Τουρκία και Κυπριακό στην ΕΕ – Παραβιάσεις υπονομεύουν την ευρωενωσιακή δικαιοταξία

Πρώτον, η μη αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Τουρκία αρνείται να αναγνωρίσει κράτος μέλος της ΕΕ αμφισβητώντας έτσι κατάφωρα την ίδια την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική, την Πράξη Προσχωρήσεως της Κύπρου και το Πρωτόκολλο αριθ. 10 που αποτελούν πρωτογενές δίκαιο.

Η άρνηση αυτή παραβιάζει και θεμελιώδεις αρχές του ευρωενωσιακού οικοδομήματος και της δικαιοταξίας του, μέρος της οποίας είναι και η Συμφωνία σύνδεσης της Τουρκίας καθώς και το πλέγμα κανόνων δικαίου σχετικά με την τελωνειακή ένωση και τις προενταξιακές της υποχρεώσεις. Παραβιάζει επίσης και τη διεθνή δικαιοταξία αγνοώντας τα ψηφίσματα του ΟΗΕ, τον σεβασμό της κυριαρχίας κρατών μελών και την αρχή της καλής γειτονίας.

Μη εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Άγκυρας του 2005

Η Τουρκία παρά το ότι είχε την υποχρέωση να επεκτείνει την τελωνειακή ένωση προς όλα τα νέα κράτη μέλη της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης και της Κύπρου, εξέδωσε μονομερή δήλωση μη αναγνώρισης, δεν άνοιξε τα λιμάνια και αεροδρόμια της σε κυπριακά πλοία και αεροσκάφη και αγνόησε επανειλημμένα αποφάσεις του Συμβουλίου. Αποτέλεσμα των ανωτέρω ήταν και είναι η κατ´ εξακολούθηση παραβίαση των υποχρεώσεων της έναντι της ίδιας της ΕΕ αλλά και η παραβίαση κανόνων πρωτογενούς δικαίου της ΕΕ ως προς τους οποίους η ΕΕ επέδειξε ανοχή σε ό,τι αφορά την επιβολή τους, τηρώντας όμως τα προσχήματα με πολιτική κατά περίπτωση καταδίκη της Τουρκίας.

Παρεμπόδιση εφαρμογής του κοινοτικού κεκτημένου. Η Τουρκία διατηρεί στρατιωτικό έλεγχο σε έδαφος της ΕΕ, επηρεάζει άμεσα τη διοίκηση και παρενέβη θεσμικά στα κατεχόμενα, προώθησε τετελεσμένα στα Βαρώσια, ευθύνεται για τον εποικισμό που αλλοίωσε τη δημογραφική ταυτότητα της τουρκοκυπριακής κοινότητας, παραβίασε το δικαίωμα ιδιοκτησίας και άλλα θεμελιώδη δικαιώματα κατά παραβίαση της ΕΣΔΑ, ενώ αρνείται να εφαρμόσει καταδικαστικές αποφάσεις του Δικαστηρίου ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Εργαλειοποίηση των Τουρκοκυπρίων. Η Τουρκία προβάλλει την αναστολή του κεκτημένου ως “απόδειξη αποκλεισμού” των Τουρκοκυπρίων επιρρίπτοντας τις ευθύνες στην Κυπριακή κυβέρνηση, ενώ η ίδια εμποδίζει τη νόμιμη ενσωμάτωση των Τουρκοκυπρίων στην ΕΕ μέσω της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Οι ευθύνες της ΕΕ

Οι ευθύνες αυτές είναι πολυεπίπεδες. Παραβιάζουν βασικές αρχές “συνταγματικού χαρακτήρα” της Ένωσης, το πρωτογενές δίκαιο της ίδιας της ΕΕ αλλά και την ΠΠ και το Πρωτόκολλο που αποτελούν μεταγενέστερο πρωτογενές δίκαιο και υπερέχουν έναντι των κανόνων της Συμφωνίας σύνδεσης, του Πρωτοκόλλου της Άγκυρας και κάθε σχετικού κανόνα ή ρύθμισης έναντι της Τουρκίας. Συγκεκριμένα η ΕΕ αλλά και τα κράτη μέλη της δεσμεύονται μεταξύ τους από την αρχή της αλληλεγγύης που είναι καταστατική αρχή της ΕΕ και λειτουργεί αμφίδρομα.

Η αλληλεγγύη της ΕΕ προς τα κράτη μέλη προκύπτει από διάφορες διατάξεις των Συνθηκών και από τη μεταξύ τους διάδραση: Άρθρο 2 ΣΕΕ που ανάγει την αλληλεγγύη σε θεμελιώδη – οιονεί συνταγματικού χαρακτήρα – κανόνα της ΕΕ. Άρθρο 3 ΣΕΕ που προωθεί την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή και την αλληλεγγύη μεταξύ κρατών μελών, που η ΕΕ έχει επίσης την υποχρέωση να διασφαλίσει.

Άρθρα 174-178 ΣΛΕΕ για την πολιτική συνοχής και τα Ταμεία της ΕΕ για στήριξη των λιγότερο ανεπτυγμένων περιοχών. Άρθρο 222 ΣΛΕΕ ως ειδική έκφανση της ρήτρας αλληλεγγύης που προβλέπει ότι η ΕΕ και τα κράτη μέλη ενεργούν από κοινού αν ένα κράτος μέλος πληγεί από τρομοκρατική επίθεση ή φυσική/ανθρωπογενή καταστροφή. Άρθρο 122 ΣΛΕΕ που προβλέπει τη δυνατότητα παροχής οικονομικής βοήθειας σε κράτος μέλος που αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες.

Τέλος, ιδιαίτερη σημασία έχει και το άρθρο 42 παρ. 7 ΣΕΕ, που θεσπίζει τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας (βλ. κατωτέρω). Είναι προφανές ότι η ΕΕ αλλά και τα κράτη μέλη της δεν τήρησαν την αρχή της αλληλεγγύης στην περίπτωση του Κυπριακού, παρά μόνο ως προς τα προσχήματα. Στην ολιγωρία της ΕΕ μπορεί να καταλογιστούν και τα εξής: Η ΕΕ δεν ανέδειξε κατά τρόπο εμφατικό έναντι της Τουρκίας σε ό,τι αφορά στις μεταξύ τους σχέσεις τις παραβιάσεις του ευρωενωσιακού δικαίου για τις οποίες την ευθύνη επιβολής έναντι της Τουρκίας έχει η ΕΕ, έστω και αν πρόκειται για έμμεσες παραβιάσεις έναντι της Κύπρου ως κράτους μέλους. Παραβιάσεις δηλαδή στις ευρωτουρκικές σχέσεις.

Δεν ανέδειξε επίσης τις παραβιάσεις της Τουρκίας έναντι της Κύπρου που πηγάζουν από το ευρωενωσιακό δίκαιο, τη Συμφωνία σύνδεσης, το Πρωτόκολλο της Άγκυρας, την τελωνειακή ένωση, ενώ δεν ενσωμάτωσε το Κυπριακό στην ενταξιακή πορεία κατά τρόπο δεσμευτικό. Με άλλα λόγια, η ΕΕ μέσω της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που είναι ο θεματοφύλακας του ευρωενωσιακού δικαίου δεν χρησιμοποίησε την ΠΠ και το Πρωτόκολλο ως εργαλεία πίεσης κατά της Τουρκίας, ανέχθηκε τις παραβιάσεις που οδηγούν σε άρνηση αναγνώρισης της Κυπριακής Δημοκρατίας με όλες τις συνεπακόλουθες παραβιάσεις της τελωνειακής ένωσης, αποδέχθηκε στην πράξη μία θεσμική ανωμαλία εντός της ΕΕ, δεν ενεργοποίησε ουσιαστικές κυρώσεις έναντι της Τουρκίας, συνέχισε τις χρηματοδοτήσεις της προς την Τουρκία και διατήρησε τον πολιτικό διάλογο.

Καταγεγραμμένες παραβιάσεις από την Τουρκία

Η ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία καταγράφει παραστατικά τα περισσότερα από τα ανωτέρω καθώς και άλλες παραβιάσεις του κράτους δικαίου, ελευθερίας του τύπου, ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενώ είναι προφανές ότι τα κριτήρια της Κοπεγχάγης δεν πληρούνται, η Τουρκία όμως εξακολουθεί να επιδιώκει την ένταξη της στην ΕΕ και από τυπικής άποψης είναι υποψήφιο κράτος μέλος. Η στάση της Τουρκίας έναντι της έκθεσης της Επιτροπής είναι πάντα η ίδια, καταλογίζοντας τις ευθύνες που τις αποδίδονται για την έντονη κριτική που της ασκείται στην Ελλάδα και την Κύπρο. Από τα προαναφερόμενα και παρά τις κατά καιρούς καλές προθέσεις της Επιτροπής ή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, είναι σαφές ότι δεν υπάρχει πολιτική βούληση για την επίλυση του Κυπριακού, παρά το ότι το ζήτημα είναι αμιγώς ευρωπαϊκό, από οποιαδήποτε πτυχή και να εξετασθεί.

Η στάση αυτή ανοχής της ΕΕ και η πάροδος του χρόνου ενισχύει τα τετελεσμένα και παγιώνει μια κατάσταση de facto διχοτόμησης. Η ολιγωρία αυτή έναντι της Τουρκίας εκδηλώνεται γενικότερα και ενόψει άλλων παραβιάσεών της έναντι της Ελλάδος και της Κύπρου που δεν έχουν άμεση σχέση με το Κυπριακό. Μεταξύ άλλων, η Τουρκία δεν αναγνωρίζει τις θαλάσσιες ζώνες της Ελλάδος και της Κύπρου και δεν έχει καν υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, του 1982, UNCLOS. Την UNCLOS έχουν κυρώσει Ελλάδα, Κύπρος και ΕΕ και έτσι η Σύμβαση αυτή αποτελεί μέρος του ευρωενωσιακού κεκτημένου και μάλιστα με αυξημένη ιεραρχική ισχύ.

Σημειωτέον ότι η UNCLOS θεωρείται εθιμικό διεθνές δίκαιο και μάλιστα δεσμεύει ως προς τις βασικές της αρχές ακόμη και τα κράτη που δεν την έχουν υπογράψει. Ως μέρος του ευρωενωσιακού κεκτημένου δημιουργεί δικαιώματα υπέρ των κρατών μελών της που η ΕΕ οφείλει να διασφαλίσει είτε δηλαδή να υποστηρίξει τα κράτη μέλη της στην επέκταση των χωρικών τους υδάτων στα 12 ν.μ. είτε με μια διασταλτική ερμηνεία να επιδιώξει η ίδια να καθορίσει τα εξωτερικά θαλάσσια σύνορά της – ακόμη και την ίδια την ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα της – διασφαλίζοντας με τον τρόπο αυτόν το θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, ως σχεδιασμό της ίδιας της ΕΕ, που της εξασφαλίζει σημαντικούς ενεργειακούς πόρους αλλά και κρίσιμες πρώτες ύλες, μέσω deep-sea mining (εξόρυξη στον θαλάσσιο πυθμένα μεγάλου βάθους).

Σημειωτέον ότι το Δικαστήριο της ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα έναντι της Τουρκίας όσον αφορά στην ΑΟΖ. Μπορεί μόνο να επιληφθεί έμμεσα στο πλαίσιο των κατ´ απονομήν αρμοδιοτήτων του, λχ. για παράνομες δραστηριότητες εντός των χωρικών υδάτων της ΕΕ και συγκεκριμένα των κρατών μελών, όπως παράνομη αλιεία ή παράνομη εκμετάλλευση φυσικών πόρων. Στις περιπτώσεις αυτές η ΕΕ έχει τη δυνατότητα να επιβάλει κυρώσεις μέσω του μηχανισμού κατά της παράνομης αλιείας που θεσπίζει ο κανονισμός της ΕΕ για την καταπολέμηση παράνομης, λαθραίας και άναρχης αλιείας – IUU fishing.

---

 

Ο Γιώργος Κρεμλής είναι Member of the Board of Directors, Director of the Circular Economy & Climate Institute Ambassador to Bulgaria. Η ομιλία του στην διημερίδα της Λευκωσίας θα δημοσιευθεί στα Τετράδια Διεθνούς Δικαίου. Εκφράζει προσωπικές απόψεις.