Περσέπολις: H μνήμη της Σατραπί που έγινε παγκόσμια μαρτυρία

Η Σατραπί, η οποία πέθανε πρόσφατα σε ηλικία 56 ετών, ήταν μία από τις πιο γνωστές Ιρανές αφηγήτριες των τελευταίων 25 ετών. Η Γαλλοϊρανή δημιουργός graphic novels και σκηνοθέτις Μαργιάν Σατραπί, περισσότερο γνωστή για τη σειρά κόμικς Persepolis, αφήνει πίσω της μια λογοτεχνική και καλλιτεχνική κληρονομιά που είναι ταυτόχρονα σπουδαία και μοναδική.

Στο Persepolis αφηγήθηκε τη δική της ιστορία ενηλικίωσης στην Τεχεράνη κατά τη διάρκεια της Ισλαμικής Επανάστασης, μέσα από ένα αστείο αλλά και σπαρακτικό graphic novel.

Ο πρώτος από τους δύο τόμους του βιβλίου καλύπτει τα παιδικά και πρώιμα εφηβικά της χρόνια, καταγράφοντας τη δράση αντίστασης των αριστερών γονιών και του θείου της, τις κοινωνικές αλλαγές που επιβλήθηκαν με την εγκαθίδρυση της θεοκρατικής εξουσίας και την αυξανόμενη καταπίεση που μεταμόρφωσε γρήγορα και οριστικά κάθε πλευρά της ζωής όπως την ήξερε.
Ο δεύτερος τόμος ακολουθεί τη ζωή της στην Αυστρία, όπου την έστειλαν οι γονείς της για να την προστατεύσουν. Οι προσπάθειές της να φοιτήσει σε καθολικό σχολείο, να ερωτευτεί και να βρει την ταυτότητά της ανάμεσα σε μια ομάδα εκκεντρικών και εναλλακτικών εφήβων.

Το Persepolis σύστησε στο αμερικανικό κοινό απρόσμενες και άγνωστες εικόνες της ζωής στο Ιράν, καθώς και τις συμφορές που είχε προκαλέσει το καθεστώς στον ίδιο του τον λαό.

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με την επιστροφή της στην οικογένειά της στο Ιράν, όπου σπουδάζει στο πανεπιστήμιο και παντρεύεται. Μαζί με την κινηματογραφική μεταφορά του 2007 — την οποία σκηνοθέτησε η ίδια η Σατραπί — το έργο αποτελεί ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης με φόντο ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα των τελευταίων πενήντα χρόνων. Πρωτοεκδόθηκε στο Παρίσι και μεταφράστηκε σύντομα στα αγγλικά. Διαβάστηκε ευρέως στη Δύση, απέσπασε βραβεία και εγκωμιαστικά σχόλια από το Time, το Guardian και άλλα μέσα, ενώ χρησιμοποιήθηκε εκτενώς σε μαθήματα δημόσιων σχολείων στις ΗΠΑ.

Το βιβλίο της Σατραπί

Το βιβλίο της Σατραπί συνέβαλε σημαντικά στην αλλαγή της παγκόσμιας αντίληψης για την Ιρανική Επανάσταση. Μέχρι τότε, η επανάσταση αντιμετωπιζόταν κυρίως μέσα από το πρίσμα της εξορίας του Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, της κρίσης των ομήρων στο Ιράν και των λαθών του Τζίμι Κάρτερ.

Μέσα από αυτές τις εικόνες, τη στιγμή που οι καθηγητές αλλάζουν βιαστικά τα σχολικά προγράμματα σύμφωνα με τα νέα ισλαμικά πρότυπα, οι γονείς της Σατραπί, προσπαθώντας να διατηρήσουν μια αίσθηση κανονικότητας, περνούν ταυτόχρονα λαθραία αφίσες της Κιμ Γουάιλντ και των Iron Maiden από τον έλεγχο των συνόρων για την κόρη τους. Πάνω απ’ όλα το έργο αποτυπώνει τη βία και την τρομοκρατία που βιώνουν οι γυναίκες όταν τολμούν να αντισταθούν.

Όταν η Σατραπί φτάνει στην Αυστρία, ο αναγνώστης ίσως πιστεύει ότι η ιστορία οδεύει προς ένα ευτυχισμένο τέλος. Εκείνη όμως αρνείται να χαϊδέψει τις προσδοκίες του κοινού. Δείχνει πώς βρέθηκε ξαφνικά σε ένα ξενόγλωσσο σχολείο, αναγκασμένη να αντιμετωπίσει μια εχθρική ομάδα καλογριών, μια συγκάτοικο με έντονη σεξουαλική ζωή και μια παρέα φίλων εμμονική με τις ριζοσπαστικές ιδέες και κάθε είδους ναρκωτικά.

Οι προσπάθειές της να ενταχθεί σε αυτόν τον εντελώς διαφορετικό κόσμο δημιουργούν μερικές από τις πιο αστείες αλλά και συναρπαστικές στιγμές της ιστορίας — μιας ιστορίας για τους αγώνες μιας νεαρής γυναίκας να βρει τη θέση της, με τρόπο που πολλοί αναγνώστες μπορούν να κατανοήσουν ανεξάρτητα από πολιτικό ή κοινωνικό υπόβαθρο.

Η Σατραπί βρίσκεται σε μια κατάσταση αμφιθυμίας παρόμοια με εκείνη που ένιωθε ως μικρό παιδί, κάτι που αποκαλύπτει μια βασική αλήθεια για κάθε ανθρώπινη ζωή σε κάθε μέρος του κόσμου: η ευτυχία ίσως μπορεί να επιτευχθεί, αλλά με τρόπους πολύ πιο αργούς, περίπλοκους και μη γραμμικούς απ’ όσο φανταζόμαστε αρχικά.

Οι μικρές προσωπικές τραγωδίες της Σατραπί — οι ερωτικές απογοητεύσεις, η αποβολή της από το σχολείο, η σχεδόν θανατηφόρα βρογχίτιδα που έπαθε περιπλανώμενη χωρίς σπίτι — αντιπαραβάλλονται έντονα με όσα έχασε όσο βρισκόταν εκτός Ιράν και τα οποία μαθαίνει από τον πατέρα της όταν επιστρέφει.

Οι φυλακίσεις και οι εκτελέσεις από τους Φρουρούς της Επανάστασης, η καταστροφή που προκάλεσαν τα χημικά όπλα σε ολόκληρους πληθυσμούς — πώς μπορεί κανείς να μιλήσει για εφηβικά άγχη στο ίδιο επίπεδο με όλα αυτά; Το να ισορροπήσει κανείς το πολιτικό και το προσωπικό με ίση βαρύτητα είναι σχεδόν ακατόρθωτο, όμως η Σατραπί δεν υποβαθμίζει ποτέ ούτε το ένα ούτε το άλλο. Αυτή ακριβώς η επιτυχία κάνει το Persepolis τόσο σπουδαίο έργο.

Η δυναμική του βιβλίου

Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου ως απομνημονεύματος είναι η άρνησή του να προσφέρει ευτυχισμένο τέλος. Υπάρχουν στιγμές ελπίδας και υποσχέσεων. Παντρεύεται έναν ικανό άνδρα ονόματι Ρεζά, μαζί με τον οποίο αναλαμβάνει ένα συναρπαστικό αρχιτεκτονικό πρότζεκτ στο πανεπιστήμιο. Όμως ο γάμος τελειώνει με φιλικό διαζύγιο και το πρότζεκτ απορρίπτεται από τους ανωτέρους τους. Στο τέλος της αφήγησης, η Σατραπί βρίσκεται σε μια κατάσταση αμφιθυμίας παρόμοια με εκείνη που είχε ως παιδί, κάτι που αποκαλύπτει μια ουσιαστική αλήθεια για κάθε ανθρώπινη ζωή: η ευτυχία ίσως υπάρχει, αλλά έρχεται με πολύ διαφορετικούς, αργούς και μη γραμμικούς τρόπους από αυτούς που περιμένουμε.

Μετά τη δημοσίευση του Persepolis και τη δημιουργία της πολυβραβευμένης κινηματογραφικής του μεταφοράς, η Σατραπί σκηνοθέτησε αρκετές ταινίες κωμωδίας-δράματος καθώς και μια βιογραφική ταινία του 2019 για τη Μαρί Κιουρί. Παρέμεινε ενεργή πολιτική φωνή μέχρι το τέλος της ζωής της, στηρίζοντας δημόσια το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί το 2022.

Για τη Σατραπί γράφτηκαν πολλά, όμως σχεδόν όλοι συμφωνούν σε ένα σημείο: παρέμεινε μια ενεργή πολιτική και πολιτιστική φωνή, από τις σημαντικότερες του σύγχρονου Ιράν, κυρίως επειδή κατάφερε να εξηγήσει την ιρανική κοινωνία στη Δύση μέσα από προσωπικές ιστορίες και όχι μέσα από κρατική προπαγάνδα ή γεωπολιτικά στερεότυπα.