H Columbia του Π. Χαραλάμπους: Χτίζοντας νέες διαδρομές μέσα από συντρίμμια και αρχεία

Η έκθεση πραγματεύεται το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον ως μια συγχρονικότητα και εντρυφεί στην μνήμη και στα ίχνη του υλικού και άυλου πολιτισμού, ενώ αποδίδει στην απώλεια, σε αυτό που χάθηκε ή παρέμεινε στο περιθώριο, μια δυνατότητα μετάπλασης και δημιουργίας νέων συσχετισμών.

Προτείνει μια προσέγγιση της ιστορίας μέσα από την “Μικροϊστορία” (ο καλλιτέχνης αναφέρει έναν από τον ιδρυτές της, τον Ιταλό Κάρλο Γκίνσμπουργκ που πέθανε πριν λίγες μέρες) και όχι με την ιστοριογραφική ματιά που προβάλλεται από τις κυρίαρχες δυνάμεις. Απώλεια και μεταμόρφωση αλληλοεπιδρούν…

Η ονομασία COLUMBIA εξάλλου αναφέρεται σε μια καταστροφή και συγκεκριμένα στην ΟΛΙΚΗ ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΗ, το 2006 του πρώην εργοστασίου παραγωγής δίσκων βινυλίου της COLUMBIA στην Ριζούπολη ενώ ο υπότιτλος Die Ruinen Athen (ΤΑ ΕΡΕΙΠΙΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ, 1811) αναφέρεται στην ομώνυμη σύνθεση του Μπετόβεν που γράφεται στο πνεύμα του ρομαντικού φιλελληνισμού για ένα θεατρικό έργο που εκτυλίσσεται στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα και αναβιώνει το αρχαιοελληνικό παρελθόν.

Ο Χαραλάμπους κάνει μια νύξη στην ρομαντική έλξη για τα ερείπια και το παρελθόν και τις δυτικές προβολές στην Ελλάδα, όπως διαμορφώθηκαν και από έναν αποικιοκρατικού τύπου οριενταλισμό τον 19ο αιώνα.

Τα αντικείμενα και οι ήχοι διηγούνται

Στην κεντρική αίθουσα της γκαλερί, ένα μεγάλο ορθογώνιο, χειροποίητο τραπέζι φέρει απάνω του σε πυκνή άναρχη τάξη, μεταξύ άλλων, κοχύλια, έναν βαλσαμωμένο επιβλητικό αετό, καπνά, λεκάνες, ηχεία, κλαδιά τριανταφυλλιάς (ο καλλιτέχνης τα έχει χρησιμοποιήσει και ως δοξάρια στις επιτελέσεις -performances- και τους μουσικούς αυτοσχεδιασμούς του με τα βινύλια), δεμένα με σχοινί παλαιές εκδόσεις, δίσκους, πικάπ και ενισχυτές, γυάλινα ποτήρια στο σχήμα βεντούζας, αντικείμενα που επανέρχονται στο πολύπτυχο, πολυαναφορικό και διεπιστημονικής προσέγγισης έργο του Πάνου Χαραλάμπους (ομότιμου Καθηγητής και Πρύτανη της ΑΣΚΤ από το 2014-2019) στο οποίο, ο τόπος, η καταγωγή, η ζωντανή σχέση ανάμεσα σε διαφορετικές χρονικότητες και κυρίως η βιωμένη και ριζωμένη εμπειρία συνιστούν έναν πυρήνα μίας τέχνης που αποπνέει παλλόμενη ενέργεια και ζωτικότητα.

Ο Χαραλάμπους καθιστά τα αντικείμενα έμψυχα, ανιμιστικά. Στα έργα του επαναλαμβάνει μια σειρά μοτίβων και αντικειμένων με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά, δημιουργώντας έτσι καινούριες διασυνδέσεις που αντανακλούν τους σύγχρονους προβληματισμούς.
Ανάμεσα στα “ευρεθέντα αντικείμενα” στο έργο του βρίσκονται τα ευτελή γυάλινα ποτήρια σε σχήμα βεντούζας που ήταν κοινά στα πανηγύρια.

Πάνω σε αυτά στηνόταν συχνά ένας μερακλίδικος χορό που έπαιζε με την ισορροπία και τον κίνδυνο. Ένα τέτοιο χορό πάνω στα ποτήρια που ο Χαραλάμπους είχε στήσει ως ένα υδάτινο περιβάλλον υπομνηματίζοντας την λίμνη Αμβρακία, ερμήνευσε ο καλλιτέχνης στο “Ένας αητός καθότανε”, ένα έργο-εγκατάσταση και ηχητικό συμβάν που συνοδευόταν από το άκουσμα σπάνιων ηχογραφήσεων του θρυλικού τραγουδιστή δημοτικών τραγουδιών Τάκη Καρναβά και ταυτόχρονα του αβαν-γκαρντ βοκαλίστα Demetrio Stratos. Με αυτό το έργο ο Πάνος Χαραλάμπους συμμετείχε στην τριμελή Εθνική εκπροσώπηση της Ελλάδας στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας (2019).

Καθοριστικό στο έργο του καλλιτέχνη είναι τα βιώματα και οι μνήμες του από την παιδική και εφηβική ηλικία που φέρει από τον τόπο καταγωγής του το Ξηρόμερο της Ακαρνανίας, τόπο μίας άλλοτε ακμάζουσας αλιευτικής και αγροτικής κοινότητας και γνωστό παλαιότερα για τη πλούσια καπνοπαραγωγή του.

Είναι ο τόπος που “τρυπώνει” μαγικά σε όλα του τα έργα (όπως στην σειρά με τα Καπνά) καλλιεργώντας έτσι το όραμα-πρόταση του καλλιτέχνη για την δυνατότητα ύπαρξης ενός μοντερνισμού της ελάσσονας (περιφερειακής) σκηνής, (κατά την ελάσσονα λογοτεχνία των Ντελέζ-Γκουαταρί, στο κοινό τους δοκίμιο Κάφκα, “Για μια Ελάσσονα Λογοτεχνία”, η οποία μεταξύ άλλων αποτελεί βήμα σε ομάδες που βρίσκονται στο περιθώριο, σπάζει τις κοινωνικές και γλωσσικές νόρμες, αποσταθεροποιεί το κανονιστικό νόημα και αποτελεί πράξη αντίστασης) ήδη από την δεκαετία του ογδόντα όταν η επαρχία αρχίζει να αδειάζει.

Columbia: Μία σπουδαία έκθεση 

Πρόκειται για μια εικαστική σκηνή με μια στάση ζωής πιο ανοιχτή στην ενδεχομενικότητα και για μια έκφραση που προβάλλει τις τελετουργίες και το μυθικό στοιχείο ως μέρος του καθημερινού βίου. Οι μειονοτικές φωνές δημιουργούν έτσι δημιουργικές “γραμμές διαφυγής” εντός ενός οργανωμένου συστήματος σκέψης (με το στοιχείο της εντοπιότητας ασχολήθηκαν εξάλλου και άλλοι καλλιτέχνες της γενιάς του όπως οι Θανάσης Τότσικας, Μαρία Παπαδημητρίου, ο Μάριος Σπηλιόπουλος και με έναν τρόπο ο Νίκος Αλεξίου). Στο πλαίσιο της σημερινής γεωπολιτικής και της λεγόμενης πολυπολικότητας, ένας αναστοχασμός γύρω από την διαμόρφωση κοινωνικών και συλλογικών ταυτοτήτων αποκτά καινούριο νόημα.

Στην σπονδυλωτή ατομική έκθεση του Πάνου Χαραλάμπους, ο καλλιτέχνης έχει κρύψει ηχεία μέσα ή ανάμεσα στα αντικείμενα έτσι ώστε να αντηχούν από παντού μουσικές από χώρες και πολιτισμούς όλου του κόσμου και περιόδων, της υψηλής ή χαμηλής “τέχνης”, της κλασικής, δημώδους ή λαϊκής κουλτούρας. Η επιφάνεια του τραπεζιού καθίσταται ένας φαντασιακός τόπος, ένας χώρος συνάντησης πολιτισμών, ανθρώπων και ξεχασμένων ή αγνοημένων ιστοριών.

Με υπόβαθρο τον μαγνητοφωνημένο ήχο των τριγμών ενός τεντωμένου σχοινιού-χορδής στο σκαρί μιας ξύλινης βάρκας, καθώς ο καλλιτέχνης αυτοσχεδίαζε σε διάφορες παραλλαγές ηχητικών του δράσεων με δοξάρια κλαδιά τριανταφυλλιάς, εναλλάσσονται ηχογραφήσεις παλαιών εμβληματικών φωνών – γυναικείων σε μεγάλο βαθμό – του διεθνούς ρεπερτορίου μεταξύ των οποίων οι Μαρία Κάλλας, η Αιγύπτια Ούμ Κουλσούμ, η Λιβανέζα Φεϊρούζ, η Ισπανίδα τραγουδίστρια των φλαμένκο γνωστή ως “La Niña de la Puebla”, η Πορτογαλίδα “βασίλισσα του φάντο” Αμάλια Ροντρίγκεζ. Σαν τα ευρήματα μιας ενδελεχούς αναζήτησης, οι ήχοι μοιάζουν να βγαίνουν από το βάθος της ιστορίας και της γης και ενώ ανήκουν σε συγκεκριμένα ιστορικά πλαίσια κινούνται ταυτόχρονα σε μια αχρονία.

Τις μέρες που είναι παρόν, ο καλλιτέχνης αυτοσχεδιάζει με το ηχητικό περιβάλλον παίζοντας διαφορετικές επιλογές από τις επιδαπέδιες στοίβες δίσκων κατά μήκος της αίθουσας που αποτελούν ένα μικρό μέρος του ανεξάντλητου προσωπικού αρχείου του καλλιτέχνη. Μουσικές από τα πανηγύρια στην γενέτειρα του, ήχοι της φύσης, οι μη μελωδικοί ήχοι της μινιμαλιστικής μουσικής, το παίξιμο χαραγμένων και απαγορευμένων από την δικτατορία δίσκων του Μίκη Θεοδωράκη, συνθέτουν συχνά μία ηθελημένη κακοφωνία που δίνει αξία στην πόλωση, στις οριακές καταστάσεις και στην αρμονία μιας δυσάρεστης, παράλογης αισθητικής.

Η εγκατάσταση προσκαλεί την περιέργεια και την παρατηρητικότητα και γίνεται χώρος προς θέαση, αλλά και με έναν συμβολικό τρόπο, προς χρήση. Το νόημα είναι ανοιχτό και αινιγματικό, ανάμεσα στο ατελεύτητο και το πεπερασμένο, σε ένα πριν και ένα μετά: Μπορεί να είναι ένα τραπέζι εργασίας, ή το τραπέζι γύρω από ο οποίο κάθισαν ή θα καθίσουν τα μέλη μιας ομάδας, μιας κοινότητας για να μοιραστούν κάτι από κοινού. Αποτελεί όμως και ένα αντικείμενο-φόρο τιμής στην απώλεια. Ο καλλιτέχνης κάνει λόγο για ένα τραπέζι-επιτάφιο και είναι αλήθεια ότι η εγκατάσταση δημιουργεί μία αίσθηση ευλάβειας. Αποπνέει μια ιερότητα την οποία ο καλλιτέχνης συνδέει με “την τέχνη ως ιερουργία όπου όλοι οι μετέχοντες τελούν υπό καθεστώς ιερότητας”.

Μετάπλαση και επαναπλαισίωση

Πολλά από τα αντικείμενα ανασύρουν ένα απολεσμένο ή αγνοημένο παρελθόν και αγροτικό ή κοινοτικό τρόπο ζωής με τα πανηγύρια, το σκάλισμα της γης, την αγριότητα, την δυσκολία αλλά και την ανταμοιβή συνύπαρξης με την φύση ιδωμένα σε ένα επίκαιρο πλαίσιο ως δρόμοι για την συγκρότηση του εαυτού, της μνήμης και της ύπαρξης μέσα σε μία κοινωνία. Η ζωτικότητα που η εγκατάσταση αποπνέει, το αίσθημα της προσμονής που γεννά στον θεατή και η σπίθα της επιθυμίας για μια απροσδιόριστη δυνατότητα, προσπερνά την νοσταλγία για το παρελθόν, την γραφική φαντασίωση ενός παραδοσιακού τρόπου ζωής και την διάθεση επιστροφής σε αυτόν.

Πάνω στο τραπέζι που ίσως αποτελεί και το πιο εμβληματικό κομμάτι της έκθεσης, μία παλαιά έκδοση του Μαγικού Βουνού του Tόμας Μαν υπομνηματίζει ακριβώς αυτή την δυναμική ανάμεσα στην ζωή και τον θάνατο και μιλά για μία δημιουργική “διαχείριση πένθους”.
Στην πίσω αίθουσα της γκαλερί οι σκόρπιοι σπασμένοι δίσκοι στο πάτωμα και οι ήχοι που παράγονται, καθώς ο θεατής πατά απάνω τους αναβιώνουν το επανερχόμενο αίσθημα της καταστροφής.

Όμως το “επιζωγραφισμένο μωσαϊκό” που ορθώνεται στους γύρω τοίχους (η όλη εγκατάσταση προκύπτει από μια διαδικασία κόλλησης και αποκόλλησης δίσκων σε μαύρες επιφάνειες) δεν υποδηλώνει μόνο μια διάθεση διάσωσης, αλλά κυρίως ανασύστασης των θραυσμάτων σε ένα ανοιχτό έργο-φρίζα που εν δυνάμει μπορεί να απλωθεί στο χώρο.

Οι δίσκοι δεν είναι μόνο χρηστικοί αλλά και επιφάνειες που φέρουν τα ίχνη εικόνων, ήχων και ανθρώπων. Στην έκθεση, επιτοίχιες συνθέσεις από ποτήρια, κομμάτια δίσκων και άλλα αγαπημένα αντικείμενα του καλλιτέχνη όπως για παράδειγμα ένα έργο του Τζούλιο Καΐμη ή μια φωτογραφία του έφιππου πατέρα του που υποδέχεται τον Θεοδωράκη στο Ξηρόμερο το 1964 παρουσιάζονται ως ένα σύνολο από ετερόκλητα μέρη, ένα bricolage (με την σημασία που είχε αποδώσει στον όρο ο Κλόντ-Λεβρί Στρώς στο Άγρια Σκέψη) μιμούμενα την αυτοσχέδια, αυθόρμητη λαϊκή διακόσμηση στα σπίτια της επαρχίας προβάλλοντας έτσι μια αισθητική εκτός της υψηλής κουλτούρας.

Columbia: Συγχρονικότητα, υλικό και άυλο

Η ιστορία εμπλέκεται με τις ιστορίες και η αίσθηση του χρόνου δεν είναι γραμμική αλλά εκείνη που προκύπτει μέσα από απρόβλεπτες διαδρομές, τους συνειρμούς και την εσωτερική μνήμη. Ο καλλιτέχνης κάνει λόγο για το “τετελεσμένο μέλλον” (Ζακ Λακάν), ζωντανεύοντας το παρελθόν, όχι ως κάτι σταθερό, αλλά που διαμορφώνεται αναδρομικά ως ένα γίγνεσθαι του υποκειμένου, καθώς καλλιεργεί αυτό που δύναται να γίνει στο μέλλον.

Ο ήχος γίνεται χώρος, τόπος (ηχοτοπίο) και εικόνα, ενσαρκώνεται και σωματοποείται ενώ η εικόνα γίνεται επίσης ίχνος και υπόμνηση. Η συνάρθρωση άυλου και υλικού στοιχείου, αόρατου και ορατού, στοιχείων της φύσης και αρχειακού υλικού μαζί με ήχους προβάλλει την πνευματικότητα και το αίσθημα ανάτασης που προκύπτει μέσα από την ύλη και τον χειρισμό της. Ας σημειωθεί ότι ακόμα και τα μεγάλα ηχεία, σε σχήμα άρπας έχουν σχεδιαστεί και κατασκευαστεί από τον καλλιτέχνη ειδικά για την έκθεση όπως και οι ενισχυτές.

Το χειρωνακτικό στοιχείο και τη διαδικασία της δημιουργίας υπογραμμίζουν και τα κεντήματα από τις ξεχαρβαλωμένες ταινίες κασετών που έχει φιλοτεχνήσει η γυναίκας του καλλιτέχνη και γνωστή καλλιτέχνης Θάλεια Χιώτη, έργο που ο Χαραλάμπους ήθελε να συμπεριλάβει στην ατομική του έκθεση την οποία εξάλλου αφιερώνει σε εκείνη.

Συλλέκτης εικόνων και ντοκουμέντων, λάτρης της λογοτεχνίας – μιλά μεταξύ άλλων για τον Mπρούνο Σουλτς και τον ονειροφαντασιακό του λόγο – ο χειμαρρώδης στις αναφορές του, ο Πάνος Χαραλάμπους με την ατομική του έκθεση “Columbia” καταθέτει για μια ακόμα φορά την ελεύθερη, ανοιχτή ματιά για έναν κόσμο σε διαρκή ροή, έναν κόσμο από απρόβλεπτες τροχιές και θεάσεις.

---

 

ΠΑΝΟΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ, COLUMBIA, Die Ruinen von Athen, CITRONNE Gallery, Πατριάρχου Ιωακείμ 19, ως 29/6.

Ώρες λειτουργίας:

Τρ, Πέμ, Παρ: 11.00 – 20.00

Τετ, Σάβ: 11.00 – 16.00