ένα παράδοξο. Η κοινωνία παράγει ολοένα περισσότερα βιβλία, ενώ η καθημερινότητά της ευνοεί ολοένα λιγότερο την ουσιαστική ανάγνωση. Η τεχνολογία διευκολύνει εκείνον που θέλει να γράψει, αλλά δεν δημιουργεί αυτομάτως κάποιον που θέλει να διαβάσει. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η φιλοδοξία του επίδοξου συγγραφέα μπορεί να αποδειχθεί ασφαλέστερη επιχειρηματική αγορά από την ίδια τη ζήτηση του βιβλίου.

Η ματαιοδοξία, πάντως, δεν βρίσκεται κατ’ ανάγκην στην επιθυμία να γράψει και να εκδώσει κάποιος ένα έργο. Χωρίς αυτή τη φιλοδοξία, την ανάγκη έκφρασης και την πίστη ότι έχουμε κάτι να προσφέρουμε, ίσως να μην υπήρχε λογοτεχνία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η ανάγκη μετατρέπεται σε προϊόν προς πώληση και η έκδοση παρουσιάζεται ως πιστοποιητικό αξίας που αποκτάται με οικονομική συμμετοχή.

Γιατί το βιβλίο δεν δικαιώνεται τη στιγμή που τυπώνεται ούτε όταν ο συγγραφέας φωτογραφίζεται δίπλα σε μια στοίβα αντιτύπων. Η πραγματική του δοκιμασία αρχίζει όταν το επιλέγει ένας άγνωστος αναγνώστης, χωρίς να αισθάνεται καμία προσωπική υποχρέωση απέναντι στον δημιουργό του. Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας να μην είναι ότι υπάρχουν υπερβολικά πολλοί άνθρωποι που θέλουν να γράψουν βιβλία. Είναι ότι λιγοστεύουν εκείνοι που έχουν την υπομονή να τα διαβάσουν.