Μπορεί να είναι πρότυπο για την Ελλάδα το αναπτυξιακό μοντέλο της Ασίας;

Το αναπτυξιακό κράτος είναι ένα κράτος στρατηγικά προσανατολισμένο στην εθνική οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, το οποίο: διαθέτει ισχυρή, αυτόνομη και αξιοκρατική γραφειοκρατία, καθορίζει μακροπρόθεσμες εθνικές προτεραιότητες, κατευθύνει το χρηματοπιστωτικό σύστημα προς παραγωγικούς σκοπούς, διατηρεί λειτουργική συνεργασία με την αγορά χωρίς να υποτάσσεται σε αυτή.

Κεντρική του αρχή είναι ότι το κράτος ανήκει στο έθνος — στην ιστορία, στη μνήμη και στο μέλλον του — και όχι σε επιμέρους οικονομικά συμφέροντα. Η θεωρητική και πρακτική μορφή του αναπτυξιακού κράτους αναδείχθηκε κυρίως στην Ανατολική Ασία. Θα δούμε τις περιπτώσεις της Ιαπωνίας και της Κορέας.

Αρχικά στην Ιαπωνία, ιδιαίτερα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το κράτος συγκρότησε ένα πρότυπο εθνικά κατευθυνόμενης ανάπτυξης με βασικό θεσμό το Ministry of International Trade and Industry (MITI). Η προπολεμική ιδεολογία του kokutai (εθνική οντότητα) μετασχηματίστηκε σε αναπτυξιακό εθνικισμό. Το κράτος θεωρήθηκε “φύλακας” της εθνικής ταυτότητας και της συλλογικής ευημερίας. Η οικονομική πρόοδος αντιμετωπίστηκε ως συνέχεια της ιστορικής αποστολής του έθνους.

Στη Νότια Κορέα, ιδίως κατά την περίοδο του Park Chung-hee, το κράτος διαμόρφωσε το δόγμα της gukmin gyeongje (εθνικής οικονομίας). Η ανάπτυξη συνδέθηκε με την εθνική επιβίωση μετά την αποικιοκρατία και τον πόλεμο, την ιστορική ανάκαμψη και τη μελλοντική ευημερία. Η κίνηση Saemaul Undong προώθησε την ανάπτυξη ως πατριωτικό καθήκον, συνδέοντας πειθαρχία, συνεργασία και παραγωγικότητα με την εθνική αξιοπρέπεια. Το αποτέλεσμα ήταν ένα “οικονομικό θαύμα” που βασίστηκε όχι μόνο σε πολιτικές, αλλά σε βαθιά κοινωνική κινητοποίηση.

Αναπτυξιακό κράτος: Τα βασικά χαρακτηριστικά

Ενσωματωμένη Κρατική Αυτονομία (Embedded State Autonomy): Το κράτος δεν απομονώνεται από την κοινωνία και την οικονομία, δεν εναγκαλίζεται όμως ούτε εξαγοράζεται από οικονομικά συμφέροντα. Διατηρεί θεσμική αυτονομία, ενώ ταυτόχρονα είναι “ενσωματωμένο” (embedded) σε δίκτυα πληροφόρησης και συνεργασίας με τον παραγωγικό τομέα. Ο διπλός στόχος είναι σαφής: αποφυγή της γραφειοκρατικής απομόνωσης και της ολιγαρχικής αιχμαλωσίας.

Ανεξάρτητη και Αξιοκρατική Κρατική Γραφειοκρατία: Η γραφειοκρατία επιλέγεται με αυστηρά αξιοκρατικά κριτήρια, εκπαιδεύεται τεχνοκρατικά, αφοσιώνεται στο εθνικό συμφέρον και όχι σε κομματικές ή επιχειρηματικές εξαρτήσεις. Στην Ιαπωνία και την Κορέα, οι ανώτεροι κρατικοί λειτουργοί συγκροτούσαν μια “ελίτ καθήκοντος” με έντονη συνείδηση αποστολής. Η σταθερότητα και η συνέχεια πολιτικής υπερίσχυαν του εκλογικού κύκλου.

Εθνικός-Κρατικός Τραπεζικός Τομέας: Καθοριστικό στοιχείο ήταν η ύπαρξη χρηματοπιστωτικού συστήματος που κατεύθυνε πιστώσεις σε στρατηγικούς κλάδους, χρηματοδοτούσε εξαγωγικές και βιομηχανικές προτεραιότητες, δεν λειτουργούσε με κριτήριο την ισχύ των ομίλων αλλά τις εθνικές ανάγκες. Η πίστη μετατράπηκε σε εργαλείο εθνικής στρατηγικής.

Το αναπτυξιακό κράτος διασφαλίζει καθορισμό και έλεγχο του ρόλου των αγορών στην οικονομία, την κοινωνία, την παιδεία, συντονισμό των οικονομικών και παραγωγικών δυνάμεων σε μεσοπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους εθνικούς στόχους, βιώσιμη κοινωνική συνοχή και εκπαιδευτική στρατηγική προσαρμοσμένη στους εθνικούς αναπτυξιακούς στόχους και τις ανάγκες διασφάλισης της εθνικής πολιτισμικής διπροσωπίας.

Η παιδεία, θεσμός εθνικής οικοδόμησης

Στην Ιαπωνία και την Κορέα, η εκπαίδευση καλλιέργησε εθνική αφήγηση και ιστορική συνείδηση, ενσωμάτωσε κομφουκιανικές αξίες πειθαρχίας και καθήκοντος, συνέδεσε προσωπική επιτυχία με συλλογική πρόοδο και ενίσχυσε την κοινωνική κινητικότητα μέσω αυστηρών εξετάσεων. Η ανάπτυξη παρουσιάστηκε ως πατριωτικό καθήκον. Οι θυσίες νομιμοποιήθηκαν επειδή το κράτος “παρέδιδε αποτελέσματα”. Η εκπαίδευση τεχνικών στελεχών και τεχνοκρατών δημιούργησε το ανθρώπινο δυναμικό, το κοινωνικό κεφάλαιο που στήριξε την κρατική αυτονομία.

Το Κράτος ως ιδιοκτησία του Έθνους: τα αναπτυξιακά κράτη διαμορφώθηκε μια ηγεμονική ιδεολογία που συνδύαζε εθνικισμό, παραδοσιακή θρησκευτική ηθική, κοσμική πίστη στην κρατική αποστολή, ανάπτυξη ως ιστορική δικαίωση. Το κράτος δεν θεωρήθηκε μηχανισμός εξουσίας αλλά υπηρέτης του παρόντος και θεματοφύλακας του συλλογικού μέλλοντος. Από αυτή την αντίληψη προέκυψε ένας αναπτυξιακός εθνικισμός, όπου η σκληρή εργασία, η πειθαρχία, η συνεργασία, η προσήλωση στο καθήκον, αποτελούσαν ηθικές προσωπικές, και κοινωνικές επιταγές.

Το αναπτυξιακό κράτος δεν είναι αυταρχισμός ούτε κρατισμός. Είναι κράτος ισχυρό αλλά όχι αυθαίρετο, θεσμικά προσανατολισμένο, δεσμευμένο στην υπηρεσία του λαού και του έθνους, συνεργατικό αλλά ανεξάρτητο, κοινωνικά νομιμοποιημένο από την καρποφόρα αφοσίωσή του. Το θεμέλιό του είναι η εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη οικοδομείται όταν η διοίκηση είναι αξιοκρατική, η οικονομική πολιτική υπηρετεί το συλλογικό συμφέρον, η παιδεία διαμορφώνει πολίτες με αίσθηση καθήκοντος και συμμετοχής. Το αναπτυξιακό κράτος είναι, τελικά, η θεσμική μορφή μιας βαθιάς πολιτικής αρχής: το κράτος ανήκει στο έθνος — και οφείλει να το υπηρετεί.

Στόχος της ΕΕ σήμερα

Μπορεί το αναπτυξιακό κράτος να αποτελεί επιδιώξιμο στόχο στην Ευρωπαϊκή Ένωση του σήμερα; Κατά την γνώμη μου αποτελεί τον ασφαλέστερο και τον “Ευρωπαϊκότερο” για την Ευρωπαϊκή Ένωση στόχο. Μια αδελφότητα ισονομίας, ισηγορίας, ισοπολιτείας εθνών και πολιτισμών σε ένα μοντέλο αρμονικής ενότητας διαφορών, σε ένα μοντέλο “ΧΟΡΩΔΙΑΣ” αποτελεί την ασφαλέστερη κεντρομόλα απάντηση της Ευρώπης σε όσους απεργάζονται την διάλυση της. Αποτελεί απάντηση που μπορεί να αξιοποιήσει και να προστατεύει, στο έπακρο, τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Ευρώπης, με πρώτιστο την πολιτισμική της βιοποικιλότητα. Αποτελεί την ασφαλέστερη απάντηση σε όσους προσπαθούν να την σύρουν στον φαύλο κύκλο των παλιών αμαρτιών, και των εξοπλισμών.

Η Ευρώπη μπορεί να ξαναγίνει υπερδύναμη αν πρώτα από όλα συσπειρώσει τους λαούς σε ένα ευρωπαϊκό και οικουμενικό όραμα. Ένα τέτοιο όραμα προϋποθέτει την επάνοδο της Ευρώπης στον πολιτισμικό στίβο ως υπερδύναμης ειρήνης και πολιτισμού. Υπερδύναμης που στηρίζεται στην αφοσίωση, στην πίστη των μελών που την συνθέτουν και όχι στην κατάλυσή της, την παράδοσή της, σε έναν βαρβαρικό “α-πολιτισμικό” μηχανισμό, μέτοχο και ανταγωνιστή για νομή ισχύος σε μια “μη κοινωνία”.