Τα νομικά απόκρυφα των διοδίων και του ναυτικού αποκλεισμού

Ο ναυτικός αποκλεισμός (blockade) θεωρείται γενικά πράξη πολέμου. Ρυθμίζεται από τα άρθρα του Καταστατικού των Ηνωμένων Εθνών και το εθιμικό δίκαιο, όπως το περίφημο “San Remo Manual”. Βασικός κανόνας είναι η απαγόρευση της χρήσης βίας (άρθρο 2,4) που επιτρέπεται μόνο σε περιπτώσεις αυτοάμυνας (άρθρο 51) για τις οποίες απαιτείται εξουσιοδότηση από το Συμβούλιο Ασφαλείας.  

Συνεπώς, στην περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ και του Περσικού Κόλπου, η απειλή αποκλεισμού του Ιράν, αφού δεν υπάρχει ένοπλη επίθεση που να δικαιολογεί αυτοάμυνα και δεν υπάρχει απόφαση Συμβουλίου Ασφαλείας, τότε, ένας πλήρης ναυτικός αποκλεισμός θα θεωρούνταν παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Έτσι, η αποφυγή του “πλήρους αποκλεισμού”, όπως προκύπτει από τις δηλώσεις του προέδρου, δεν υπάρχει. 

Μερικοί χρησιμοποιούν αμφιλεγόμενους όρους όπως επιβολή κυρώσεων (sanctions enforcement) ή ναυτική απαγόρευση (maritime interdiction) που εν τέλει εμποδίζουν τη ναυσιπλοΐα που αγγίζει την παρανομία. Το 1962 στην κρίση των πυραύλων στην Κούβα οι Αμερικάνοι είχαν χρησιμοποιήσει τον όρο quarantine για να αποφύγουν το blockade που νομικά ισοδυναμεί με πόλεμο. 

Στην Βενεζουέλα πρόσφατα επίσης δεν υπήρξε πλήρης κλασικός ναυτικός αποκλεισμός αλλά “επιχειρήσεις κατά πλοίων”  όπως τώρα στο Ιράν. Στην Κούβα επίσης, ισχύει το παλιό καθεστώς εμπορικού εμπάργκο των Αμερικάνων, δεν υπάρχει στρατιωτικός αποκλεισμός θάλασσας και οι εμπορικές ροές περιορίζονται κυρίως οικονομικά και νομικά με απειλές. Γι΄ αυτό τα ρωσικά και τα κινεζικά πλοία φθάνουν στην Κούβα, αγνοώντας το εμπάργκο. 

Τρεις σχολές νομικής σκέψης

Με δυο λόγια, πίσω από τις ερμηνείες, στην πράξη κρύβεται το δίκαιο του ισχυρού. Στη θεωρία του διεθνούς δικαίου υπάρχουν διαφορετικές σχολές σκέψης, με τρεις κεντρικές. Στην πρώτη ανήκουν οι Νομιναλιστές (strict legalists) που θέλουν το διεθνές δίκαιο να εφαρμόζεται κατά γράμμα, οπότε ο ναυτικός αποκλεισμός επιτρέπεται μόνο ως αυτοάμυνα με βάση το άρθρο 51. 

Στη δεύτερη, ανήκουν οι Ρεαλιστές (realists / power politics), οι οποίοι θεωρούν ότι το διεθνές δίκαιο δεν είναι απόλυτο και εξαρτάται από την ισχύ, την γεωπολιτική και την αποδοχή από άλλα κράτη. Δηλαδή ένας ναυτικός αποκλεισμός θεωρούν ότι είναι de facto νόμιμος (Legitimacy) αν αποτρέπει μια μεγαλύτερη απειλή και δεν προκαλεί γενικευμένο πόλεμο. Που σημαίνει πιθανός αποκλεισμός του Ιράν μπορεί να θεωρηθεί νόμιμος αν αποτρέπει πυρηνική απειλή. 

Την τρίτη σχολή αποτελούν οι λεγόμενοι Επεκτατικοί (broad self-defense theory). Πρόκειται για μια ενδιάμεση σχολή σκέψης, η οποία ερμηνεύει την έννοια της “αυτοάμυνας” πιο ευρέως, δηλαδή όχι μόνο όταν το κράτος δέχεσαι επίθεση, αλλά και όταν υπάρχει άμεση απειλή.  Συμπερασματικά οι Αμερικανοί φαίνεται να προτιμούν τη λογική των ρεαλιστών και οι Ιρανοί των επεκτατικών στις ενέργειες που κάνουν. 

Παρεμπόδιση και αποκλεισμός 

Στο σύγχρονο διεθνές δίκαιο σε ό,τι αφορά τις δραστικές ενέργειες των κρατών στις θαλάσσιες περιοχές κυριαρχούν δύο πολύ ευαίσθητες έννοιες, αυτής της παρενόχλησης-παρεμπόδισης (harassment) που ενίοτε μετατρέπεται σε παράνομο αποκλεισμό (blockade) που είναι μια πολύ λεπτή γραμμή ερμηνείας. Σε όλους τους νομικούς ορισμούς και διεθνείς συμφωνίες υπάρχουν αμφιλεγόμενες νομικές προσεγγίσεις και δεκάδες νομικές θεωρίες, καθώς εμπλέκονται στις ερμηνείες οι καταστάσεις που προκαλούν εχθροπραξίες ή πόλεμοι και φυσικά το “δίκαιο του ισχυρού”. 

Παρενόχληση είναι λοιπόν οι νηοψίες με διακοπή της πορείας ενός εμπορικού πλοίου από πολεμικό ή περιπολικό σκάφος για έλεγχο. Αφορά την εξακρίβωση της νομιμότητας του φορτίου, την αποτροπή λαθρεμπορίου ή την επιβολή κανόνων σε εμπόλεμη ζώνη. Όμως, η ναυσιπλοΐα συνεχίζεται κανονικά. Αντίθετα, ο ναυτικός αποκλεισμός εμποδίζει την πρόσβαση ή τη διέλευση. 

Σύμφωνα με το δίκαιο ναυτικού πολέμου (San Remo Manual) για να είναι νόμιμος ένας ναυτικός αποκλεισμός πρέπει να είναι δηλωμένος (declared), αποτελεσματικός (effective), μη διακριτικός (όχι μόνο σε ένα κράτος αυθαίρετα) και αναλογικός. Επίσης δεν πρέπει να προκαλεί υπερβολική βλάβη σε ουδέτερα κράτη.

Πριν πάμε στο Ορμούζ, πρέπει να ανοίξουμε μια παρένθεση για να αντιληφθούμε τον όρο “Στενό Διεθνούς Ναυσιπλοΐας” (ΣΔΝ), που συνδέει δύο τμήματα ανοικτής θάλασσας ή ΑΟΖ και χρησιμοποιείται για διεθνή ναυσιπλοΐα. Το Στενό του Ορμούζ είναι ΣΔΝ γιατί ενώνει τον Περσικό Κόλπο με τον Ινδικό Ωκεανό και έχει τεράστια διεθνή χρήση. Η λειτουργία και η χρήση ενός ΣΔΝ παίζει καταλυτικό ρόλο για τον χαρακτηρισμό του, πέρα από το πλάτος του. Υπό όρους ισχύει ο κανόνας των 24 ναυτικών μιλίων. Αν η απόσταση μεταξύ των ακτών είναι μεγαλύτερη ή ίση των 24 ν.μ., τότε οι αιγιαλίτιδες ζώνες (π.χ. 12 + 12) καλύπτουν όλο το στενό που σημαίνει ότι δεν υπάρχουν διεθνή ύδατα ενδιάμεσα. 

Όμως, αν το στενό χρησιμοποιείται διεθνώς (navigation use test), όπως το Ορμούζ, τότε εφαρμόζεται το καθεστώς διέλευσης (transit passage). Έτσι, ο γενικός αποκλεισμός που “κλείνει” το στενό θεωρείται  παράνομος γιατί καταργεί το transit passage. Κάποιο μικρό στενό μεταξύ νησιών που δεν χρησιμοποιείται διεθνώς,  δεν θεωρείται ΣΔΝ. Γι΄ αυτό οι Ιρανοί όρισαν τον διάδρομο ανόδου προς τον Περσικό στο Ορμούζ να περνάει πίσω από το νησί Λαράκ!…

Παράνομος είναι ο αποκλεισμός όταν δεν περνά κανένα πλοίο, όταν έχει ναρκοθετηθεί όλος ο δίαυλος και απειλείται με καταστροφή κάθε διερχόμενο πλοίο, δηλαδή έχουμε de facto κλείσιμο στενού. Αν το Ιράν έκανε πλήρη αποκλεισμό στο Στενό του Ορμούζ και έτσι επηρέαζε την παγκόσμια ναυσιπλοΐα και έπληττε δεκάδες κράτη, τότε το γεγονός θεωρείται σχεδόν casus belli ή τουλάχιστον σοβαρή διεθνής παραβίαση. Είναι όμως η περίπτωση; 

Τι ισχύει για τα Στενά του Ορμούζ και τα διόδια

Πολλοί αναφέρουν ότι τα Στενά του Ορμούζ είχαν κλείσει στη δεκαετία του 1980 κατά τον πόλεμο Ιράκ-Ιράν, αλλά αυτό δεν ισχύει. Σε εκείνον τον πόλεμο και οι δύο χώρες επιτέθηκαν σε εμπορικά πλοία, έγιναν ναρκοθετήσεις και άλλες απειλές στον Περσικό Κόλπο κατά τον λεγόμενο “πόλεμο των δεξαμενοπλοίων” (Tanker War, 1984–1988), αλλά δεν υπήρχε επίσημο “κλείσιμο” του στενού, ούτε καθολική απαγόρευση διέλευσης.

Το ΣΔΝ Ορμούζ έχει πλάτος περίπου 21–39 ν.μ., συνορεύει βόρεια με το Ιράν και νότια με το Ομάν. Και οι δύο έχουν αιγιαλίτιδα έως 12 ν.μ. και το στενό καλύπτεται πλήρως από χωρικά ύδατα. Είναι από τα πιο πολυσύχναστα θαλάσσια περάσματα παγκοσμίως και ισχύει το καθεστώς transit passage, της ελεύθερης και συνεχούς διέλευσης. 

Το ΣΔΝ Ορμούζ διέπεται από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (United Nations Convention on the Law of the Sea – UNCLOS -1982) που απαγορεύει το κλείσιμο των στενών διεθνούς ναυσιπλοΐας, ούτε καν σε πόλεμο. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη Συνθήκη του Μοντρέ  που επιτρέπει στην Τουρκία να κλείνει τα στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, είναι εξαίρεση. 

Επιπλέον, γεννάται το ερώτημα εάν το Ιράν μπορεί να επιβάλλει διόδια. Κανονικά, τα παράκτια κράτη δεν μπορούν να επιβάλλουν διόδια για τη διέλευση και δεν μπορούν να εμποδίσουν την κυκλοφορία επειδή θα παραβίαζαν το καθεστώς transit passage. Μπορούν βέβαια να θεσπίζουν κανόνες ναυσιπλοΐας (ασφάλεια, ρύπανση), να ορίζουν διαύλους και να χρεώνουν μόνο για συγκεκριμένες υπηρεσίες, όπως η πλοήγηση (pilotage), τα ρυμουλκά και οι λιμενικές υπηρεσίες, υπό την προϋπόθεση οι χρεώσεις αυτές να είναι ανταποδοτικές και χωρίς διάκριση. 

Βέβαια όλα αυτά ισχύουν και για το Ορμούζ αν και κινούνται σε γκρίζες ζώνες… δηλαδή, τα διόδια μπορούν να εισπράττονται με διαφορετική ονομασία… Το ιστορικό επιχείρημα ότι η Δανία από τον 15ο αιώνα έως το 1857 επέβαλλε στο Στενό του Øresund μεταξύ Δανίας–Σουηδία διόδια (Sound Dues) δεν έχει αξία. Άλλωστε έχει καταργηθεί εδώ και σχεδόν δύο αιώνες…