Η πρωτοποριακή δημόσια λογοδοσία του πυρπολητή Κανάρη

Στις 8 Ιανουαρίου 1830, η Γενική Εφημερίς της Ελλάδος δημοσιεύει μια “Κοινοποίησι” του Κωνσταντίνου Κανάρη. Δεν πρόκειται για πολεμική αναφορά, ούτε για πολιτική τοποθέτηση. Είναι μια δημόσια πράξη ευγνωμοσύνης και διαφάνειας, που μέσα από αυτήν αναδύεται ένας χαρακτήρας σπάνιας ποιότητας. Στη δημόσια κοινοποίηση αυτή, δεν υπάρχει ίχνος αυτοπροβολής. Αντίθετα, υπάρχει μια ηθική υποχρέωση προς τους συμπατριώτες του. Η πράξη του δεν παρουσιάζεται ως ηρωισμός, αλλά ως καθήκον. Αυτό δείχνει άνθρωπο που λειτουργεί με κώδικα τιμής, όχι με ανάγκη αναγνώρισης. Όμως, για να κατανοηθεί το πλήρες νόημά της, πρέπει να το δούμε μέσα στο ιστορικό της πλαίσιο.

Το 1830 είναι έτος καμπής. Με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (Φεβρουάριος 1830) η Ελλάδα αναγνωρίζεται ως ανεξάρτητο κράτος. Ωστόσο, η κρατική της υπόσταση είναι ακόμη εύθραυστη. Η Καποδιστριακή διοίκηση προσπαθεί:

• να οργανώσει τα δημόσια οικονομικά,
• να επιβάλει διοικητική τάξη,
• να ελέγξει τις ένοπλες δυνάμεις,
• να περιορίσει τις τοπικές αυθαιρεσίες,
• να συγκροτήσει κεντρικό κράτος από τα ερείπια του πολέμου.

Η χώρα είναι εξαντλημένη οικονομικά. Τα πυρπολικά, οι ναυτικές επιχειρήσεις, οι χερσαίες εκστρατείες είχαν τεράστιο κόστος. Πολλοί αγωνιστές διεκδικούσαν αποζημιώσεις και οι οικονομικές διαμάχες ήταν οξείες. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η δημόσια ανακοίνωση των δώρων που έλαβε ο Κανάρης αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι απλώς μια πράξη ευγένειας, είναι πράξη λογοδοσίας σε μια κοινωνία που παλεύει να οργανωθεί θεσμικά. Πρόκειται για πράξη θεσμικής διαφάνειας. Η “Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος” ήταν το επίσημο κυβερνητικό όργανο. Συνεπώς, η δημοσίευση δεν αποτελεί ιδιωτική δήλωση, αλλά δημόσια πράξη ενταγμένη στον θεσμικό χώρο της πολιτείας. Ο Κανάρης επιλέγει να λογοδοτήσει ενώπιον του έθνους.

Το διεθνές φιλελληνικό κίνημα

Από το 1821 και ιδίως μετά τη σφαγή της Χίου (1822), το φιλελληνικό ρεύμα στην Ευρώπη και την Αμερική είχε λάβει μαζικές διαστάσεις. Στην Αμερική, τη Γαλλία, την Αγγλία, την Ελβετία, την Ολλανδία και τη Γερμανία, συγκροτούνται φιλελληνικές επιτροπές. Αποστέλλονται όπλα, χρήματα, ιατρικά εφόδια, όργανα, ακόμη και πολεμικά πλοία. Η πράξη του Κανάρη στη Χίο είχε συγκλονίσει την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Το όνομά του είχε γίνει σύμβολο αντίστασης και τιμής. Τα δώρα που απαριθμεί στην “Κοινοποίησιν” —σπάθες, πιστόλια, δακτυλίδια, χρηματικά ποσά, χειρουργικά εργαλεία (στα πλοία δεν είχαν γιατρούς), δεν ήταν απλώς προσωπικές τιμές. Ήταν εκδηλώσεις ενός ευρωπαϊκού συναισθήματος υπέρ της ελληνικής ελευθερίας.

Ο ίδιος όμως αρνείται να τα ιδιοποιηθεί ηθικά. Δηλώνει ότι οι φιλέλληνες «εμεταχειρίσθησαν και εμέ μέσον όργανον» για να εκφράσουν την αφοσίωσή τους στην Ελλάδα. Με αυτή τη φράση, ο Κανάρης αποκαθιστά τη σωστή κλίμακα και μετατοπίζει το κέντρο βάρους από το πρόσωπό του στο έθνος. Δηλώνει ότι οι φιλέλληνες τον χρησιμοποίησαν ως μέσο, για να τιμήσουν την Ελλάδα και να ενισχύσουν τον Αγώνα. Ο ήρωας Κανάρης δεν παρουσιάζει τα δώρα ως προσωπική αναγνώριση, αλλά τοποθετεί τον εαυτό του μέσα σε μια συλλογική προσπάθεια. Ο αγώνας δεν ήταν προσωπικό κατόρθωμα, αλλά υπόθεση λαού. Αυτή η στάση φανερώνει εθνική αξιοπρέπεια και εσωτερική ταπεινότητα.

Πράξη πολιτικού ήθους και διαφάνειας

Σε μια περίοδο πολιτικής ρευστότητας και καχυποψίας, η επιλογή αυτή έχει πολιτική βαρύτητα. Ο Κανάρης δεν περιορίζεται σε γενική ευχαριστία· τεκμηριώνει λεπτομερώς. Δείχνει ότι αντιλαμβάνεται τη δημόσια τιμή ως δημόσια ευθύνη.

Σε ένα κράτος που αγωνίζεται να εγκαθιδρύσει διοικητική καθαρότητα, ο Κανάρης επιλέγει να δημοσιοποιήσει λεπτομερώς ποιος του έδωσε τι, υπό ποιες συνθήκες και για ποιον σκοπό. Ιδίως η αναφορά στα 10.000 γρόσια για την αποπληρωμή του πυρπολικού που έκαψε εχθρική κορβέτα, δείχνει απόλυτη διαφάνεια σε οικονομικό ζήτημα. Δεν αποκρύπτει τίποτε. Δεν αφήνει σκιές. Ο κατάλογος των δώρων είναι σχολαστικός. Αναφέρει ονόματα, τίτλους, χώρες, ακριβή αντικείμενα και χρηματικά ποσά:

• η σπάθη του πλοιάρχου της αγγλικής κορβέτας Περσεύς,
• τα πιστόλια του Γάλλου στρατηγού Ρόσχην,
• το επτάστομο τουφέκιο του βασιλικού οπλοποιού της Γαλλίας,
• τη χρυσή σφραγίδα από τη φιλελληνική εταιρία των Παρισίων
• τα κοσμήματα που προσφέρθηκαν για τη σύζυγό του,
• τα 10.000 γρόσια για την αποπληρωμή του πυρπολικού που έκαψε εχθρική κορβέτα,
• τα χειρουργικά εργαλεία της φιλελληνικής εταιρίας της Ολλανδίας,
• και πολλά άλλα.

Η καταγραφή δεν είναι επίδειξη πλούτου, είναι πράξη διαφάνειας. Σε μια εποχή πολιτικής ρευστότητας, που η καχυποψία για ιδιοτελή οφέλη ήταν διάχυτη, αυτή η στάση έχει πολιτική βαρύτητα και ο Κανάρης επιλέγει να καταγράψει δημόσια όσα έλαβε. Δεν αφήνει περιθώριο για παρερμηνείες. Δείχνει άνθρωπο, που αντιλαμβάνεται τη δημόσια τιμή ως δημόσια ευθύνη. Η ηθική του είναι ναυτική: καθαρός λογαριασμός, καθαρή τιμή.

Ο άνθρωπος πίσω από τον ήρωα και η αγωνία της ευγνωμοσύνης

Το πιο ανθρώπινο, αποκαλυπτικό και συνάμα συγκινητικό σημείο του κειμένου, παραμένει η αγωνία του μήπως κάποιοι φιλέλληνες δεν έλαβαν τις ευχαριστήριες επιστολές του και τον θεωρήσουν αχάριστο: «υποπτεύομαι μήπως παρέπεσαν… και ενδέχεται να με νομίζουν αχάριστον». Δεν ανησυχεί για τη φήμη του ως πυρπολητή, ανησυχεί για τη φήμη του ως ευγνώμονος ανθρώπου. Αυτή η λεπτομέρεια αποκαλύπτει άνθρωπο, που αντιμετωπίζει την ευγνωμοσύνη ως ηθικό καθήκον.

Ο αγώνας δεν παρουσιάζεται ως προσωπικό κατόρθωμα, αλλά ως “μικρόν μέρος των προς την πατρίδα απείρων χρεών”. Σε μια μεταπολεμική κοινωνία, όπου πολλοί διεκδικούν τιμές και προνόμια, ο Κανάρης αυτοχαρακτηρίζεται “απλούν πολεμικόν της Ελλάδος πολίτην” και δηλώνει ότι απλώς εκπλήρωσε “μικρόν μέρος των προς την πατρίδα απείρων χρεών” του. Δεν πρόκειται για ρητορική μετριοφροσύνη, αλλά για σταθερή αντίληψη καθήκοντος. Πρόκειται για μια εσωτερική κοσμοθεωρία.

Ο αγώνας δεν είναι για δόξα, είναι υποχρέωση. Η εσωτερική αυτή στάση εξηγεί εν μέρει και τη μεταγενέστερη πολιτική του πορεία. Ο Κανάρης δεν υπήρξε δημαγωγός και η βαρύτητά του προερχόταν από τον χαρακτήρα του. Η μεταγενέστερη πολιτική του πορεία επιβεβαιώνει αυτή τη στάση. Το κύρος του δεν στηρίχθηκε σε ρητορική ένταση ή λαϊκίστικη προβολή, αλλά στην προσωπική του αξιοπιστία και στη φήμη ακεραιότητας που τον συνόδευε.

Κανάρης, ένας ήρωας χωρίς έπαρση

Ο ηρωισμός του δεν είναι θορυβώδης. Είναι εσωτερικός. Δεν θεμελιώνεται στη δόξα ή στη διεκδίκηση αναγνώρισης, αλλά στην αίσθηση χρέους. Ο Κανάρης, δεν ιδιοποιείται τη δόξα και αναφέρει μια εξαιρετικά σημαντική φράση: «οίτινες εμεταχειρίσθησαν και εμέ μέσον όργανον». Δεν λέει “με τίμησαν”. Δεν λέει “αναγνώρισαν τα κατορθώματά μου”. Λέει ότι τον χρησιμοποίησαν ως όργανο για να τιμήσουν την Ελλάδα. Θέτει τον εαυτό του στην υπηρεσία της πατρίδας και όχι στο επίκεντρο της δόξας. Δηλαδή μετατοπίζει το κέντρο από τον εαυτό του στο έθνος και θεωρεί τον εαυτό του φορέα μιας συλλογικής πράξης. Αυτό είναι σπάνιο για άνθρωπο με τέτοια φήμη.

Γιατί πρέπει να γίνει ευρύτερα γνωστός αυτός ο Κανάρης και γιατί έχει σημασία σήμερα; Η ελληνική ιστοριογραφία συχνά αναδεικνύει τις πράξεις των αγωνιστών, αλλά λιγότερο τον ηθικό τους πυρήνα. Η “Κοινοποίησις” του 1830 δεν είναι απλώς ένα ιστορικό έγγραφο. Είναι ένα παράθυρο σε μια ηθική αντίληψη του δημόσιου βίου. Αποκαλύπτει μια αντίληψη δημόσιου βίου, όπου η ανδρεία ταυτίζεται με την ακεραιότητα, η τιμή με τη διαφάνεια και η ευγνωμοσύνη με ηθική υποχρέωση.

Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος βίος δοκιμάζεται από την έλλειψη εμπιστοσύνης και διαφάνειας, η μορφή ενός ανθρώπου, που θεωρεί τον ηρωισμό καθήκον, την ευγνωμοσύνη υποχρέωση και τη διαφάνεια αυτονόητη, αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Ο Κανάρης δεν ήταν μόνο ο άνθρωπος που πυρπόλησε την τουρκική ναυαρχίδα και έκαψε εχθρικά πλοία. Ήταν ο άνθρωπος που αισθανόταν χρέος να δημοσιοποιήσει τα δώρα που έλαβε και που φοβόταν μήπως θεωρηθεί αχάριστος.

Ίσως, μέσα στη συγκρότηση του πρώτου ελληνικού κράτους, αυτή η ποιότητα χαρακτήρα να υπήρξε εξίσου σημαντική με τις πολεμικές του πράξεις και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο τεκμήριο της αληθινής του ανδρείας. Ο Κανάρης διαχειρίστηκε τη δόξα του με αίσθηση ευθύνης και αυτό εξηγεί γιατί αργότερα μπόρεσε να υπηρετήσει επάξια και τα ανώτατα πολιτικά αξιώματα. Διετέλεσε 4 φορές υπουργός ναυτικών και πέντε φορές πρωθυπουργός.