Μια προσωπική ντουλάπα – Έκθεση του Γ. Χαρβαλιά στην γκαλερί Μπαταγιάννη

Τα άδεια ανδρικά πουκάμισα και παλτό που αιωρούνται στις ψηφιακές εκτυπώσεις της πρόσφατης ενότητας έργων “Η Ντουλάπα” (2025) του Γιώργου Χαρβαλιά (πρύτανης στην ΑΣΚΤ από το 2010-2014 και τέως Καθηγητής της Σχολής), αποτελούν μια εγκατάσταση δισδιάστατων έργων όπου το αίσθημα της χαράς που ενέχει η απελευθέρωση από τα βάρη της συμβατικότητας, από την στολή της καθημερινότητας και της μονότονης επανάληψης ή από το φορτίο της εξάρτησης εναλλάσσεται με την αβεβαιότητα και την υφέρπουσα αίσθηση του εγκλωβισμού αλλά και της μοναξιάς σε ένα διαρκές, επαναλαμβανόμενο παρόν.

Ένα παρόν χωρίς προορισμό, κέντρο, σημείο αναφοράς και συλλογικότητα και με πρόταγμα μια ανούσια αυτοπραγμάτωση με κριτήριο ρηχές αξίες. Στους πολλαπλούς συνειρμούς που προκαλεί αυτό το πολύπλευρο έργο, προστίθεται ένα στοιχείο μελαγχολίας καθώς τα ενδύματα αποκόπτονται από την προηγούμενη ζωή τους χάνοντάς έτσι την ζωή τους – μαζί σβήνει η μνήμη.

Γήινου χρώματος πανωφόρια, γαλάζια πουκάμισα και ενίοτε κάποιες πινελιές έντονου κόκκινου υφάσματος-τμημάτων ανδρικών ρούχων συναντιούνται μαζί σε έναν νοητικό χρόνο και χώρο και αναδιατάσσονται σε επτά εικόνες-παραλλαγές που σαν τα πλάνα μιας ταινίας έχουν την αίσθηση του γίγνεσθαι και ρυθμού αλλά και της επιτελεστικότητας ενώ προσφέρουν ένα απρόσμενο ζωγραφικό αποτέλεσμα.

Ενδύματα στις χωρίς το αγκίστρι κρεμάστρες τους κατευθύνονται προς πάσα κατεύθυνση δημιουργώντας κάθετους, οριζόντιους και διαγώνιους άξονες αλλά και τεθλασμένες.

Κάποια ενδύματα φαίνονται να βρίσκονται μακριά, παρότι δένουν σε ένα ενιαίο σύνολο δημιουργώντας έτσι έναν φαντασιακό χώρο και χρόνο και βαθαίνοντας το χώρο τόσο προς το εσωτερικό του καμβά όσο και προς τον χώρο του θεατή. Διαμορφώνουν ένα περιβάλλον που συνενώνει τόπους, μνήμες και χρονικές στιγμές. Αγγίζουν το συναίσθημα, διεγείρουν τις αισθήσεις και αφυπνίζουν την σκέψη, ενώ εμπεριέχουν πολλαπλές πολιτικές συνδηλώσεις.

Σε αυτό το επινοημένο συμβάν, που είναι ένα οπτικό συμβάν (το ζήτημα της λειτουργίας της εικόνας ως αναπαράσταση και ως θέαμα έχει απασχολήσει συστηματικά τον καλλιτέχνη) και όπου “η ντουλάπα” ανοίγει για να πετάξει από αυτήν ή να πεταχτεί από κάποιον το περιεχόμενό της, το υποκείμενο πρωταγωνιστεί. Ο θεατής διερωτάται τι μπορεί να συμβαίνει καθώς το έργο θέτει ένα αίνιγμα και προσφέρεται σε παντός είδους συνειρμικές προβολές.

Από μία ψυχαναλυτικού-τύπου προσέγγιση, μία υπόθεση είναι ότι το υποκείμενο πετά τα ρούχα που φόρεσε και φέρουν τα ίχνη του και τη μνήμη. Δρα ενεργητικά και κατά κάποιον τρόπο προβαίνει σε μία τολμηρή και μοναχική πράξη επανα-νοηματοδότηση της ζωής του. Από μια άλλη άποψη, δεν αποκλείεται τα ρούχα που πετάχτηκαν και η τυχαία μοίρα τους στον άνεμο να προκύπτουν από μια πράξη παραβίασης της ιδιωτικότητας και να υπαινίσσεται την καταστολή του ατόμου να επενεργεί τόσο τον ιδιωτικό όσο και στον συλλογικό βίο.

Η ελεύθερη χορογραφία αυτού του “σμήνους” από κάθε ρούχο γίνεται μέρος ενός συνόλου, μπορεί ανά πάσα στιγμή να βρεθεί από την εξελισσόμενη, αυτοσχεδιαστική του κίνηση σωριασμένο στο πάτωμα. Ενδέχεται να καταλήξει ένα ερείπιο, το απομεινάρι ενός διαμελισμένου από την ίδια την πραγματικότητα εαυτού, ως αποτέλεσμα μια ρευστής, αβέβαιης συνθήκης όπου τίποτα δεν οριστικοποείται και για τον λόγο αυτό επιμένει με την θετική ή αρνητική σημασία.

Από την σκοπιά αυτή, ο άνθρωπος είναι το έρμαιο του τυχαίου, της ρευστότητας και απροσδιοριστίας, της Γυμνής Ζωής (Τζιόρτζιο Αγκάμπεν) που έχουν φυσικοποιηθεί ως κανονικότητα. Διατυπώνει την ρευστότητα που τόσο εύστοχα έχει αναλύσει ο Ζύγκμουντ Μπάουμαν ως σύγχρονη συνθήκη επισφάλειας όπου όλα διεξάγονται στο πλαίσιο μιας διαρκούς δικτύωσης. Εγκυμονεί μία λανθάνουσα κρίση, μια απρόβλεπτη εκτόνωση.

Η έκθεση του Γιώργου Χαρβαλιά

Το πολιτικό στοιχείο πάντα σε διάλογο με την συγχρονικότητα βρίσκεται στον πυρήνα όλου του έργου του Γιώργου Χαρβαλιά όπως στo έργο με τα γλυπτικά αντικείμενα. Παράπλευρες απώλειες – “παιδικό καρότσι” (2007), έργο του στο πνεύμα μιας πολεμικής εικονογραφίας και ένα έργο- στοχασμό πάνω στο ανθρώπινο μέτρο.

Στην έκθεση “Η Ντουλάπα” το πολιτικό συνδέεται με την επιβολή ενός υπόγειου χειρισμού του ανθρώπινου ψυχισμού, της μνήμης και της ταυτότητας. «H Ντουλάπα ανοίγει όχι για να αποκαλύψει, αλλά για να διασπείρει» σημειώνει μεταξύ άλλων ο Γιώργος Χαρβαλιάς στο κείμενο του για το επιμελημένο φυλλάδιο της έκθεσης […] «Η επανάληψη δεν σταθεροποιεί την εικόνα, την διαβρώνει, η παραλλαγή δεν την διαφοροποιεί, την μετατοπίζει».

Τα δύο άλλα κείμενα, το κυρίως που είναι του καθηγητή στην ΑΣΚΤ Ανδρέα Ιωαννίδη και οι συνειρμικές σκέψεις γραμμένες εν είδει ποιήματος του ψυχίατρου-ψυχαναλυτή Σάββα Σαββόπουλου προσφέρουν, το καθένα μία διαφορετική, διεισδυτική ερμηνεία και υποδεικνύουν την πολύπλευρη σημειολογία του έργου.

Ο θεατής μέσα και έξω από το έργο

Καθώς πετά το περιεχόμενο της “ντουλάπας”, προσκαλεί την αίσθηση της σωματικότητας και της απτικότητας ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί ένα τοπίο από οριζόντιες παρατάξεις μεγάλων έργων προς ενατένιση. Ο θεατής γίνεται παρατηρητής και ταυτόχρονα νοιώθει να βρίσκεται μέσα σε έναν στροβιλισμό κίνησης. Κίνηση και ακινησία, μέσα και έξω, βαρύτητα και αιώρηση εξισορροπούν -προσωρινά τουλάχιστον- αντίρροπες δυνάμεις. Και ενώ υπάρχει η αίσθηση του πρόσκαιρου που εν μέρει προκαλεί και η παρουσίαση έργων καρφιτσωμένων στον τοίχο, σαν πανώ, έτοιμα να ξαναδιπλωθούν και να ξεχαστούν, ένα άχρονο, επίμονο και ατέρμονο παρόν υποδηλώνουν μία μονιμότητα.

Η σχεδόν τελετουργική επανάληψη που βλέπουμε και σε άλλα του έργα, έχει διττή σημασία τόσο ως μια αδυναμία σταθεροποίησης όσο μίας δημιουργικής μεταμόρφωσης. Αποκτά και την σημασία ενός κλειστού συστήματος χωρίς διαφυγή, μια “ανάγνωση” μερικώς βρίσκει αντίκρισμα και στο παλαιότερο “Ο Ορίζοντας των Γεγονότων” (2007-2009). Η εκτενής εγκατάσταση όπου ένας ψηφιακός πίνακας με τις εναλλασσόμενες τιμές του Χρηματιστηρίου Αθηνών προέβαλαν σε κατακόρυφη ροή παρουσιαζόταν μαζί με ένα βίντεο αναπαράσταση ενός πεδίου μάχης με στρατιώτες μοντελισμού (το βίντεο ήταν βασισμένη σε πραγματική φωτογραφία) ενώ μέρος της εγκατάστασης ήταν και ένας πίνακα με τον απολογισμό των υλικών συνεπειών του πολέμου.

Η διαρκής, χωρίς διαφυγή, μεγάλων διαστάσεων “ροή ανακοινώσεων” θα μπορούσε να εκληφθεί ως μια απόκοσμη, ψυχρή πραγματικότητα με αξία της την ποσότητα, μία πραγματικότητα σε διαρκή τροχιά και χωρίς κάποια διαφυγή. Παρότι με διαφορετική μορφή και περιεχόμενο αλλά πάντα με λιτό και περιεκτικό τρόπο, τόσο το παλαιότερο αυτό έργο όσο και “Η Ντουλάπα”, αποκαλύπτουν κρυφές αλληλοδιαπλοκές, προσφέροντας νέες θεάσεις της εικόνας και της ζωής και καταπολεμώντας έτσι την εύκολη κατανάλωση της τέχνης.

Παρών δια της απουσίας

Σε όλες τις δουλειές του Γιώργου Χαρβαλιά, ο άνθρωπος είναι παρών δια της απουσίας του. Τα αντικείμενα που εμφανίζονται σηματοδοτούν μία μετάβαση από το ιδιωτικό στο δημόσιο ή ένα ενδιάμεσο στάδιο εκτόνωσης ανάμεσα σε συγκρουόμενες δυνάμεις. Είναι τα μεταβατικά αντικείμενα (με την έννοια που προσέδωσε ο Γουϊνικοτ), μια ενδιάμεση δηλαδή περιοχή ανάμεσα “στον εαυτόν” και “το άλλο” και ένα εργαλείο ένταξης στο κοινωνικό βίο.

Στην δουλειά του Γιώργου Χαρβαλιά, το μεταβατικό αντικείμενο αποκτά και έντονο πολιτικό συμβολισμό όπως χαρακτηριστικά στην παλαιότερη τετραμερή εγκατάσταση ENIAC (1993-1994 – ο τίτλος παραπέμπει στον πρώτο γενικής χρήσης ηλεκτρονικό υπολογιστή) μεταξύ των οποίων μια δομή ντέξιον και συμπιεσμένα εντός της μαξιλάρια ύπνου, με το κάθε μαξιλάρι να συμβολίζει μία χώρα, λειτουργούσε ως πεδίο εκτόνωσης αντίθετων δυνάμεων και σηματοδοτούσε τους πολιτικούς διακρατικούς συσχετισμούς και τους καλά μελετημένους υπολογισμούς πολιτικών δυνάμεων.

Στην βιντεοεγκατάσταση “Άφιξη αδιάκοπη” (1999), ένα βίντεο μιας γυναίκα να κοιμάται αναπνέοντας επαναλαμβανόμενα μαζί με μια προβολή προσγειώσεων και απογειώσεων αεροπλάνων, εξέφραζαν από μία πιο ψυχολογική οπτική το ενδιάμεσο ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, το ασυνείδητο και το συνειδητό. Οι επαναλαμβανόμενες αναπνοές και οι διαδοχικές προσγειώσεις και απογειώσεις ενείχαν την αίσθηση μίας εύθραυστης και ανά πάσα στιγμή αναστρέψιμης νομιμοποίησης μιας (ενδεχομένως επιβεβλημένης) κανονικότητας και τάξης.

Η αμφίδρομη αυτή, ρευστή και συχνά επισφαλή σχέση ιδιωτικού, δημοσίου, θεσμικών μηχανισμών και υποκειμένου που διατρέχει εξάλλου όλο το έργο του Γιώργου εισάγεται και στην “Ντουλάπα” που είναι ίσως το πιο προσωπικό ως τώρα έργο του. Τα ρούχα ως μια δεύτερη επιδερμίδα, ένα στρώμα ανάμεσα στο σώμα και το περιβάλλον, προστατεύουν, κρύβουν και φανερώνουν, φέρουν τα ίχνη των συσχετισμών ανάμεσα στην προσωπική επιλογή και την κοινωνική πραγματικότητα, την δημόσια σφαίρα και τον διασπασμένο, αποπροσανατολισμένο άνθρωπο.

“Η Ντουλάπα” πιάνει το νήμα από την σειρά των έργων “Ασκήσεις Οικιακής Οικονομίας” (2000-2002) όπου ο τεμαχισμός οικιακών σαλονιών και η αναδιάταξή τους έδειχνε την λειτουργία της αποδόμησης και αναδόμησης, διάλυσης και ανασυγκρότησης στην καλλιτεχνική πρακτική του Γιώργου Χαρβαλιά. Στην Ντουλάπα, ο καλλιτέχνης ακολουθεί μία τεχνική πολλαπλών σταδίων που απαιτεί μεγάλη προσοχή στην λεπτομέρεια. Ξεκινά φωτογραφίζοντας καταρχήν τα ρούχα σε διαφορετικές θέσεις από το κινητό του, κατόπιν κόβει κάθε φωτογραφία ακολουθώντας το περίγραμμα του ρούχου και στην συνέχεια ανασυνθέτει όλα τα μέρη μέσω του υπολογιστή για να καταλήξει στην θερμο-μεταφορά της εικόνας σε ύφασμα.

Στην “Ντουλάπα” υπάρχει ωστόσο ίσως για πρώτη φορά τόσο έντονα η αίσθηση ζωγραφικής χροιάς και της ζωγραφικής “σάρκας” παρότι το έργο βασίζεται σε μηχανικά και ψηφιακά μέσα όπως και ένα μεγάλο εύρος της δουλειάς του καλλιτέχνη. Η σύνθεση προσομοιάζεται σε ένα αναγεννησιακό μπαρόκ ύφος. Η έμμεση αυτή αναφορά στην ζωγραφική ίσως απορρέει και από έναν αναστοχασμό του καλλιτέχνη γύρω από παλαιότερες ζωγραφικές αξίες στην ιστορία της τέχνης και εμμέσως σε ένα γενικότερο αξιακό σύστημα.

Οι ποιότητες του διάχυτου και χωρίς διακριτή πηγή φωτός και της διαφάνειας, καθώς κάποια υφάσματα μοιάζουν ημιδιαφανή και τα στρώματα των εκτυπώσεων διαφαίνονται το ένα μέσα από το άλλο, δημιουργούν την αίσθηση ενός τρισδιάστατου περιβάλλοντος και μιας σύνδεσης με το μακρινό χωρικά και χρονικά. Τόνοι του μπλε θυμίζουν ζωγράφους της Αναγέννησης ή του εκπροσώπου της μεταγενέστερης Βενετσιάνικης Σχολής, Τζιοβάννι Μπατίστα- Τιέπολο, ενώ οι πτυχώσεις των ρούχων ανακαλούν στο νου την έννοια της πτύχωσης στο μπαρόκ ως απομάκρυνση από τις σταθερές αξίες αλλά και ως ένα δημιουργικό γίγνεσθαι (έρχεται στο νου η περίφημη, βασισμένη στον Λάϊμπνιτς ανάλυση του Ζιλ Ντελέζ). Το ύφασμα αυτονομείται από το σώμα αλλά επενεργεί σε αυτό πνευματικά, δημιουργεί άλλες κινήσεις και όγκους, αναδιπλώνεται και εκδιπλώνεται σε μία επαναλαμβανόμενη δημιουργική διαδικασία.

Με αφετηρία κάτι τόσο τετριμμένο όσο ένα ανδρικό πουκάμισο, το έργο “Η Ντουλάπα” ενσταλάζει στον θεατή του ένα αίσθημα πνευματικότητας, ίσως αυτής της πνευματικότητας που αναζητά μια αλήθεια, έναν κοινό παρονομαστή στην ανθρώπινη ύπαρξη. Η πρώτη ατομική παρουσίαση του Γιώργου Χαρβαλιά μετά από επτά χρόνια, ίσως λόγω και της κριτικής και συνεπούς στάσης του καλλιτέχνη απέναντι στον σύγχρονο “εκθεσιακό πυρετό” και την διαχείριση της τέχνης, η έκθεση αυτή συνοδεύει τον θεατή εκτός γκαλερί δημιουργώντας του την περιέργεια να δει εκ νέου το σώμα του και την δική του “ντουλάπα” και να ξεκλειδώσει τις ασαφείς ως τώρα όψεις της ταυτότητάς του. Πρόκειται για μια έκθεση που κοιτάζει την σύγχρονη συνθήκη με ήθος και βιωμένο συναίσθημα.

 

---

 

“Η Ντουλάπα”, Batagianni Gallery ως 20/69 (Αντήνoρος 17, Παγκράτι, ωράριο: Τρίτη – Παρασκευή 4μ.μ. – 8 μ.μ., Σάββατο 12 μ.μ. – 3 μ.μ, 210 7238 047).

Οι φωτογραφίες στο άρθρο είναι ευγενική παραχώρηση στην Αλεξάνδρα Κοροξενίδη του καλλιτέχνη Γιώργου Χαρβαλιά και της γκαλερί Μπαταγιάννη. Ο φωτογράφος είναι ο Άρης Ρουπίνας. Από την υποενότητα “Η έκθεση του Γιώργου Χαρβαλιά” μέχρι το τέλος του κειμένου, οι φωτογραφίες είναι από το αρχείο του καλλιτέχνη.