Ο “γλωσσογράφος ἑλληνοδιδάσκαλος” της Κερασούντος

Ο Βαλαβάνης υπέγραφε τα κείμενά του ως “γλωσσογράφος ἑλληνοδιδάσκαλος” και αφιέρωσε τη ζωή του στη διάσωση του λαογραφικού και γλωσσικού πλούτου του Πόντου. Θεωρείται, επίσης, ο θεμελιωτής του ποντιακού θεάτρου χάρη στην κωμωδία του “Εἱμαρμένης παίγνια” (1860), γραμμένη σε μια μείξη του ποντιακού ιδιώματος και της καθαρεύουσας.

Στον πρόλογο του έργου ξεχωρίζει η φράση «Ἕλληνες ἐσμὲν, ἀπόγονοι ἐνδόξων προγόνων», η οποία αποσκοπούσε στην τόνωση της ιστορικής συνείδησης και της εθνικής μνήμης του ποντιακού ελληνισμού. Την έμπνευση γι’ αυτήν τη διατύπωση είχε αντλήσει από τη γνωστή ρήση του Βυζαντινού φιλοσόφου Γεωργίου Γεμιστού (Πλήθωνος): «Ἕλληνες ἐσμὲν τὸ γένος ὡς ἥ τε φωνὴ καὶ ἡ πάτριος παιδεία μαρτυρεῖ».

Εργάστηκε αρχικά στην Κερασούντα ως δάσκαλος και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Φιλοσοφική Σχολή, εργαζόμενος παράλληλα για να συντηρεί την πολυμελή οικογένειά του στην Κερασούντα. Ολοκλήρωσε τις σπουδές και το διδακτορικό του το 1880. Την ίδια χρονιά, το μνημειώδες έργο του “Ζῶντα μνημεῖα τῆς ἀνὰ τὸν Πόντον ἰδιωτικῆς” απέσπασε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως (ΕΦΣΚ), το οποίο συνοδευόταν από το σημαντικό ποσό των 80 λιρών Τουρκίας.

Ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως

Με τη σπουδαία δράση του, ο ΕΦΣΚ είχε δικαιωματικά χαρακτηρισθεί ως το “Υπουργείο Παιδείας των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας”. Τόσο ο ίδιος ο Σύλλογος όσο και το περιοδικό που εξέδιδε αποτελούσαν αντικείμενο θαυμασμού σε Ευρώπη και Ανατολή, με τη λαογραφία να αναδεικνύεται στον πυρήνα της εθνικής εκπαιδευτικής του δραστηριότητας.

Η εκδοτική του πορεία εγκαινιάστηκε το 1866 με τη δημοσίευση στην Αθήνα του έργου του Τραπεζούντιου λόγιου Περικλή Τριανταφυλλίδη, με τίτλο “Ἡ ἐν Πόντῳ ἑλληνική φυλή ἤτοι τά Ποντικά”. Λίγο αργότερα, το 1871, χάρη στα κεφάλαια που προσέφερε ο μεγάλος ευεργέτης Χρηστάκης Ζωγράφος, στον οποίο ο ΕΦΣΚ όφειλε και το ιδιόκτητο οίκημά του στο Πέρα, θεσμοθετήθηκε ετήσιος διαγωνισμός για τη συλλογή “ζώντων μνημείων” της ελληνικής γλώσσας. Στο πλαίσιο αυτό, ο όρος “δεκάλιρος άθλος” καθιερώθηκε ως μια ύψιστη επιβράβευση για ένα εξαιρετικά δύσκολο επιστημονικό έργο που απαιτούσε τεράστιο κόπο, χρόνο και προσωπικές θυσίες.

Η φιλολογική επιτροπή του Συλλόγου βράβευσε, επίσης, τους Γεώργιο Ζηκίδη (1852-1920) και Νικόλαο Πολίτη (1852-1921) για το σπουδαίο έργο τους στη συλλογή γλωσσικού και λαογραφικού υλικού. Το υλικό αυτό δημοσιευόταν αρχικά στις σελίδες του περιοδικού του ΕΦΣΚ και μεταγενέστερα εκδόθηκε σε αυτοτελή τόμο.

Τα σχολεία

Το 1881, ο Βαλαβάνης επέστρεψε στην Κερασούντα προκειμένου να εργαστεί στο σχολείο που δίδασκε και στο παρελθόν. Ωστόσο, λίγο πριν από την έναρξη του σχολικού έτους 1881-82, τέθηκε σε διαθεσιμότητα από τη σχολική εφορεία της πόλης. Παρά την εξέλιξη αυτή, κατάφερε να βρει άμεσα νέα θέση στο Μαρσοβάν (Μερζιφούντα), ένα σημαντικό εκπαιδευτικό και ιεραποστολικό κέντρο με πολυπληθή ελληνική κοινότητα. Εκεί εργάστηκε στο Ιεροδιδασκαλείο, ένα ίδρυμα με εκπαιδευτικό αλλά και θρησκευτικό χαρακτήρα.

Το συγκεκριμένο ίδρυμα είχε ιδρυθεί το 1840 στην Κωνσταντινούπολη από Αμερικανό ιεραπόστολο και μεταφέρθηκε στη Μερζιφούντα το 1862. Ανήκε στο “Αμερικανικό Συμβούλιο των Επιτρόπων για τις Εξωτερικές Αποστολές” (American Board of Commissioners for Foreign Missions), το οποίο είχε συγκροτηθεί από το 1810 με σκοπό την προώθηση του προτεσταντισμού μέσω ιεραποστολών στο εξωτερικό.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα γεγονότα που μεσολάβησαν από την απόλυση του Βαλαβάνη (14 Σεπτεμβρίου 1881) μέχρι την επιστροφή του το επόμενο σχολικό έτος (21 Αυγούστου 1882), όπως αυτά καταγράφηκαν στις σελίδες του περιοδικού “ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΠΟΝΤΟΣ”.

Απάντηση στο εύλογο ερώτημα για ποιο λόγο η παραμονή του Βαλαβάνη στο σχολείο της Μερζιφούντας θα προκαλούσε σκάνδαλο είχε ήδη δοθεί μέσα από τις σελίδες του περιοδικού “ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΠΟΝΤΟΣ” (24 Οκτωβρίου 1881). Πρόκειται για μια είδηση από την Αμισό, η οποία δημοσιεύτηκε αρχικά στην εφημερίδα “Νεολόγος” της Κωνσταντινούπολης.

Στο ίδιο άρθρο αποτυπώνεται το γενικότερο κλίμα της εποχής, καθώς αναφέρεται η αποβίβαση πλήθους Ιησουιτών από ατμόπλοια, με ξεκάθαρο σκοπό την “άγραν ψυχών” στην Αμισό και την ενδοχώρα. Ήταν μια περίοδος έντονων εθνικών και θρησκευτικών πιέσεων, κατά την οποία, σύμφωνα με έκθεση της εκπαιδευτικής επιτροπής του ΕΦΣΚ για το 1878-79, «τα σμήνη των Αρπυιών του προσηλυτισμού διέφθειραν και καταμόλυναν δια των δυσωδών αυτών πνοών την θρησκευτικήν του απλοϊκού λαού συνείδησιν», ενώ την ίδια στιγμή «η αποτρόπαιος σλαβική Χάρυβδις απειλούσε να καταβροχθίσει παν ό,τι ελληνικόν».

Η διείσδυση προσηλυτιστικών οργανώσεων στην Ανατολική Μεσόγειο, όπως η Church Missionary Society, η British and Foreign Bible Society, το American Board of Foreign Missions και η American Bible Society, υπήρξε έντονη ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Καθώς η Υψηλή Πύλη απαγόρευε αυστηρά τον προσηλυτισμό των μουσουλμάνων, οι ιεραπόστολοι επικεντρώθηκαν στους χριστιανικούς και εβραϊκούς πληθυσμούς, διανέμοντας χιλιάδες αντίτυπα της Βίβλου μεταφρασμένα στις τοπικές γλώσσες.

Μάλιστα, η χρήση επιθετικών και προκλητικών μεθόδων δεν ήταν σπάνια, ιδιαίτερα από την πλευρά Αμερικανών και Βρετανών προτεσταντών. Λίγο αργότερα, αφού ευχαρίστησε για τους επαίνους, ο Βαλαβάνης αναγκάστηκε να απαντήσει σε νέες διαμαρτυρίες σχετικά με την απόλυσή του από την Κερασούντα. Η επιστολή του δημοσιεύτηκε αρχικά στον “Νεολόγο” και στη συνέχεια αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό “ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΠΟΝΤΟΣ” στις 24 Δεκεμβρίου 1881.

Ο Βαλαβάνης σε μια περίοδο συγκρούσεων

Αξίζει να σημειωθεί ότι στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, η εκπαίδευση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία παρεχόταν τόσο από κοινοτικά σχολεία, με ομοιογενές εθνικά μαθητικό δυναμικό, όσο και από ξένα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Στα τελευταία, η σύνθεση των μαθητών ήταν εθνικά ετερογενής, η διδασκαλία γινόταν από Ευρωπαίους καθηγητές στη γλώσσα τους και χρησιμοποιούνταν ξενόγλωσσα εγχειρίδια. Ωστόσο, οι σχολές αυτές είχαν κατά βάση ιεραποστολικό χαρακτήρα και, πέρα από τη μετάδοση της γνώσης, αποσκοπούσαν στη διάδοση κάποιου θρησκευτικού δόγματος.

Παράλληλα, η περίοδος αυτή υπήρξε ιδιαίτερα ταραχώδης για την ελληνορθόδοξη κοινότητα της αυτοκρατορίας, καθώς οι εσωτερικές έριδες και οι συγκρούσεις μεταξύ των μελών των σχολικών εφορειών έφτασαν στο αποκορύφωμά τους. Έτσι, ο Βαλαβάνης αναγκάζεται να εγκαταλείψει και πάλι την Κερασούντα. Επιστρέφει στο Αμερικανικό Κολλέγιο της Μερζιφούντας και στη συνέχεια εργάζεται στο Ημιγυμνάσιο της Αμισού. Μετά από μια σύντομη νέα επιστροφή στη γενέτειρά του, αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Ελληνικού Σχολείου Μεγάρων. Στην Κερασούντα θα επιστρέψει οριστικά το 1896, τρία χρόνια προτού φύγει από τη ζωή.

Παράλληλα, υπήρξε ιδιαίτερα δραστήριος, συμμετέχοντας στον “ΕΥΞΕΙΝΟ ΠΟΝΤΟ” με ποικίλη θεματολογία, όπως γλωσσολογικά ζητήματα, ελεγείες και ακροστιχίδες. Η ακροστιχίδα είναι ένα λογοτεχνικό παιχνίδι, στο οποίο τα αρχικά γράμματα κάθε στίχου ή στροφής, σχηματίζουν κάθετα μια λέξη, φράση ή όνομα. Γνωστή ήδη από την αρχαιότητα, χρησιμοποιήθηκε ακόμη και σε μαντεία, ενώ συναντάται επίσης στην Παλαιά Διαθήκη, καθώς και κατά τη ρωμαϊκή, την πρωτοχριστιανική και τη μεσαιωνική εποχή.

Περιώνυμη υπήρξε, την περίοδο των χριστιανικών διωγμών, η ακροστιχίδα της λέξης “ΙΧΘΥΣ”. Αυτό το ακρωνύμιο της φράσης “Ιησούς Χριστός, Θεού Υιός, Σωτήρ” λειτουργούσε ως μυστικό σύμβολο αναγνώρισης μεταξύ των πρώτων Χριστιανών. Το είδος καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στο Βυζάντιο, κυρίως στην εκκλησιαστική υμνολογία, ενώ στη νεοελληνική λογοτεχνία χρησιμοποιήθηκε κυρίως από τους υποστηρικτές της καθαρεύουσας. Όταν, εκτός από τα αρχικά, και τα τελικά γράμματα των στίχων σχηματίζουν μια λέξη, τότε ονομάζεται “διπλή ακροστιχίδα”. Ακολουθεί ένα τυπικό παράδειγμα με τη λύση του, όπως δημοσιεύτηκε από τον Βαλαβάνη τον Αύγουστο του 1882.