Έχει σημάνει η ώρα της αστικής τάξης…

Οι θεσμοί αποσυντίθενται. Η κοινωνία δεν εμπιστεύεται ούτε τα κόμματα, ούτε τη Δικαιοσύνη, ούτε τα μέσα ενημέρωσης. Η μεσαία τάξη συρρικνώνεται. Οι νέοι εγκαταλείπουν τη χώρα ή αδυνατούν να χτίσουν μία φυσιολογική ζωή. Μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, ένα κρίσιμο ερώτημα αναδύεται ξανά από την Ιστορία. Θα αναλάβει επιτέλους η ελληνική αστική τάξη τις ευθύνες της απέναντι στη χώρα ή θα συνεχίσει να λειτουργεί ως παρασιτικός μηχανισμός διαχείρισης του κράτους μέχρι την τελική κατάρρευση;

Γιατί η μεγάλη αλλαγή που έχει ανάγκη η Ελλάδα δεν μπορεί να γίνει μόνο από τα κόμματα. Ούτε μόνο από την κοινωνική οργή. Χρειάζεται μία νέα ιστορική συμμαχία. Χρειάζεται ένα τμήμα της παραγωγικής, μορφωμένης και δημιουργικής Ελλάδας να αποφασίσει ότι το σημερινό μοντέλο δεν μπορεί να συνεχιστεί άλλο. Η αστική τάξη στην Ιστορία δεν υπήρξε μόνο οικονομική δύναμη. Υπήρξε δύναμη μεταρρυθμίσεων, δημιουργίας θεσμών και εθνικής ανασυγκρότησης.

Η άνοδος της Ευρώπης συνδέθηκε με την ανάδυση μίας αστικής τάξης, που συγκρούστηκε με τα φεουδαρχικά συστήματα εξουσίας και απαίτησε κράτος δικαίου, σταθερούς θεσμούς, ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, δημόσια διοίκηση και αξιοκρατία. Από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι τη βιομηχανική Αγγλία και από τις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις της δυτικής Ευρώπης μέχρι τη συγκρότηση των σύγχρονων κρατών, η αστική τάξη λειτούργησε ως ιστορικός φορέας προόδου.

Η παρακμή του αστικού πολιτισμού της Ελλάδας

Το ίδιο συνέβη και στην Ελλάδα στις μεγάλες στιγμές της εθνικής αναγέννησης. Η ελληνική αστική τάξη της διασποράς χρηματοδότησε την Επανάσταση του 1821, ίδρυσε σχολεία, πανεπιστήμια και κοινωφελή ιδρύματα, δημιούργησε τράπεζες, υποδομές και εθνικούς θεσμούς. Από τον Ζάππα και τον Αβέρωφ μέχρι τον Συγγρό και τους μεγάλους εθνικούς ευεργέτες, ένα κομμάτι της ελληνικής αστικής τάξης αντιλαμβανόταν ότι η προσωπική ευημερία δεν μπορούσε να υπάρξει χωρίς μία ισχυρή και σύγχρονη πατρίδα.

Αυτή η σχέση διακόπηκε σταδιακά μετά τη Μεταπολίτευση. Η ελληνική αστική τάξη δεν λειτούργησε ως δύναμη θεσμικής ανασυγκρότησης, αλλά ως μηχανισμός προσαρμογής στο πελατειακό κράτος. Αντί να απαιτήσει βαθιές μεταρρυθμίσεις, συμβιβάστηκε με τη διαφθορά, τη γραφειοκρατία και την κομματοκρατία. Ένα μεγάλο μέρος της έμαθε να επιβιώνει μέσα από κρατικές εξαρτήσεις, δημόσιες σχέσεις και πολιτικές διασυνδέσεις. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί ένα μοντέλο χωρίς παραγωγική βάση, χωρίς σοβαρούς θεσμούς και χωρίς πραγματική ευρωπαϊκή λειτουργία.

Η Ελλάδα μπήκε στην ΕE, αλλά δεν έγινε ποτέ κανονική ευρωπαϊκή χώρα. Δεν απέκτησε ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, σταθερό φορολογικό σύστημα, λειτουργικό κράτος ή πραγματική αξιοκρατία. Για 45 χρόνια, το πολιτικό σύστημα αναπαρήγαγε μία χώρα χαμηλής εμπιστοσύνης, μικρών εξαρτήσεων και διαρκούς παρακμής. Η οικονομική κρίση αποκάλυψε το πρόβλημα. Η κρίση των θεσμών το επιβεβαιώνει. Και η σημερινή κρίση νομιμοποίησης το ολοκληρώνει.

Οι ευθύνες της αστικής τάξης είναι τεράστιες γι’ αυτή την παρακμή. Ανέχτηκε χωρίς καμία αντίσταση την υποβάθμιση στην κατά τον Κορνήλιο Καστοριάδη “Εποχή της Ασημαντότητας”. Ο Παναγιώτης Κονδύλης έχει αναλύσει σε βάθος από τη δεκαετία του ΄90 την απουσία της από τη διαμόρφωση μιας νέας ρωμαλέας αντίληψης για τη χώρα, με αποτέλεσμα την πολλαπλή κρίση όλων των θεμελιωδών δεδομένων της εθνικής ζωής.

Η εποχή της ασημαντότητας

Τώρα, όμως, το ίδιο το κοινωνικό έδαφος κάτω από την αστική τάξη αρχίζει να εξαφανίζεται. Αν δεν ξυπνήσει, θα χάσει το έδαφος κάτω από τα πόδια της. Η ακραία συγκέντρωση πλούτου που παρατηρείται παγκοσμίως διαλύει τη μεσαία τάξη και μαζί της διαλύει και την κοινωνική ισορροπία των δημοκρατιών. Η Ελλάδα κινδυνεύει να μετατραπεί σε μία χώρα δύο ταχυτήτων. Από τη μία πλευρά, μία πολύ μικρή οικονομική ελίτ με τεράστια ισχύ. Από την άλλη, μία κοινωνία φτωχοποιημένη, χωρίς πρόσβαση στη στέγη, χωρίς προοπτική κοινωνικής ανόδου και χωρίς εμπιστοσύνη στο μέλλον.

Σε ένα τέτοιο μοντέλο δεν θα υπάρχει πραγματική αστική τάξη. Θα υπάρχουν μόνο υπερβολικά πλούσιοι και μαζικά φτωχοί. Και τότε η ίδια η Δημοκρατία θα καταστεί εξαιρετικά εύθραυστη. Η ιστορία δείχνει ότι όταν οι αστικές τάξεις χάνουν την αίσθηση της ιστορικής τους αποστολής, ανοίγει ο δρόμος είτε για ολιγαρχικά καθεστώτα είτε για μεγάλες κοινωνικές εκρήξεις. Καμία κοινωνία δεν παραμένει σταθερή όταν καταρρέει η μεσαία τάξη και όταν οι θεσμοί λειτουργούν αποκλειστικά υπέρ των ισχυρών.

Γι’ αυτό η ελληνική αστική τάξη βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μία υπαρξιακή επιλογή. Ή θα συνεχίσει να βολεύεται μέσα στο παλιό σύστημα μέχρι να καταρρεύσει μαζί του ή θα αναλάβει ενεργό ρόλο στη δημιουργία μίας Νέας Μεταπολίτευσης. Μίας μεγάλης θεσμικής και παραγωγικής ανασυγκρότησης της χώρας. Ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, που θα αποκαταστήσει τη λειτουργία της Δημοκρατίας, της Δικαιοσύνης, της Παιδείας και της παραγωγής.

Η εποχή των μικρών διορθώσεων έχει τελειώσει. Η χώρα χρειάζεται νέα αρχιτεκτονική. Νέους θεσμούς. Μια νέα σχέση ανάμεσα στην οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική εξουσία. Χρειάζεται η Ελλάδα να γίνει πραγματικά Ευρώπη. Και αυτό δεν μπορεί να συμβεί χωρίς τη συμμετοχή εκείνων που εξακολουθούν να διαθέτουν οικονομική, μορφωτική και κοινωνική ισχύ. Η ώρα της αστικής τάξης έφτασε. Όχι για να υπερασπιστεί τα προνόμιά της. Αλλά για να σώσει την ίδια τη χώρα και μαζί της τον ιστορικό της ρόλο.