Βρέθηκε στο βυθό – Σε ποιον ανήκει; – Τι προβλέπεται για τα ναυάγια

Πολλά από αυτά δεν έφθασαν ποτέ στον προορισμό τους. Θύελλες, πόλεμοι, συγκρούσεις, πυρκαγιές και ανθρώπινα λάθη τα οδήγησαν στον βυθό. Μαζί τους βυθίστηκαν αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπλα, ναυτιλιακά όργανα, προσωπικά αντικείμενα ναυτικών, μηχανές, καμπάνες, άγκυρες και χιλιάδες άλλα τεκμήρια της ναυτικής ιστορίας.

Ένα ερώτημα που τίθεται συχνά είναι το εξής: “Αν κάποιος βρει ένα αντικείμενο από ναυάγιο ή αν η οικογένειά του κατέχει εδώ και χρόνια ένα τέτοιο κειμήλιο, ποιος είναι ο νόμιμος ιδιοκτήτης του;”. Η απάντηση δεν είναι πάντοτε απλή. Η ελληνική νομοθεσία αντιμετωπίζει τα ναυάγια όχι μόνο ως περιουσιακά στοιχεία, αλλά και ως στοιχεία της πολιτιστικής κληρονομιάς του έθνους.

Κάθε ναυάγιο αποτελεί ένα “παγωμένο στιγμιότυπο” της ιστορίας. Ένα εμπορικό πλοίο του 18ου αιώνα μπορεί να αποκαλύψει εμπορικές διαδρομές, τεχνολογίες και οικονομικές σχέσεις. Ένα πολεμικό πλοίο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μπορεί να διατηρεί στοιχεία για στρατιωτικές επιχειρήσεις και ανθρώπινες ιστορίες που διαφορετικά θα είχαν χαθεί. Γι’ αυτόν τον λόγο, τα ναυάγια αντιμετωπίζονται σήμερα διεθνώς ως πολιτιστικά αγαθά και όχι απλώς ως πηγές πολύτιμων μετάλλων ή συλλεκτικών αντικειμένων.

Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς

Ο ισχύων Κώδικας Νομοθεσίας για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς (Ν. 4858/2021) ορίζει ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελεί υποχρέωση του κράτους και αφορά τόσο τα χερσαία όσο και τα ενάλια μνημεία. Ιδιαίτερη σημασία έχει η διάκριση ανάμεσα στα αρχαία μνημεία, στα νεότερα μνημεία και στα ενάλια μνημεία. Ο νόμος αναγνωρίζει ότι αντικείμενα και κατάλοιπα που βρίσκονται στον βυθό μπορεί να έχουν ιστορική, επιστημονική και πολιτιστική αξία ανεξάρτητα από την οικονομική τους αξία.

• Tο όριο των εκατό ετών

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της νομοθεσίας αφορά το χρονικό όριο των εκατό ετών. Σύμφωνα με τον νόμο, κινητά ή ακίνητα κατάλοιπα που χρονολογούνται έως το 1830 θεωρούνται αρχαία μνημεία, ενώ και νεότερα αντικείμενα μπορούν να χαρακτηρισθούν μνημεία όταν έχουν ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Επιπλέον, ειδικές διατάξεις προστατεύουν και νεότερα ναυάγια, ακόμη και του 20ού αιώνα, όταν αυτά διαθέτουν ιστορική ή πολιτιστική αξία. Έτσι, ένα αντικείμενο από πολεμικό πλοίο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μπορεί να προστατεύεται παρότι δεν είναι “αρχαίο”.

Μπορεί κάποιος να ανελκύσει ένα αντικείμενο;

Η απάντηση είναι σαφώς όχι χωρίς άδεια. Η ανέλκυση αντικειμένων από ναυάγια ή από τον βυθό διέπεται από αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο. Η έρευνα, η καταγραφή και η ανάσυρση αντικειμένων πραγματοποιούνται μόνο με άδεια των αρμόδιων αρχών και υπό την εποπτεία των αρμόδιων υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού. Η αυθαίρετη αφαίρεση αντικειμένων από ναυάγιο μπορεί να επιφέρει σημαντικές διοικητικές και ποινικές κυρώσεις.

Τι γίνεται με τα παλιά οικογενειακά κειμήλια; Εδώ βρίσκεται το σημείο που ενδιαφέρει ιδιαίτερα πολλές οικογένειες. Σε πολλά νησιά υπάρχουν αντικείμενα που ανασύρθηκαν πριν από δεκαετίες:

• ναυτικές πυξίδες,
• φανάρια,
• καμπάνες,
• ναυτικά όργανα,
• τμήματα εξοπλισμού πλοίων,
• έγγραφα ή φωτογραφίες.

Πολλά αποκτήθηκαν σε εποχές όπου το σημερινό νομικό πλαίσιο δεν υπήρχε. Η κατοχή ενός τέτοιου αντικειμένου δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ο κάτοχος διέπραξε κάποια παράβαση. Ωστόσο, όταν ένα αντικείμενο διαθέτει ιστορική αξία, είναι σημαντικό να γνωστοποιείται στις αρμόδιες αρχές, ώστε να αξιολογηθεί η σημασία του και να εξασφαλιστεί η διατήρησή του για τις επόμενες γενιές.

Η περίπτωση των πολεμικών ναυαγίων

Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν τα πολεμικά ναυάγια. Διεθνώς θεωρούνται συχνά “πολεμικοί τάφοι”, καθώς σε πολλά από αυτά έχασαν τη ζωή τους μέλη των πληρωμάτων τους. Για τον λόγο αυτό, η προσέγγιση και η διαχείρισή τους γίνεται με ιδιαίτερο σεβασμό. Αντικείμενα που προέρχονται από τέτοια ναυάγια δεν αποτελούν απλά συλλεκτικά αντικείμενα, αλλά τεκμήρια ιστορικής μνήμης.

• Η αξία της τεκμηρίωσης

Πολλές φορές το σημαντικότερο στοιχείο δεν είναι το ίδιο το αντικείμενο αλλά η ιστορία του. Μια σκουριασμένη καμπάνα χωρίς στοιχεία προέλευσης έχει περιορισμένη ιστορική αξία. Η ίδια καμπάνα όμως, εάν γνωρίζουμε από ποιο πλοίο προέρχεται, πότε βυθίστηκε και ποια ήταν η διαδρομή της μέχρι σήμερα, μετατρέπεται σε πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο. Γι’ αυτό οι μουσειακές συλλογές δίνουν μεγάλη έμφαση στην τεκμηρίωση και όχι μόνο στη φύλαξη των αντικειμένων.

• Η διεθνής τάση

Σε ολόκληρο τον κόσμο η τάση των τελευταίων δεκαετιών είναι σαφής: Τα ναυάγια δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως πηγή θησαυρών αλλά ως υποθαλάσσια μνημεία. Η προστασία τους αποσκοπεί στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και στη μετάδοση της γνώσης στις επόμενες γενιές. Η Ελλάδα, με τη μοναδική ναυτική της ιστορία, έχει ιδιαίτερη ευθύνη στον τομέα αυτό.

Ένα χρέος απέναντι στην ιστορία: Τα αντικείμενα που διασώζονται από ναυάγια δεν ανήκουν μόνο στο παρόν. Ανήκουν και στο παρελθόν που τα δημιούργησε, αλλά και στο μέλλον που πρέπει να τα γνωρίσει. Όταν ένα ναυτικό κειμήλιο διατηρείται, καταγράφεται και παρουσιάζεται σωστά, μετατρέπεται από απλό αντικείμενο σε φορέα ιστορικής μνήμης. Και αυτή η μνήμη είναι ίσως το πολυτιμότερο φορτίο, που μπορεί να ανασυρθεί ποτέ από τον βυθό.