Η Τουρκία και το διαρκές παράδοξο του ΝΑΤΟ

Καθώς η Συμμαχία προετοιμάζεται για τη Σύνοδο Κορυφής του 2026 στην Άγκυρα, ο ρόλος της χώρας αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα σε ένα διεθνές περιβάλλον, που χαρακτηρίζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία, την αστάθεια στη Μέση Ανατολή και την αβεβαιότητα γύρω από τη μακροπρόθεσμη αμερικανική δέσμευση στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Η ένταξη της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ δεν ήταν αυτονόητη. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι σοβιετικές πιέσεις για τα Στενά, ώθησαν την Άγκυρα προς τη Δύση. Η αμερικανική πολιτική του Δόγματος Τρούμαν παρείχε την πρώτη ομπρέλα ασφαλείας, τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην Τουρκία, όμως η Άγκυρα αναζητούσε τις ισχυρότερες εγγυήσεις που προσέφερε το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ.

Παρά τις επιφυλάξεις που είχαν ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη, η γεωγραφική θέση της Τουρκίας αποδείχθηκε καθοριστική. Η χώρα ελέγχει τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων, βρίσκεται στο σταυροδρόμι Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Καυκάσου και διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις της Συμμαχίας. Ωστόσο, η σχέση αυτή δεν υπήρξε ποτέ ανέφελη. Η κρίση των πυραύλων της Κούβας, η απομάκρυνση των αμερικανικών πυραύλων Jupiter από το τουρκικό έδαφος και κυρίως το Κυπριακό, δημιούργησαν βαθιά τραύματα στην τουρκική πολιτική ελίτ.

Το Κυπριακό και οι πρώτες ρωγμές

Η Κύπρος αποτέλεσε ίσως το σημαντικότερο σημείο καμπής στις σχέσεις Τουρκίας-ΝΑΤΟ. Το 1964, όταν η Άγκυρα εξέταζε στρατιωτική επέμβαση στο νησί, ο Αμερικανός πρόεδρος Λίντον Τζόνσον προειδοποίησε τον τότε πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού ότι οι εγγυήσεις του ΝΑΤΟ ενδέχεται να μην ισχύσουν, εάν μια τουρκική ενέργεια προκαλούσε σοβιετική αντίδραση.

Δέκα χρόνια αργότερα, η τουρκική εισβολή στην Κύπρο και το αμερικανικό εμπάργκο όπλων που ακολούθησε, ενίσχυσαν την αντίληψη στην Άγκυρα ότι η Συμμαχία απαιτούσε τουρκική συμβολή στην κοινή άμυνα, χωρίς να αναγνωρίζει τις τουρκικές αντιλήψεις περί ζωτικών εθνικών συμφερόντων – κουβέντα φυσικά από την Άγκυρα ότι η τουρκική εισβολή κατοχή αποτελεί ωμή παραβίαση του διεθνούς δικαίου.

Για την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία (μη μέλος), η τουρκική παρουσία στο ΝΑΤΟ δημιούργησε ένα μόνιμο στρατηγικό παράδοξο: Ένας σύμμαχος της Συμμαχίας, παραμένει ταυτόχρονα η μεγαλύτερη απειλή για την ασφάλειά τους. Η ένταση στο Αιγαίο, οι διαφωνίες για τις θαλάσσιες ζώνες και το άλυτο Κυπριακό, εξακολουθούν να επηρεάζουν τις ισορροπίες εντός της Συμμαχίας, με τις τουρκικές διεκδικήσεις να παραβιάζουν κατάφορα το διεθνές δίκαιο και το Δίκαιο της Θάλασσας.

Ερντογανική Τουρκία και ΝΑΤΟ

Στην πραγματικότητα, λίγες χώρες στο ΝΑΤΟ αμφισβητούν σήμερα τη στρατηγική αξία της Τουρκίας. Διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό της Συμμαχίας μετά τις Ηνωμένες Πολιτείες, φιλοξενεί κρίσιμες νατοϊκές εγκαταστάσεις και ελέγχει την πρόσβαση από τη Μεσόγειο στη Μαύρη Θάλασσα, μέσω της Συνθήκης του Μοντρέ.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει αναδείξει ακόμη περισσότερο τη σημασία της. Η Άγκυρα έχει προμηθεύσει το Κίεβο με drones, διατηρώντας παράλληλα ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας με τη Μόσχα. Ταυτόχρονα, η τουρκική αμυντική βιομηχανία εξελίσσεται σε βασικό προμηθευτή ευρωπαϊκών χωρών, με συμφωνίες που εκτείνονται από μη επανδρωμένα, μέχρι εκπαιδευτικά αεροσκάφη. Καθώς δε αυξάνονται οι φόβοι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ενδέχεται να περιορίσουν τη στρατιωτική τους παρουσία στην Ευρώπη, πολλοί Ευρωπαίοι αξιωματούχοι θεωρούν ότι η Τουρκία θα είναι απαραίτητη για οποιαδήποτε μελλοντική αρχιτεκτονική ασφαλείας.

Η στρατηγική σημασία, όμως, δεν εξαλείφει την έλλειψη εμπιστοσύνης. Η αγορά του ρωσικού συστήματος S-400 οδήγησε στον αποκλεισμό της Τουρκίας από το πρόγραμμα των μαχητικών F-35 και προκάλεσε σοβαρή κρίση στις σχέσεις με την Ουάσινγκτον. Παράλληλα, η Άγκυρα χρησιμοποίησε επανειλημμένα το δικαίωμα βέτο στο ΝΑΤΟ, καθυστερώντας μεταξύ άλλων την ένταξη της Σουηδίας και της Φινλανδίας.

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εξακολουθούν επίσης να ανησυχούν για τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση στο εσωτερικό της χώρας και για την ολοένα πιο ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική του προέδρου Ερντογάν. Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία θεωρεί ότι οι σύμμαχοί της δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τις δικές της απειλές ασφαλείας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τις κουρδικές οργανώσεις στη Συρία και τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή.

Ελλάδα και Κύπρος

Για την Αθήνα και τη Λευκωσία, η ενίσχυση του ρόλου της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ αποτελεί μια σύνθετη εξέλιξη. Από τη μία πλευρά, υπάρχει η άποψη ότι μια Τουρκία πιο στενά συνδεδεμένη με τη Δύση και λιγότερο εξαρτημένη από τη Ρωσία, μπορεί να συμβάλει στην σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου. Από την άλλη, η αυξανόμενη στρατηγική της αξία ενδέχεται να δυσκολεύει τους συμμάχους να ασκήσουν πίεση στην Άγκυρα, σε ζητήματα που αφορούν το Αιγαίο ή το Κυπριακό.

Η Ελλάδα έχει τα τελευταία χρόνια ενισχύσει τη δική της γεωπολιτική θέση μέσω αμυντικών συμφωνιών με τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και τη Γαλλία, μεταξύ άλλων, ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στους ενεργειακούς και περιφερειακούς σχεδιασμούς της ΕΕ.

Όπως δείχνουν οι εμπρηστικές δηλώσεις Ερντογάν και άλλων Τούρκων αξιωματούχων, όλα αυτά έχουν μπει “στο μάτι” της Άγκυρας. Βέβαια, για τους Δυτικούς υποστηρικτές της, η Τουρκία κατέχει μια μοναδική θέση στο ευρωατλαντικό σύστημα ασφαλείας, την οποία καμία άλλη χώρα της περιοχής δεν μπορεί εύκολα να υποκαταστήσει.

Η πραγματικότητα

Το βασικό δίδαγμα από την ιστορία των σχέσεων Τουρκίας και ΝΑΤΟ είναι ότι η στρατηγική αναγκαιότητα συνήθως υπερισχύει των πολιτικών διαφορών. Όποτε οι απειλές αυξάνονται – είτε πρόκειται για τη Ρωσία, είτε για τη Μέση Ανατολή, είτε για την αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις – οι σύμμαχοι επαν-ανακαλύπτουν τη σημασία της Τουρκίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι εξαφανίζονται οι διαφωνίες για την Κύπρο, το Αιγαίο, τη Ρωσία ή τη δημοκρατική πορεία της χώρας. Σημαίνει όμως ότι η Τουρκία θα συνεχίσει να βρίσκεται στο επίκεντρο των στρατηγικών υπολογισμών της Συμμαχίας, τουλάχιστον της συντριπτικής πλειονότητας των κρατών-μελών της.

Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η πρόκληση θα είναι να διαχειριστούν μια πραγματικότητα στην οποία η Τουρκία παραμένει ταυτόχρονα απαραίτητος (έστω και δύσκολος) σύμμαχος της Δύσης και ο σημαντικότερος περιφερειακός ανταγωνιστής τους. Αυτό το παράδοξο δεν είναι νέο. Ωστόσο, σε μια εποχή αυξανόμενης γεωπολιτικής αβεβαιότητας, γίνεται πιο επίκαιρο από ποτέ.