“Η Οδύσσεια”: Η χειρότερη ταινία του Νόλαν ή η επιστροφή στη δική του Ιθάκη;

Παλαιότερα ο κινηματογράφος, εκτός των άλλων, ήταν ένας τρόπος να βλέπουμε μέρη που δεν μπορούσαμε να επισκεφθούμε και να γνωρίζουμε ανθρώπους που έβλεπαν τον κόσμο διαφορετικά. Η πρώτη ταινία του Νόλαν που είδα ήταν το Memento. Μέχρι τότε δεν θυμάμαι άλλη ταινία που να με είχε εντυπωσιάσει τόσο πολύ με την ευφυΐα της. Και το Memento εξακολουθεί μέχρι σήμερα να κατέχει επάξια τη θέση του στην ιστορία του κινηματογράφου.

Γρίφοι που ζητούν λύση; Είτε συμφωνεί κάποιος είτε διαφωνεί, ο Κρίστοφερ Νόλαν, με τις ταινίες Insomnia, την τριλογία του Batman και ιδιαίτερα τα The Dark Knight, The Prestige, Inception και φυσικά το Interstellar, έχει πλέον καθιερωθεί ως μία από τις σημαντικότερες μορφές του σύγχρονου κινηματογράφου. Ο Νόλαν δημιουργεί τις ταινίες του έχοντας στο μυαλό του τον πιο ευφυή θεατή που θα βρεθεί στην αίθουσα. Ταυτόχρονα όμως φροντίζει και ο θεατής που δεν είναι εξοικειωμένος με τον κινηματογράφο να περάσει αξέχαστες ώρες.

Με άλλα λόγια, ο Νόλαν είναι ένας σκηνοθέτης που προσφέρει στον πιο απαιτητικό θεατή έργα τέχνης μέσα από τα οποία ξεδιπλώνει τη μοναδική του ευφυΐα, σχεδόν όπως ο Οδυσσέας, που τόλμησε να ανταγωνιστεί ακόμη και τους θεούς με το μυαλό του. Από το Memento μέχρι το Tenet, ο θεατής καλείται πρώτα να σκεφτεί και ύστερα να αισθανθεί.

Η διαφορά

Με την προβολή τής ταινίας στις αίθουσες, μεγάλο μέρος της κριτικής συμφώνησε σε ένα σημείο. Οι χαρακτηριστικοί αφηγηματικοί λαβύρινθοι του Νόλαν έλειπαν. Δεν υπήρχε η αντίστροφη χρονολογική αφήγηση του Memento, η πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική των ονείρων του Inception, η μαθηματική σχέση με τον χρόνο του Interstellar, ούτε η κυκλική χρονική δομή του Tenet. Τα πνευματικά παιχνίδια και οι πολύπλοκοι γρίφοι είχαν σχεδόν εξαφανιστεί.

Ορισμένοι θεατές έφτασαν μάλιστα στο σημείο να χαρακτηρίσουν το The Odyssey ως τη χειρότερη ταινία του Νόλαν. Ίσως όμως αυτό να μην οφείλεται στην ποιότητα της ταινίας, αλλά στις προσδοκίες που έχουν δημιουργηθεί για τον ίδιο. Μπαίνοντας στην αίθουσα δεν περιμένουμε μόνο μια ιστορία. Περιμένουμε έναν γρίφο. Και όταν πέφτουν οι τίτλοι τέλους, η πρώτη μας σκέψη δεν είναι “τι ένιωσα;”, αλλά “το κατάλαβα;”. Ίσως αυτή να ήταν πάντοτε η σχέση που έχτισε με το κοινό του. Ένας κινηματογράφος που απευθύνεται πρώτα στο μυαλό και ύστερα στην καρδιά.

Τι θα γινόταν όμως αν αυτή τη φορά το έκανε επίτηδες; Αν δεν πρόκειται για αδυναμία να επινοήσει νέους γρίφους, αλλά για συνειδητή επιλογή να μην το κάνει; Γιατί η πραγματική ωριμότητα ενός δημιουργού δεν είναι να παρουσιάζει συνεχώς νέα τεχνάσματα, αλλά να ξέρει πότε ΔΕΝ τα χρειάζεται πλέον. Ο Νόλαν έκρυψε αυτή τη φορά την ευφυΐα του μέσα στο ίδιο το σενάριο.

Αντί γι’ αυτό, αφιέρωσε όλη του την ενέργεια στον ίδιο τον κινηματογράφο: Υπάρχουν τα τεράστια κάδρα, η κλίμακα των τοπίων, η σιωπή, η μουσική, το φως, η καθοδήγηση των ηθοποιών. Δεν πρόκειται για ένα σενάριο που επιβάλλεται στην εικόνα, αλλά για μια καθαρή κινηματογραφική αφήγηση που αξιοποιεί κάθε εκφραστικό μέσο της έβδομης τέχνης. Ίσως, λοιπόν, αυτό που τόσα χρόνια αποκαλούσαμε ευφυΐα του Νόλαν να επέλεξε για πρώτη φορά να γίνει αόρατο.

Και τότε δεν μπορεί παρά να σκεφτεί κανείς τον Οδυσσέα: Η δύναμή του ήταν το μυαλό του. Ήταν εκείνος που συνέλαβε τον Δούρειο Ίππο. Αντιμετώπισε ακόμη και τους θεούς όχι με τη βία, αλλά με την εξυπνάδα του. Κάπως έτσι ήταν και ο κινηματογράφος του Νόλαν επί τριάντα περίπου χρόνια. Πολύπλοκες αφηγήσεις. Παιχνίδια με τον χρόνο. Ταινίες που καλούσαν συνεχώς τον θεατή σε μια διανοητική αναμέτρηση.

Η Ιθάκη του Νόλαν

Όμως υπάρχει μια αλήθεια στην Οδύσσεια του Ομήρου που συχνά παραβλέπεται. Το ταξίδι του Οδυσσέα δεν αρχίζει με την πτώση της Τροίας. Η πραγματική ιστορία ξεκινά στον δρόμο της επιστροφής. Και εκεί ο Οδυσσέας μαθαίνει κάτι ουσιαστικό: Η εξυπνάδα μπορεί να κερδίσει έναν πόλεμο. Δεν αρκεί όμως για να σε οδηγήσει πίσω στην πατρίδα. Χρειάζονται υπομονή, ήττες, μοναξιά και χρόνος. Και πάνω απ’ όλα χρειάζεται να παραμείνεις άνθρωπος.

Ίσως ο Κρίστοφερ Νόλαν να βρίσκεται σήμερα σε ένα παρόμοιο σημείο της διαδρομής του. Για σχεδόν τριάντα χρόνια απέδειξε ότι μπορεί να δημιουργεί τα πιο σύνθετα αφηγηματικά παζλ του σύγχρονου κινηματογράφου. Δεν έχει πια τίποτα να αποδείξει. Και γι’ αυτό το The Odyssey ίσως να είναι η πιο λιτή του ταινία. Όχι επειδή έχασε την ευφυΐα του. Αλλά επειδή δεν αισθάνεται πλέον την ανάγκη να την επιδεικνύει.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη ανατροπή της καριέρας του να μην βρίσκεται μέσα στην ταινία, αλλά στον ίδιο. Γιατί μερικές φορές η μεγαλύτερη δεξιοτεχνία δεν είναι να επιδεικνύεις αυτό που κατέχεις, αλλά να ξέρεις να το κρύβεις. Ίσως το The Odyssey να μην αφηγείται μόνο την ιστορία του Οδυσσέα. Ίσως να αφηγείται και την επιστροφή του ίδιου του Κρίστοφερ Νόλαν στη δική του Ιθάκη.

Όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη δεν είναι απλώς μεγαλύτερος. Είναι ένας άλλος άνθρωπος. Κάτι αντίστοιχο φαίνεται να συμβαίνει και με τον Νόλαν. Στις πρώτες του ταινίες υπήρχε μια έντονη ανάγκη να αποδείξει τι μπορούσε να κάνει με τον χρόνο, την αφήγηση και τη δομή. Με τα χρόνια αυτό μετατράπηκε σε θρίαμβο, αλλά και σε βάρος. Κάθε νέα ταινία έμοιαζε υποχρεωμένη να είναι πιο περίπλοκη από την προηγούμενη. Σαν να έπρεπε ο Νόλαν να ξεπερνά συνεχώς τον ίδιο του τον εαυτό για να παραμένει ο Κρίστοφερ Νόλαν.

The Odyssey μπορεί να διαβαστεί διαφορετικά. Η επίδειξη ευφυΐας δεν εξαφανίστηκε. Απλώς μετακινήθηκε. Αντί να φωνάζει μέσα από το σενάριο, εκφράζεται πλέον μέσα από το κάδρο, την κλίμακα, τον ρυθμό και την ίδια τη γλώσσα του κινηματογράφου. Και όπως ο Οδυσσέας, όταν επιστρέφει στην Ιθάκη, κρύβει την ταυτότητά του και εμφανίζεται ως ζητιάνος αντί για βασιλιάς, έτσι κι εδώ το ζητούμενο δεν είναι πια να φαίνεσαι σπουδαίος, αλλά να καταλάβεις τη θέση σου τη σωστή στιγμή.

Μήπως ο Νόλαν κάνει ακριβώς το ίδιο; Μήπως η μεγαλύτερη επίδειξη δύναμης είναι να κάνει αόρατη τη δική του ιδιοφυΐα; Αν συμβαίνει αυτό, τότε η μεγαλύτερη αφηγηματική ανατροπή του The Odyssey δεν βρίσκεται στην πλοκή της ταινίας, αλλά στην ίδια την εξέλιξη του δημιουργού της. Ίσως όλες οι ταινίες του Νόλαν να περιστρέφονταν εξαρχής γύρω από ένα και μόνο ερώτημα:

Μπορεί ένας άνθρωπος, ύστερα από τόσο μεγάλο ταξίδι, να επιστρέψει πραγματικά ο ίδιος; Και αν η απάντηση είναι αυτή, τότε το The Odyssey δεν αφηγείται μόνο το έπος του Ομήρου. Αφηγείται και το προσωπικό κινηματογραφικό ταξίδι του Νόλαν. Και αυτή τη φορά, στις τεράστιες αίθουσες IMAX δεν παρακολουθούμε μόνο την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Παρακολουθούμε και την επιστροφή του ίδιου του Κρίστοφερ Νόλαν στη δική του Ιθάκη.