Καποδίστριας και Κανάρης: Η στρατηγική αποτροπή στο Αιγαίο από το 1828

Στο ναυτικό πεδίο, οι Έλληνες κατόρθωσαν να δημιουργήσουν μια εξαιρετικά αποτελεσματική δύναμη, παρά τους περιορισμένους πόρους τους. Οι ναυτικοί των νησιών του Αιγαίου, ιδιαίτερα της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών, αξιοποίησαν την εμπειρία τους στη ναυτιλία και το εμπόριο για να οργανώσουν έναν στόλο ικανό να αντιμετωπίσει τον οθωμανικό.

Ιδιαίτερη σημασία είχαν οι επιθέσεις με τα πυρπολικά. Οι επιχειρήσεις αυτές απαιτούσαν εξαιρετικό θάρρος και μεγάλη ναυτική δεξιότητα. Από τις κύριες ιστορικές πηγές – τον Σπυρίδωνα Τρικούπη, τον Ιωάννη Φιλήμονα και τον Διονύσιο Κόκκινο – είναι καταγεγραμμένοι 85 πυρπολητές και περίπου 60 επιθέσεις πυρπολικών εναντίον πλοίων του οθωμανικού στόλου, εκ των οποίων οι 39 ήταν επιτυχείς.

Οι πυρπολήσεις αυτές απέδειξαν ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν μπορούσε να ελέγξει πλήρως τον θαλάσσιο χώρο του Αιγαίου. Χαρακτηριστική ήταν η πυρπόληση της οθωμανικής ναυαρχίδας στη Χίο το 1822 από τον Κωνσταντίνο Κανάρη. Το γεγονός αυτό κατέδειξε ότι ένας μικρός στόλος μπορούσε να προκαλέσει σοβαρά πλήγματα σε έναν αντίπαλο, που θεωρούνταν πανίσχυρος.

Δύο μορφές εθνικής ισχύος: Καποδίστριας και Κανάρης

Για να κατανοήσουμε καλύτερα την πολιτική και στρατηγική διάσταση της Ελληνικής Επανάστασης, αξίζει να δούμε δίπλα δίπλα δύο εμβληματικές μορφές της: τον Ιωάννη Καποδίστρια και τον Κωνσταντίνο Κανάρη. Οι δύο αυτοί άνθρωποι αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές, αλλά συμπληρωματικές μορφές εθνικής ισχύος. Ο Κανάρης εξέφραζε την ισχύ της στρατιωτικής δράσης και της ναυτικής τόλμης. Οι πυρπολήσεις του συγκλόνισαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία και απέδειξαν ότι ακόμη και ένας μικρός στόλος μπορούσε να επιφέρει δυσανάλογο πλήγμα σε έναν ισχυρό αντίπαλο.

Ο Καποδίστριας, αντίθετα, εξέφραζε την ισχύ της διπλωματίας. Η δράση του δεν εκδηλωνόταν στο πεδίο της μάχης, αλλά στα διπλωματικά κέντρα της Ευρώπης, όπου επιδίωκε να επηρεάσει τις αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων. Ο Κανάρης επηρέαζε την πορεία του πολέμου στη θάλασσα και ο Καποδίστριας επηρέαζε την πορεία της διεθνούς πολιτικής. Οι δύο αυτές μορφές ισχύος δεν ήταν αντίθετες. Ήταν συμπληρωματικές.

Χωρίς τη στρατιωτική αντίσταση των Ελλήνων, η επανάσταση θα είχε καταρρεύσει. Αλλά χωρίς τη διπλωματική στρατηγική του Καποδίστρια, η ελληνική υπόθεση ίσως να μην είχε ποτέ μετατραπεί σε διεθνές ζήτημα. Η ανεξαρτησία της Ελλάδας υπήρξε τελικά το αποτέλεσμα της συνάντησης αυτών των δύο κόσμων: του κόσμου των όπλων και του κόσμου της διπλωματίας.

Ο Κανάρης ως παράγοντας αποτροπής το 1828

Το 1828 ο Κανάρης δεν ήταν πλέον μόνο πυρπολητής. Είχε εξελιχθεί σε παράγοντα στρατηγικής αποτροπής. Η επιστολή του Ιωάννη Καποδίστρια προς τον Κωνσταντίνο Κανάρη, με ημερομηνία 28 Μαρτίου 1828, αποτελεί ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό τεκμήριο για τον τρόπο με τον οποίο ο Καποδίστριας αντιλαμβανόταν τη χρήση της ναυτικής ισχύος. Η επιστολή συντάχθηκε λίγους μόλις μήνες μετά την άφιξη του Καποδίστρια στην Ελλάδα, σε μια περίοδο κατά την οποία η έκβαση της Επανάστασης δεν είχε ακόμη κριθεί οριστικά.

Τότε κυκλοφόρησαν έντονες φήμες και υπήρξαν πληροφορίες για πιθανή οθωμανική επιχείρηση κατά της Σάμου, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου σχεδίου ανακατάληψης και εκφοβισμού των νησιωτικών εστιών αντίστασης. Η Σάμος, αν και de facto ελληνική, δεν είχε ακόμη κατοχυρωθεί στο υπό διαμόρφωση ελληνικό κράτος και αποτελούσε ευαίσθητο γεωπολιτικό σημείο στο Ανατολικό Αιγαίο. Η κυβέρνηση όμως δεν διέθετε πλήρως αξιόπιστες πληροφορίες. Όπως αναφέρεται στην επιστολή, «δεν δύναται να είπη ότι έχει τας πλέον ακριβείς πληροφορίας».

Παρ’ όλα αυτά, ο Καποδίστριας έκρινε ότι όφειλε να ενεργήσει προληπτικά. Στο πλαίσιο αυτό, διέταξε τον Ανδρέα Μιαούλη να πλεύσει με το δίκροτο “Ελλάς” των 64 πυροβόλων και τον Κανάρη να κινηθεί με τα πυρπολικά του προς την περιοχή της Σάμου. Η παρουσία της φρεγάτας “Ελλάς” και των πυρπολικών στο Ανατολικό Αιγαίο είχε σημαντική στρατηγική σημασία.

Από τα διαθέσιμα στοιχεία προκύπτει ότι ο ελληνικός στόλος πράγματι κινήθηκε προς την περιοχή της Σάμου, χωρίς όμως να σημειωθεί ναυμαχία. Δεν καταγράφηκε πυρπόληση ή άμεση σύγκρουση, ανάλογη προηγούμενων επιχειρήσεων του Κανάρη. Η επικρατέστερη ιστορική εκτίμηση είναι ότι η κινητοποίηση αυτή λειτούργησε αποτρεπτικά, καθώς ο οθωμανικός στόλος δεν προχώρησε σε επιχείρηση κατά της Σάμου εκείνη την περίοδο.

Στη ναυτική στρατηγική του 19ου αιώνα, η απουσία μάχης δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με αδράνεια. Συχνά αποτελεί ένδειξη επιτυχούς αποτροπής. Η έγκαιρη κινητοποίηση δυνάμεων, η φήμη προηγούμενων επιτυχιών και η παρουσία ενός αξιόμαχου στόλου μπορούσαν να μεταβάλουν τον υπολογισμό του αντιπάλου και να τον οδηγήσουν στην αναβολή ή εγκατάλειψη μιας επιχείρησης. Η φήμη των Ελλήνων πυρπολητών, η εμπειρία προηγούμενων επιχειρήσεων και η παρουσία της φρεγάτας “Ελλάς” δημιούργησαν έναν αποτρεπτικό παράγοντα στο Ανατολικό Αιγαίο.

Η στρατηγική σκέψη του Καποδίστρια

Η πολιτική σκέψη του κυβερνήτη Καποδίστρια βασιζόταν στη θεμελιώδη αρχή ότι ο πόλεμος πρέπει να αποτελεί το έσχατο μέσο της πολιτικής. Η πραγματική επιτυχία ενός κράτους δεν βρίσκεται μόνο στη νίκη σε μια μάχη, αλλά στην ικανότητά του να διαμορφώνει τις συνθήκες, που αποτρέπουν τις συγκρούσεις πριν αυτές ξεσπάσουν. Με άλλα λόγια, στην ικανότητα να πετυχαίνει αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε αποτροπή.

Η στρατηγική λογική παραμένει ίδια μέχρι σήμερα. Η αποτροπή δεν είναι μόνο ζήτημα στρατιωτικής ισχύος αλλά κυρίως ζήτημα αξιοπιστίας και παρουσίας. Στη σύγχρονη στρατηγική θεωρία, αυτό περιγράφεται συχνά ως αποτροπή μέσω παρουσίας (deterrence by presence): η ικανότητα ενός κράτους να πείθει τον αντίπαλο ότι το κόστος μιας επιθετικής ενέργειας θα είναι δυσανάλογο. Αυτή ακριβώς τη λογική υπηρετούσε το 1828 η παρουσία της φρεγάτας “Ελλάς” και των πυρπολικών του Κανάρη στο Ανατολικό Αιγαίο.

Η αποστολή της φρεγάτας “Ελλάς”, του δίκροτου με τα 64 πυροβόλα, και των πυρπολικών του Κωνσταντίνου Κανάρη στο Ανατολικό Αιγαίο το 1828 δεν είχε μόνο επιχειρησιακό χαρακτήρα και δεν αποσκοπούσε στη διεξαγωγή μιας ναυμαχίας. Αποτελούσε μια κίνηση προληπτικής στρατηγικής αποτροπής, με στόχο να μεταβάλει τον υπολογισμό του αντιπάλου πριν ακόμη εκδηλωθεί μια επιθετική ενέργεια. Η κινητοποίηση αυτή δεν οδήγησε σε σύγκρουση. Όμως ακριβώς αυτή η απουσία μάχης μπορεί να θεωρηθεί ένδειξη ότι η αποτρεπτική στρατηγική πέτυχε τον σκοπό της.  Η ίδια στρατηγική λογική επανεμφανίζεται σε διαφορετικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας.

Στους Βαλκανικούς Πολέμους, η παρουσία του θωρηκτού “Αβέρωφ” στο Αιγαίο επέβαλε ναυτική υπεροχή και περιόρισε δραστικά την ελευθερία κινήσεων του οθωμανικού στόλου. Στη σύγχρονη εποχή, το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό έχει προχωρήσει σε προληπτικές αποστολές ναυτικών μονάδων στην Ανατολική Μεσόγειο και στην περιοχή της Κύπρου. Η παρουσία ελληνικών φρεγατών στην περιοχή λειτουργεί ως παράγοντας σταθερότητας και ως αποτρεπτική ασπίδα απέναντι σε πιθανές αποσταθεροποιητικές ενέργειες. Η ανάπτυξη μονάδων επιφανείας στο θαλάσσιο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου εντάσσεται σε αυτή τη στρατηγική λογική της προβολής παρουσίας και της προληπτικής αποτροπής.

Η σύγχρονη στρατηγική της προληπτικής αποτροπής

Στη σύγχρονη εποχή, η ανάπτυξη ελληνικών ναυτικών μονάδων, όπως οι φρεγάτες “Κίμων” (FDI HN class) και “Ψαρά”(F-454), στην Ανατολική Μεσόγειο και ιδιαίτερα στην περιοχή της Κύπρου, υπηρετεί την ίδια στρατηγική αρχή και λειτουργεί ως παράγοντας σταθερότητας. Η παρουσία των μονάδων αυτών δεν αποσκοπεί στη διεξαγωγή κάποιας ναυμαχίας.

Αντίθετα, επιδιώκει να δημιουργήσει έναν παράγοντα στρατηγικής σταθερότητας, μεταβάλλοντας τον υπολογισμό οποιουδήποτε θα εξέταζε το ενδεχόμενο στρατιωτικής πίεσης ή αποσταθεροποίησης στην περιοχή. Με τον τρόπο αυτό, η στρατηγική εμπειρία του παρελθόντος δείχνει ότι η ναυτική παρουσία δεν έχει μόνο επιχειρησιακό χαρακτήρα. Αποτελεί και πολιτικό μήνυμα ισχύος και η στρατηγική αρχή παραμένει η ίδια: η έγκαιρη παρουσία ναυτικής ισχύος μπορεί να αποτρέψει μια σύγκρουση πριν ακόμη αυτή ξεσπάσει.

Όπως το 1828, η παρουσία της φρεγάτας “Ελλάς” και των πυρπολικών του Κανάρη στο Ανατολικό Αιγαίο λειτουργούσε ως αποτρεπτικός παράγοντας, έτσι και σήμερα η παρουσία ελληνικών ναυτικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο και στην περιοχή της Κύπρου, υπηρετεί την ίδια στρατηγική λογική και λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας για τον ελληνισμό της περιοχής. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο. Όμως η στρατηγική της λογική συχνά επιστρέφει. Και στην περίπτωση της Ελλάδας, η ναυτική παρουσία εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους πιο διαχρονικούς παράγοντες αποτροπής και ασφάλειας στον θαλάσσιο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου.