Στην Τουρκία η… Δικαιοσύνη αποφασίζει ποιος συμμετέχει στις εκλογές!

Ένα ήταν το όριο που ξεχώρισε τον πλήρη από τον “ανταγωνιστικό” αυταρχισμό: Εάν παρέμενε εφικτή η εκλογική νίκη της αντιπολίτευσης, παρά τις όποιες δυσκολίες (λογοκρισία, καταστολή, κτλ). Πλέον, η Τουρκία αφαιρεί αυτή τη δυνατότητα μέσω δικαστικών μέσων, πράγμα που σημαίνει ότι η σύγκρουση μετατοπίζεται στο ποιος επιτρέπεται να συμμετέχει και όχι στο ποιος μπορεί να κερδίσει. Το ερώτημα είναι: Γιατί το κάνει αυτό ο Ερντογάν τώρα;

Τα αυταρχικά καθεστώτα δεν καταστέλλουν και σταματούν. Μαθαίνουν. Παρατηρούν το ένα το άλλο, οι μέθοδοί τους διαχέονται, ενημερώνουν τα “εργαλεία” τους και αναπτύσσουν πιο εξελιγμένους μηχανισμούς διαχείρισης της διαφωνίας, ελέγχου της κοινωνίας των πολιτών και παραγωγής μιας εικόνας πλουραλισμού. Το παγκόσμιο μοτίβο δείχνει ότι, για πρώτη φορά από τη δεκαετία του 1970, περισσότερες χώρες απομακρύνονται από τη δημοκρατία, παρά κινούνται προς αυτήν, μέσω ενός σταδιακού και τυπικά νομιμοφανούς μηχανισμού, εκτελεστικά καθοδηγούμενου και νομικά επικυρωμένου – μέσω δικαστηρίων και συνταγματικών τροποποιήσεων, αντί για τα τυπικά στρατιωτικά πραξικοπήματα.

Όμως, υπάρχει και κάτι ακόμα σε αυτό το παγκόσμιο μοτίβο, όπου η Τουρκία ως σταυροδρόμι ισορροπιών ισχύος, ενεργειακού ανταγωνισμού και διακρατικών ροών κεφαλαίου, αποτελεί ένα από τα βασικά του στοιχεία.

Ακολουθώντας το χρήμα στη Τουρκία

Ένα πρόσφατο άρθρο που δημοσιεύτηκε στη μακροβιότερη-φιλεργατική εφημερίδα της Τουρκίας, την Evrensel, καταγράφει την οικονομική πορεία που έχει ήδη διαμορφωθεί εδώ και καιρό:

• Η εφοδιαστική αλυσίδα

Η Τουρκία τοποθετείται στο κέντρο των ανταγωνιστικών δια-ηπειρωτικών εμπορικών διαδρομών, που θα μεταφέρουν αγαθά μεταξύ Ασίας και Ευρώπης – τον “Μεσαίο Διάδρομο” μέσω της Κασπίας, τον Διάδρομο Ζανγκεζούρ στον Νότιο Καύκασο, τις συνδέσεις του Κόλπου, το έργο του “Δρόμου Ανάπτυξης” – και στοιχηματίζει στο να γίνει ο απαραίτητος κόμβος μέσω του οποίου θα περνούν.

• Η χρηματοδότηση

Το Istanbul Finance Centre κατασκευάζεται με το μοντέλο του Dubai International Financial Centre, μια ειδική ρυθμιστική και φορολογική ζώνη που στοχεύει στην προσέλκυση “ζεστού” κεφαλαίου.

• Η εξόρυξη

Μεταξύ 2024 και 2025, παραχωρήθηκαν άδειες εξόρυξης που καλύπτουν σχεδόν 470.000 εκτάρια, με καναδικές, αυστραλιανές, βρετανικές και αμερικανικές εταιρείες να κυριαρχούν σε έναν τομέα του οποίου τα προϊόντα τροφοδοτούν τα χρηματιστήρια του Τορόντο και του Λονδίνου, και όχι την εγχώρια οικονομία – ένα μοτίβο που αντιστοιχεί καθαρά στη θεωρία της “συσσώρευσης μέσω απαλλοτρίωσης” του Ντέιβιντ Χάρβεϊ, σύμφωνα με την οποία ο σύγχρονος καπιταλισμός δεν αναπτύσσεται μόνο μέσω επενδύσεων, αλλά και μέσω συνεχών ιδιωτικοποιήσεων, εκτοπισμού κοινοτήτων και μετατροπής γης και πόρων σε εμπορεύσιμα περιουσιακά στοιχεία.

• Η άμυνα

Με προϋπολογισμό άνω των 48 δισ. δολαρίων και πάνω από 3.500 εταιρείες, ο τομέας έχει γίνει στρατηγικός κόμβος συσσώρευσης κεφαλαίου που διαμορφώνει και την εξωτερική πολιτική.

• Η εργασία

Συστηματικές απαγορεύσεις απεργιών, ευέλικτες συμβάσεις και ένα σύστημα επαγγελματικής κατάρτισης, που παράγει φθηνό εργατικό δυναμικό από την εφηβεία, ολοκληρώνουν την αρχιτεκτονική. Αυτό σημαίνει ότι η κρίση στο CHP (Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα) δεν αφορά μόνο την επιβίωση του ίδιου του Τούρκου Προέδρου, αλλά και την επιβίωση αυτού του καθεστώτος, πάνω στο οποίο στηρίζονται άλλα καθεστώτα.

Ο εξαντλημένος συμβιβασμός

Ο κοινωνιολόγος Cihan Tuğal* έχει περιγράψει το πρώιμο AKP (κυβερνών κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης) ως μια μορφή “παθητικής επανάστασης”, χρησιμοποιώντας τον όρο του Γκράμσι για τη διαδικασία κατά την οποία το σύστημα απορροφά ένα κίνημα που θα μπορούσε να το απειλήσει, ικανοποιώντας μέρος των αιτημάτων του, ώστε να το ενσωματώσει και να το αφοπλίσει πολιτικά. Κατά τον Tuğal, αυτό ακριβώς έκανε το AKP με τον ισλαμισμό: Ένα θρησκευτικό και κοινωνικό κίνημα που εξέφραζε δυσαρέσκεια απέναντι στο κεμαλικό κατεστημένο, ενσωματώθηκε τελικά στο υπάρχον πολιτικό και οικονομικό σύστημα και συμφιλιώθηκε με την ελεύθερη αγορά.

Στο μεταγενέστερο βιβλίο του “Η Πτώση του Τουρκικού Μοντέλου” (The Fall of the Turkish Model), ο Tuğal υποστηρίζει ότι αυτή η σύνθεση – ισλαμισμός, δημοκρατία και αγορά – που κάποτε παρουσιαζόταν ως επιτυχημένο τουρκικό μοντέλο, άρχισε σταδιακά να διαλύεται. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η δημοκρατική διάσταση υποχώρησε, η εξουσία έγινε πιο συγκεντρωτική και αυταρχική και το μοντέλο έχασε τελικά τη συνοχή του.

Στο σύστημα του Τούρκου προέδρου η πολιτική νομιμοποίηση, που τα πρώτα χρόνια βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στη λαϊκή συναίνεση και στην οικονομική ανάπτυξη, φαίνεται σταδιακά να εξαρτάται περισσότερο από θεσμικούς μηχανισμούς και τον ρόλο της δικαιοσύνης. Η οικονομία συνεχίζει να λειτουργεί, αλλά η κοινωνική αποδοχή που τη στήριζε είναι πιο περιορισμένη.

Σε ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο, ο Βόλφγκανγκ Στρέεκ διακρίνει ανάμεσα στο Staatsvolk (οι πολίτες) και στο Marktvolk (οι αγορές, όπως οι επενδυτές και οι πιστωτές). Υποστηρίζει ότι από τη δεκαετία του 1980, οι δημοκρατίες έχουν γίνει όλο και πιο εξαρτημένες από τις αγορές, γεγονός που επηρεάζει τις πολιτικές επιλογές των κυβερνήσεων και περιορίζει τη βαρύτητα της κοινωνικής ψήφου. Η Τουρκία βρίσκεται σε μια ημι-περιφερειακή θέση και η ισορροπία αυτή είναι ενσωματωμένη στο ίδιο το έδαφος: Tο Istanbul Finance Centre είναι ένας θύλακας του Marktvolk, ενώ έξω από αυτόν οι πολίτες αντιμετωπίζουν απεργιακές απαγορεύσεις και απαλλοτριώσεις.

Η εποχή της ατιμωρησίας

Από αυτή την οπτική, οι διεθνείς εταίροι του καθεστώτος – καναδικές εταιρείες εξόρυξης, γερμανικοί βιομηχανικοί όμιλοι, επενδυτικά ταμεία του Κόλπου – δεν έχουν κανένα συμφέρον σε μια πολιτική αλλαγή που δεν μπορεί να τιμολογηθεί. Ο Ερντογάν είναι αντικαταστάσιμος θεωρητικά, αλλά μόνο από κάποιον που θα διατηρήσει τις ίδιες άδειες, ζώνες, διαδρόμους και εργασιακές δομές. Ένας διάδοχος που θα επιχειρούσε να αλλάξει αυτή τη δομή δεν θα ήταν αποδεκτός από τα συμφέροντα που επωφελούνται από αυτήν. Άρα δεν είναι μόνο ο Ερντογάν που θέλει να παραμείνει. Είναι ένα ολόκληρο σύστημα που ευνοεί τέτοιους ηγέτες.

Η σημερινή εποχή ατιμωρησίας και διαρκών συγκρούσεων συμβάλλει στην ενίσχυση του αυταρχισμού, σε σχέση με μια δεκαετία πριν. Σε ένα διεθνές περιβάλλον, όπου ένα κράτος εμπλέκεται σε γενοκτονία στη Γάζα χωρίς ουσιαστική διεθνή λογοδοσία, και όπου μια δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ επιτίθεται αμερικανικούς στους θεσμούς ελέγχου της εκτελεστικής εξουσίας, χωρίς συνέπειες, διαμορφώνεται ένα κλίμα μεγαλύτερης ανοχής απέναντι στον αυταρχισμό.

Τα κράτη του Κόλπου δεν παρακολουθούν απλώς ως θεατές: Τα χρήματά τους έχουν ήδη επενδυθεί μέσα στο σύστημα. Ευρωπαϊκές χώρες χρειάζονται την Τουρκία ως στρατιωτική δύναμη, ως ανάχωμα στη μετανάστευση και ως εταίρο του ΝΑΤΟ στις αλυσίδες εφοδιασμού, και έχουν μάθει να διαχειρίζονται τον Ερντογάν, αντί να τον αντιμετωπίζουν. Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον πραγματοποιείται η απομάκρυνση του ηγέτη της αντιπολίτευσης – και αυτός είναι ένας από τους λόγους, που συμβαίνει τώρα. Το όριο του τι είναι ανεκτό έχει μετατοπιστεί. Και όσοι ηγέτες παρακολουθούν προσεκτικά, έχουν ήδη βγάλει τα συμπεράσματά τους…

 

---

 

Ο *Cihan Tuğal είναι Τούρκος κοινωνιολόγος και καθηγητής κοινωνιολογίας στο University of California, Berkeley. Θεωρείται από τους πιο γνωστούς ακαδημαϊκούς που μελετούν τη σχέση ανάμεσα στο πολιτικό Ισλάμ, τον νεοφιλελευθερισμό, τον λαϊκισμό και τον αυταρχισμό –
ιδιαίτερα στην Τουρκία και τη Μέση Ανατολή.