“Ο μυστικός πράκτορας”: Ένα θρίλερ με πολιτικές αναφορές

Ένα πολιτικό/κατασκοπικό θρίλερ σινεφιλικής πρωτοτυπίας και χροιάς, χωρίς να λείπουν η δράση, το έγκλημα, η αγωνία για τους πρωταγωνιστές, το μυστήριο και η ωμότητα των γεγονότων. “Ο μυστικός πράκτορας” (“O Agente Secreto”/”The Secret Agent”), του βραζιλιάνου Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου περιγράφει με εξαιρετικά δημιουργικό τρόπο και χαρακτηριστικό ρεαλισμό, γεγονότα από τη σκοτεινή περίοδο της βραζιλιάνικης δικτατορίας τη δεκαετία του 1970, και θα αποσπάσει το βραβείο σκηνοθεσίας στις Κάννες, διακρίσεις στις Χρυσές σφαίρες και τέσσερις υποψηφιότητες στα φετινά Όσκαρ, καθώς και πλήθος διακρίσεων σε σημαντικά διεθνή φεστιβάλ.

Η αφήγηση επικεντρώνεται στον Μαρτσέλο, έναν τύπο που για αρκετή φιλμική ώρα αφήνεται ένα μυστήριο για το βίο του, το παρελθόν του. Ο Φίλιου ξετυλίγει με μαεστρία και σταδιακά το λόγο που ο Μαρτσέλο είναι άνθρωπος που κινδυνεύει από το δικτατορικό καθεστώς. Ο Μαρτσέλο θα μείνει προσωρινά σε ένα συγκρότημα που ζουν άνθρωποι με πλαστές ταυτότητες και αναμένουν πλαστά διαβατήρια για να φύγουν από τη χώρα. Ο Μαρτσέλο έχει ένα λόγο παραπάνω για να φύγει: ο μικρός του γιος Φερνάντο, που τον μεγαλώνουν οι παππούς-γιαγιά, εφόσον η μητέρα και σύζυγος του έχει πεθάνει.

Ο Μαρτσέλο θα εργάζεται σε ένα πόστο αρχείων της αστυνομίας όσο αναμένει τα πλαστά διαβατήρια εκείνου και του γιου του για να εγκαταλείψει τη χώρα. Στα αρχεία ταυτοτήτων ο Μαρτσέλο αναζητά τα στοιχεία της καταγωγής της μητέρας του, χωρίς επιτυχία. Παρελθόν, παρόν και μέλλον εμπλέκονται περίτεχνα, ο Μαρτσέλο φεύγοντας από τη χώρα θέλει και την ανάμνηση της μητέρας του μαζί του, ένα πιστοποιητικό της καταγωγής του, μία συνέχεια, μία κλωστή που συνδέει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.

Η νοσταλγική φωτογραφία του παρελθόντος για τον Φίλιου δένει με τη σύγχρονη έρευνα και τις απορίες του σήμερα για το χτες, η μνήμη και η εξιχνίαση του τι ακριβώς συνέβη και γιατί. Οι φωνές από τα παρελθόν, η χροιά και ο τόνος τους, δεν περνούν αδιάφορες. Η ευαισθησία όσων ακούν τις ηχογραφήσεις συνεντεύξεων της ιστορίας, που αφηγείται ο Μαρτσέλο για τη σύγχρονη δημοκρατία, ξεσκεπάζουν κάτι περισσότερο από τη νοοτροπία του καθεστώτος ή την απάνθρωπη ανθρωπογεωγραφία του χτες. Φέρνει πρόσωπο με πρόσωπο τους παραλήπτες του σήμερα με τους αγώνες των ανθρώπων, που χάθηκαν άδικα μέσα από έναν παραλογισμό. Είναι καθημερινές ιστορίες, που αφορούν τον καθένα μας.

Η αποτύπωση της διαφθοράς 

Ο Φίλιου, λοιπόν, δε μένει να μας περιγράφει άψογα τη δεκαετία του 1970, μία αναπαράσταση που θα ζήλευε και η πιο καλοπληρωμένη χολιγουντιανή ταινία. Εισάγει την αφήγηση στο σήμερα και παρακολουθούμε τις εικόνες του χτες, ενώ βλέπουμε ερευνήτριες στο σήμερα να ακούν ηχογραφημένες κασέτες με τον Μαρτσέλο και άλλων πρωταγωνιστών των γεγονότων να αφηγούνται τις προσωπικές τους ιστορίες και εκδοχές. Η ταινία παίρνει θέση σαφώς, στέκεται κοντά στον ήρωα που παρακολουθεί έως το τέλος και αποφεύγει την χολιγουντιανή εκδοχή του χάπι έντ. Όχι, ο Μαρτσέλο δε θα σωθεί. Ο γιος του, ο μικρός Φερνάντο, θα περιμένει με τη βαλίτσα στο χέρι τον πατέρα του για να φύγουν στο αεροδρόμιο, αλλά ο Μαρτσέλο δε θα φανεί ποτέ. Θα γίνει ένα ακόμα θύμα μίας κοινωνίας σε απόλυτη διαφθορά.

Η διαφθορά και η σήψη αποτυπώνεται πολλαπλώς από αρκετές φιγούρες, χαρακτήρες, που αγγίζουν τα όρια της καρικατούρας: αστυνομικοί σε συνεργασία με επαγγελματίες εκτελεστές συμβολαίων θανάτου, οι οποίοι δέχονται πληρωμές από θεσμικά πρόσωπα, διαπλοκή σε κάθε επίπεδο, καθεστωτική, πανεπιστημιακή, αστυνομική, στρατιωτική και μία πλήρης αδιαφορία για νεκρούς, το θάνατο, το έγκλημα. Πτώματα κείτονται για μέρες σε δημόσια θέα χωρίς κανείς να δίνει απόλυτα σημασία, καθώς η αστυνομία ασχολείται με τρόπους που θα βγάλει χρήματα, φυσικά αδιαφορώντας για το δίκαιο, το νόμιμο, το ανθρώπινο.

Η παρανομία, το έγκλημα και οι θεσμικοί προστάτες αυτών μοιάζουν να έχουν γίνει ένα, βασικά είναι εκείνοι που κυρίως τα διαπράττουν. Όλοι χρηματίζονται, η χώρα παρουσιάζεται σε πλήρη αποσύνθεση και το μόνο που μπορεί να δώσει μία μυθική διάσταση σε αυτό το ανθρώπινο, παράλογο δράμα, είναι μία δόση σουρεαλισμού, ένα διαμαρτυρόμενο κομμένο και σε σήψη τριχωτό πόδι, το οποίο αλλάζει χέρια μεταξύ ιατροδικαστών και αστυνομικών, αφού βρεθεί στα σαγόνια ενός καρχαρία, ξανά στη θάλασσα και εκεί πάλι στην παραλία, πριν αρχίσει να κόβει μόνο του βόλτες κυνηγώντας παράνομες σεξουαλικές φαντασιώσεις σε ένα πάρκο στην άκρη της πόλης.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Φίλιου δε ξεχνάει τις σινεφιλικές του αναφορές και τη σχέση του ήρωα με το σινεμά. Ο παππούς του μικρού Φερνάντο είναι μηχανικός προβολής και ο μικρός Φερνάντο, που διακαώς θέλει να παρακολουθήσει “Τα Σαγόνια του Καρχαρία” (1975), μία τρισδιάστατη χολιγουντιανή ταινία του Σπήλμπεργκ, που έσπασε ταμεία παγκοσμίως και άφησε εποχή. Το σινεμά του παππού θα γίνει η κλινική, που ο Φερνάντο θα εργάζεται ως γιατρός ενήλικας, αφήνοντας νοσταλγικά τα ιστορικά τοπόσημα μίας πόλης να αναβαφτίζονται και να χάνονται στη λήθη του χρόνου, όπως και οι άνθρωποι γύρω του.

“Ο μυστικός πράκτορας”

Το απογοητευτικό όλης αυτής της περίτεχνης και εξαιρετικής υφής και ευαισθησίας αφήγησης από τον Φίλιου είναι το πρόσωπο του Φερνάντο, που μεγαλώνει και εκφράζει μία απογοήτευση και μία άρνηση να δει ποιος πραγματικά ήταν ο πατέρας του, πόσο και τι αγώνα έκανε ενάντια σε ένα καθεστώς και μία εποχή άδικη για τους πολλούς και καθημερινούς ανθρώπους. Αυτή η απογοήτευση μοιάζει να κατακλύζει γενικότερα τη σύγχρονη εποχή, που διαχειρίζεται το παρελθόν της με μία άρνηση, μία αίσθηση ματαιότητας, παρασυρμένοι στην εξίσου ματαιότητα της καθημερινότητας, που σπρώχνει με ταχύτητα τα πάντα σε μία ακόμα ατέρμονη επανάληψη ανθρώπινου παραλογισμού.

Ο Φίλιου περιγράφει αυτό που αισθάνεται ή το χρέος που έχει απέναντι σε ένα παρελθόν, που δεν κολακεύει κανέναν, αλλά αναδεικνύει και το θάρρος ανθρώπων, που μένουν αφανείς. Υπό αυτή την έννοια, η ταινία επιτρέπει να αναμοχλεύσει αυτή την λεπτή χορδή μεταξύ του τρόπου που μπορεί κανείς να δει το παρελθόν και να επιτρέψει να ερμηνεύσει το σήμερα. Η αφήγηση απλώνεται αργά, αλλά περίτεχνα, χωρίς να λείπει το σασπένς και το μυστήριο. Η ερμηνεία του πρωταγωνιστή (Wagner Moura) ξεχωρίζει, όπως και των εγκληματικών φιγούρων, που εκφράζονται με κυνισμό για κάθε τι που τους αφορά. Αυτός ο κυνισμός, ο ωμός ρεαλισμός που διέπει την αφήγηση, είναι που κερδίζει και την εύνοια του σινεφίλ κοινού.