Πού το χάνει ο Νόλαν στην “Οδύσσεια” του

Το μοναδικό αυτό αριστούργημα, που δε σταμάτησε ποτέ να διδάσκεται, προσπάθησε να διασκευάσει ο Κρίστοφερ Νόλαν (Christopher Nolan), διακεκριμένος Βρετανός σκηνοθέτης που έχει δώσει αρκετές και ιδιαίτερες κινηματογραφικές στιγμές (“Οπενχάιμερ”, κ.α.). Εν πολλοίς τα κατάφερε.

Ο Νόλαν δίνει ένα έπος σε τρεις ώρες, ένα στοίχημα απίθανα δύσκολο για να πετύχει, και ένα όραμα ακόμα πιο δύσκολο για να ερμηνευθεί. Ο Νόλαν δεν αφήνει απείραχτο το κείμενο, το κάνει ουσιαστικό δικό του, δίνει μία δική του εκδοχή για τον Οδυσσέα, βλέπει στον ήρωα, με μία υπαρξιακή πεσιμιστική διάσταση, το σύγχρονο άνθρωπο, την παραίτησή του, τη λήθη του, τον τρόπο που οδεύει στο τέλος του πολιτισμού όπως τον ξέραμε, και ενός καινούργιου που διακρίνει να έρχεται.

Η καταστροφή, τα επιτεύγματα του παρελθόντος, οι ηρωισμοί του κεντρικού χαρακτήρα, περνούν υπό αίρεση, αναστοχασμό. “Τι έκανα; “Τι κατάφερα;”, αναρωτιέται ο Οδυσσέας όταν βλέπει την καταστροφή που προκάλεσε μία, εκ των πραγμάτων, ευφυέστατη ιδέα του για να κατακτήσουν οι Έλληνες την Τροία μετά από δεκαετή πολιορκία. Τα πάντα γύρω του καίγονται, οι πάντες σφάζονται, η οργή και η οδύνη του πολέμου εκτυλίσσεται σαν ταινία που ο ίδιος πρωταγωνιστεί, συνειδητοποιώντας αυτά που προκάλεσε.

Ο Οδυσσέας μοιάζει μελαγχολικός, ταυτόχρονα νοσταλγικός. Και η επιστροφή προς το σπίτι του παίρνει ένα χαρακτήρα ωρίμανσης και ανταπόδοσης των πληγών που προκάλεσε σε άλλους. Τώρα εκείνος και το πλήρωμά του θερίζουν ό,τι έσπειραν: Τρόμο, πόνο, εξαφάνιση. Η σεκάνς με την επαφή του με τον κάτω κόσμο και των νεκρών να κυνηγούν τους ζωντανούς παραμένει εκπληκτική σε σύλληψη και σε αντίληψη στην ταινία. Οι νεκροί κουβαλούν τις αναμνήσεις και την τιμή που τους οφείλουν οι ζωντανοί, είναι οι μάρτυρες που θυσιάστηκαν και ζητούν τη δικαίωσή τους. Η δικαίωση στον αρχαίο κόσμο περνά μέσα από τους ζωντανούς, τους στοιχειώνουν.
Ο χριστιανισμός αλλάζει αυτή την αντίληψη, συμφιλιώνεται με τον θάνατο, ο άδικος θάνατος του ενός, γίνεται η σωτηρία όλων.

Ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός αποφεύγει το θάνατο, τον κρύβει, δε θέλει να τον συναντά, δεν αναμετράται μαζί του, οι νεκροί δε μας αφορούν και τόσο, είναι θαμμένοι ενίοτε στις άκρες της πόλης. Πάνε, έφυγαν. Μόνο η διαρκής ζωηρή και υγιής νεότητα εξυμνείται. Ο Όμηρος αναπτύσσει έναν άλλο, αλλά διαχρονικό αξιακό κώδικα: Οι νεκροί πρέπει να τιμούνται και αυτό κάνει στο τέλος της ταινίας ο Οδυσσέας: Πορεύεται στη Δύση για να τιμήσει τους νεκρούς του και αφήνει τη νέα γενιά παρακαταθήκη, το γιο του να κυβερνήσει. Αλλά αυτή η στροφή στη Δύση είναι το εφεύρημα για να δείξει ο Νόλαν την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού και τις απαρχές της.

Ο Οδυσσέας ως σαιξπηρικός ήρωας

Ο Οδυσσέας εκφράζει το όλον του ανθρώπου, σε μία εποχή που η αρετή συνδέεται με την ανδρεία, τον ηρωισμό, τα κατορθώματα, που ο άνθρωπος έχει σχέση με τις θεότητες, συνομιλεί, έχει άμεση σχέση, και οι θεότητες έχουν ανθρώπινες αδυναμίες και πάθη, θυμώνουν, τιμωρούν, παίρνουν θέση στις αντιμαχίες. Το οδοιπορικό του Οδυσσέα συνδέεται με τη σχέση του με τους θεούς. Και πόσο παράταιρο μπορεί να ακούγεται αυτό σε μία άθεη, επί το πλείστον, Δύση.

Ο Νόλαν δεν αφήνει πολλά απέξω, η Οδύσσειά του παίρνει, όμως, μία χολιγουντιανή απεικόνιση τύπου “Game of thrones” και ο λόγος στην ταινία εκφέρεται ενίοτε με ύφος σαιξπηρικού δράματος, παρά ως αρχαιοελληνικό ομηρικό έπος. Ο Οδυσσέας αναμετράται με τον εαυτό του, τις αναμνήσεις του, το ρόλο του και υπό αυτή την έννοια μας αφορά. Μας αφορά έτσι κι αλλιώς, όχι επειδή τα ομηρικά έπη είναι ελληνική κληρονομιά, αλλά επειδή ο άνθρωπος Οδυσσέας είναι εκείνος που ξετυλίγει πανανθρώπινα συναισθήματα, επιθυμίες, ματαιώσεις, αγωνίες, ματαιότητες.

Ο Οδυσσέας μοιάζει είναι ανήμπορος μπροστά στο θάνατο. Αντικρίζει τον Αγαμέμνονα σαν το μεγάλο και δοξασμένο αρχιστράτηγο των Ελλήνων, που πέτυχε ένα μεγάλο κατόρθωμα με τη νίκη του στην Τροία και τον βρήκε ο θάνατος από την ίδια του τη γυναίκα και τον εραστή της στο ίδιο του το σπίτι. Ο Όμηρος από τις πρώτες σελίδες του έπους του κάνει λόγο για το θάνατο του αρχιστράτηγου. Ο Νόλαν τον παρουσιάζει, τονίζοντας την πρωτοκαθεδρία του, μόνο με την εμβληματική εμφάνιση ενός σούπερ ήρωα των αμερικανικών κόμικς.

Η “Οδύσσεια” του Νόλαν έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας χολιγουντιανής blockbuster παραγωγής: Σταρ του αμερικάνικου σινεμά στους πρωταγωνιστικούς ρόλους, υπερπαραγωγή με εκπληκτικά εφέ, ήχο, φωτισμό, εικόνα, φαντασία, μάχες σώμα με σώμα. Τα χολιγουντιανά στούντιο επικεντρώνονται συχνά-πυκνά, ειδικά μετά τη δεκαετία του 1980, σε ταινίες υψηλού προϋπολογισμού, που βασίζονται σε κλασικά έργα και είναι γεμάτα ειδικά εφέ.

Τα κέρδη τους σε αυτές τις περιπτώσεις προέρχονται από ταυτόχρονη κυκλοφορία σε χιλιάδες αίθουσες με την αφίσα της ταινίες να φιγουράρει για πολλές εβδομάδες παντού, και με ταυτόχρονη συνέργεια σε συναφείς αγορές, στην τηλεόραση, τις πλατφόρμες, με συμφωνίες ενδεχομένως αδειοδότησης π.χ. σε κόμικς, βιντεοπαιχνίδι, τηλεοπτική σειρά.

Η “Οδύσσεια” ως “ταινία κύρους”

Οι ταινίες αυτές, όπως έγινε και εδώ, δημιουργούν αίσθηση πολύ πριν την πρεμιέρα τους, απασχολούν περιοδικά, τηλεοπτικές εκπομπές. Είναι ταινίες-γεγονότα, που πρέπει οπωσδήποτε κάποιος να δει (must-see films). Τείνουν να περιορίζουν το οικονομικό ρίσκο τους με την πρόσληψη μεγάλων σταρ και κορυφαίου σκηνοθέτη, ή και σεναριογράφου (εδώ συμπίπτουν στο ένα όνομα του Νόλαν). Άλλωστε το Χόλιγουντ στοχεύει κυρίως στο κοινό που επισκέπτεται τα σινεμά περισσότερο, οι νέοι έως 29 ετών εν προκειμένω, οι οποίοι προτιμούν την επιστημονική φαντασία, τον τρόμο, την κωμωδία, τη σωματική δράση και τα εντυπωσιακά ειδικά εφέ, κι όλα αυτά με σταρ ηθοποιούς.

Επιπλέον, η Οδύσσεια έχει και τα χαρακτηριστικά των “ταινιών κύρους” που συχνά επιλέγουν τα στούντιο, με σημαντικά θέματα, βασισμένα σε λογοτεχνικά έργα, φημισμένους ηθοποιούς και καταξιωμένους σκηνοθέτες, που μπορούν να καταφέρουν υποψηφιότητες βραβείων στα Όσκαρ. Οι ταινίες κύρους είναι μία επένδυση με μεγάλη διάρκεια ζωής στις αγορές, που ταυτόχρονα έχουν στόχο το κύρος και την ενίσχυση της φήμης των στούντιο για να προσελκύσουν επιπλέον ταλέντα σε άλλες παραγωγές τους.

Η ταινία του Νόλαν συνδυάζει τα παραπάνω χαρακτηριστικά και τα καταφέρνει έξοχα και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις. Ο τρόπος που σκηνοθετεί και περιγράφει την άλωση της Τροίας ο Νόλαν είναι εξαιρετικός, όπως και η πλανοθεσία που επιλέγει, όπου κάθε φορά αλλάζει, ανάλογα την οπτική του ήρωα περιγράφοντας το ίδιο θέμα. Ομολογουμένως η σκηνοθεσία του Νόλαν πετυχαίνει σε αυτό το επίπεδο. Παραμένει όμως υπερβολικά εκτεθειμένος στις μάχες, στον εντυπωσιασμό δηλαδή, χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτών των παραγωγών και λιγότερο στη ψυχοσύνθεση των ηρώων, αν και συχνά κρατάει μία γόνιμη ισορροπία.

Οι προστριβές περί ωραίας Ελένης δεν έχουν και τόσο σημασία, το κέντρο βάρους απέχει πολύ από το πρόσωπο αυτής της κινηματογραφικής ηρωίδας. Γενικά το κάστινγκ παραμένει επιτυχημένη επιλογή, πλην του Μενέλαου, που μοιάζει αρκετά ασμίλευτος και μονοκόμματος. Η Αν Χάθαγουέη είναι εξαιρετική ως Πηνελόπη, όπως και ο Ρόμπερτ Πάτισον ως ο αλαζόνας Αντίνοος. Ο Ματ Ντέιμον υποδύεται με μία μετριοπάθεια τον Οδυσσέα, αρκετά συγκρατημένα, γοητεύει.

Που δεν πέτυχε ο Νόλαν

Υπάρχουν σημεία που έχει αποφύγει στην Οδύσσεια ο Νόλαν, όπως το διάλογο του Πολύφημου με τον Οδυσσέα και τον τρόπο που τον ξεγελάει, που κανείς δεν καταλαβαίνει γιατί αποφεύγει αυτό το διάσημο πολυμήχανο τρόπο του “κανένα” Οδυσσέα, εφόσον ασχολήθηκε τόσο πολύ με το συγκεκριμένη περιπέτεια του Οδυσσέα και των συντρόφων του. Η περίπτωση της Ναυσικάς επίσης λείπει, ενώ οι Λαιστρυγόνες μοιάζουν να βγήκαν από video games. Ακόμα όμως και έτσι, αυτή δηλαδή η σύγχρονη επιλογή αποτύπωσης των σημείων του Ομήρου που παρουσιάζει ως θέματα ο Νόλαν, επιτυγχάνει το γενικότερο σκοπό του: Να παρουσιάσει ένα δύσκολο εγχείρημα, όπως η Οδύσσεια του Ομήρου και να αποδώσει στο ελάχιστο ένα σημαντικό μέρος της αλήθειας του.

Ο Οδυσσέας είναι και ένα ιστορικό πρόσωπο και το Καβαφικό ταξίδι για την Ιθάκη του, αποπνέεται σε όλη την ταινία, και σε αυτό το θέμα πρέπει ο θεατής να σταθεί και μάλλον να αποφύγει να συνδέσει τι έχει κατά νου ως Οδυσσέα από τα μαθητικά του χρόνια ή τα νεότερα διαβάσματά του. Δεν έχει σημασία τι μπορεί να σκεφτεί ότι ήταν ο Οδυσσέας ακριβώς – ακόμα και οι πιο έγκριτοι λογοτεχνικοί κριτικοί θα διαφωνούσαν – όσο τι μας προσφέρει ο Νόλαν ως κινηματογραφική απόδοση της διασκευής του, και αυτό οφείλουμε να ερμηνεύσουμε. Άλλωστε, οι αποδόσεις λογοτεχνικών κειμένων στην οθόνη σπάνια έβρισκαν σύμφωνους τους περισσότερους.

Αυτό που μάλλον δεν πέτυχε ο Νόλαν, και αυτό νομίζω είναι το μεγάλο μειονέκτημα της συνολικής του προσπάθειας, είναι να εντάξει τον Οδυσσέα ως ένα χαρακτήρα που ο θεατής δε θα ξεχάσει, ή θα τον σημαδέψει με τη σοφία που πηγάζει από τον Όμηρο στο έπος του. Αν και το γενικότερο μήνυμά του έχει διπλή όψη: Το τέλος ενός πολιτισμού και την αρχή ενός άλλου. Ο Νόλαν είναι εσχατολογικός και απαισιόδοξος, παρά την τελική δικαίωση του ήρωα.