Εκνευρισμένη η μισή Ευρώπη με την ρωσοφάγα Κάλας

Η αμφισβήτηση της Κάλας ξεκίνησε από ένα γαλλικό έγγραφο που έμμεσα επεδίωκε στην ουσία να συζητηθεί εις βάθος ο πραγματικός ρόλος του ύπατου διπλωματικού εκπροσώπου, ή και να αναβαθμιστεί με περισσότερες αρμοδιότητες (και έλεγχο) ή να καταργηθεί. Το “άτυπο έγγραφο” της γαλλικής κυβέρνησης (που εν συνεχεία χαμήλωσε τους τόνους) περιλαμβάνει αρκετές ιδέες για τη δραστική αναμόρφωση της θέσης της ως Ύπατης Εκπροσώπου, ως επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το έγγραφο παρουσιάζει επί της ουσίας τρεις επιλογές, μία από τις οποίες θα ενίσχυε το χαρτοφυλάκιό της και θα επέκτεινε τις αρμοδιότητές της στο εμπόριο και την οικονομική ανάπτυξη, αλλά αφήνει μετέωρο το ποιος θα ήταν κατάλληλος για έναν τέτοιο ρόλο –
προφανώς όχι η Κάλας. Αυτή η επιλογή παρουσιάζεται στην ουσία για να δοθούν τόσο πολλές αρμοδιότητες στον “ύπατο εκπρόσωπο”, ώστε η πλειοψηφία των κρατών μελών να πει ασφαλώς “όχι”.

Η Γαλλία επιδιώκει μια από τις δύο άλλες επιλογές. Η μία είναι να αποδυναμωθεί ο ρόλος και να μεταφερθούν αρμοδιότητες στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Κομισιόν) με επικεφαλής την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Αυτή η επιλογή θα αποτελούσε μια σημαντική νίκη για την πρόεδρο της Κομισιόν, η οποία έχει γίνει ολοένα και πιο ενεργή στην ανάμειξη σε εξωτερικές υποθέσεις και διεθνείς κρίσεις, περιγράφοντας την προσέγγισή της ως “γεωπολιτική Επιτροπή”. Όμως και εκεί η Γαλλία προσβλέπει στο ότι η προεδρία θα αλλάξει.

Το τρίτο σενάριο προτείνει την ανάθεση ενισχυμένου ρόλου για τη διπλωματική δράση της ΕΕ στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, πράγμα που σημαίνει ότι τα κράτη μέλη θα αναλάμβαναν έναν πιο επιχειρησιακό ρόλο στη διαχείριση των εξωτερικών σχέσεων, αντί να καθορίζουν απλώς την πολιτική κατεύθυνση γενικώς και αορίστως.

Η ίδια η Κάλας δήλωσε ότι «οι Συνθήκες της ΕΕ καθορίζουν την ουσία της εντολής της Ύπατης Εκπροσώπου και αυτές θα έχουν τον τελευταίο λόγο. Είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι οι ρόλοι και οι αρμοδιότητες των θεσμικών οργάνων της ΕΕ ορίζονται σαφώς στις Συνθήκες. Το πλαίσιο αυτό παραμένει αμετάβλητο».

Ποιος κρατάει τη ηνία στην ΕΕ

Το γαλλικό memo πήρε δημοσιότητα σε μια φάση που οι επικριτές της Κάλας εκφράζουν ολοένα και περισσότερο τη δυσαρέσκειά τους για την απόδοσή της – ο καθένας για τους λόγους του. Η Ύπατη Εκπρόσωπος έχει προκαλέσει αντιδράσεις για πολλά σχόλιά της κατά καιρούς, αλλά ο πραγματικός λόγος της αμφισβήτησης είναι η διαμάχη για το ποιος κρατάει τη ηνία στην ΕΕ, με τη Γαλλία να κοντράρεται με τον γερμανικό άξονα, αλλά και τη σχέση της Εσθονής στις ΗΠΑ. Πάντως η Κάλας έχει πει ουκ ολίγα μεμπτά, ανεξαρτήτως από τις ενδοευρωπαϊκές διαμάχες. Αποκάλεσε την Κίνα… καρκίνο, λόγω της οικονομικής της υπεροχής και της διείσδυσής της.

Είπε μιλώντας για την Κίνα, «αν έχεις να κάνεις με μια δύσκολη αρρώστια σαν π.χ. τον καρκίνο επιλέγεις ή μεγαλύτερη δόση μορφίνης ή χημειοθεραπεία». Σαν να μην έφτανε αυτό είπε ότι “αν δεν μπορείς να νικήσεις τη Ρωσία, πώς θα νικήσεις την Κίνα;”, λέγοντας κατά λέξη «η Κίνα έχει πιο ισχυρό στρατό και οικονομία από τη Ρωσία. Αν λοιπόν όλοι μαζί δεν μπορούμε να πιέσουμε αποτελεσματικά τη Ρωσία, τότε πώς λέτε να είμαστε ικανοί να νικήσουμε τον κίνδυνο της Κίνας;».

Παράλληλα επιμένει στη χρήση των παγωμένων ρωσικών κεφαλαίων κάθε φορά που μιλάει, ενώ αυτό το θέμα (προς το παρόν τουλάχιστον) έχει κριθεί νομικά. Με τις ΗΠΑ επέμεινε να αναμιχθεί στις αμερικανορωσικές διαπραγματεύσεις και ο Ρούμπιο αρνήθηκε συνάντηση μαζί της. Επίσης έχει βιασθεί να ανακοινώσει χρηματοδοτήσεις, για τις οποίες δεν είχε ληφθεί καμία απόφαση.

Πληθαίνουν οι επικριτές της Κάλας

Συνολικά, οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι εξακολουθεί να συμπεριφέρεται σαν πρωθυπουργός της Εσθονίας που ήταν κάποτε, προωθώντας θέσεις που υπερβαίνουν τη συναίνεση που υποστηρίζεται από τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ και κατά καιρούς εκτρέπεται σε προσωπικές απόψεις.

Ο Σλοβάκος πρωθυπουργός Ρόμπερτ Φίτσο έχει ζητήσει την απόλυσή της αρκετές φορές. Μιλώντας υπό τον όρο της ανωνυμίας, πολλοί διπλωμάτες από διαφορετικές χώρες αναγνώρισαν ότι η αντίδραση κατά της Κάλας έχει ενταθεί τις τελευταίες εβδομάδες. «Δυστυχώς, κάνει πολλά για να χάσει υποστήριξη. Δεν είναι πολύ καλή στο να δομεί συμμαχίες στο Συμβούλιο. Από την άλλη η Γαλλία σε αυτή τη φάση κάνει ολομέτωπη επίθεση σε όλα στην ΕΕ», δήλωσε ένας Γερμανός ανώτερος διπλωμάτης στο euronews.

Η Γαλλία έκτοτε έριξε τους τόνους λέγοντας ότι επρόκειτο για ένα διερευνητικό σημείωμα που δεν είχε επικυρωθεί από την κυβέρνηση. Όμως το ζήτημα της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ είναι πολύ περίπλοκο. Το θεσμικό πλαίσιο τοποθετεί τον Ύπατο Εκπρόσωπο μεταξύ της Κομισιόν, της ανεξάρτητης εκτελεστικής εξουσίας, όπου υπηρετεί ως μία από τις αντιπροέδρους, και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ), του διπλωματικού βραχίονα του μπλοκ, του οποίου ηγείται μόνη της.

Είναι τρόπον τινά εκπρόσωπος Τύπου ενός κοινού υπουργείου Εξωτερικών τον οποίο βεβαίως δεν υπάρχει ακόμη (εξ’ ου και ο μακρόσυρτος τίτλος της ύπατης εκπροσώπου). Ο λόγος που δεν υπάρχει, είναι ότι η εξωτερική πολιτική της ΕΕ μέχρι στιγμής δεσμεύεται από την αναγκαία ομοφωνία, πράγμα που σημαίνει ότι η λήψη αποφάσεων εμπίπτει αυστηρά στην αρμοδιότητα των κρατών-μελών.

Στην πράξη, αυτό αφήνει την Κάλας υπεύθυνη για την καθοδήγηση μιας εξωτερικής πολιτικής της οποίας η κατεύθυνση τελικά ξεφεύγει από τον έλεγχό της, αν τον είχε ποτέ. Αν και φαίνεται το πρόβλημα να λέγεται “Κάλας”, στην πραγματικότητα η επιλογή της δεν ήταν ουρανοκατέβατη: Την όρισε η ΕΕ σε αυτό το πόστο με συμφωνία τριών κομμάτων και εκπροσώπων κρατών (μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα) και επιλέχθηκε επί τούτου από ανατολικοευρωπαϊκή χώρα, ώστε να έχει έντονα απωθημένα με τη Ρωσία.

Δυσεπίλυτο ζήτημα

Μόνο η Ιταλία και η Ουγγαρία είχαν καταψηφίσει τον διορισμό της Κάλας, επειδή καμία από τις δύο δεν είχε συμμετάσχει στα παρασκηνιακά παζάρια και η Ιταλία διεκδικούσε Επίτροπο, τον οποίο γκρινιάζοντας έλαβε εν τέλει. Η Ουγγαρία είχε ενστάσεις και για την επιλογή καθαυτή. Η δε Ιταλία αντέδρασε επίσης, η πολιτική ομάδα της Μελόνι (ECR – Ευρωπαίοι Συντηρητικοί) ενώ είχαν αναδειχθεί τρίτη δύναμη στις Ευρωεκλογές του 2024 – ξεπερνώντας τους Φιλελεύθερους (Renew) – αποκλείσθηκε από τις παρασκηνιακές διαβουλεύσεις.

Η Μελόνι θεώρησε απαράδεκτο να δοθεί η κορυφαία θέση της εξωτερικής πολιτικής στο Renew (Κάλας), αγνοώντας τη στροφή των Ευρωπαίων ψηφοφόρων. Τα κόμματα “που τα βρήκαν” τότε για Λάιεν, όσο και για τους ντα Κόστα και Κάλας ήταν το ΕΛΚ, οι λεγόμενοι Σοσιαλιστές και το Renew. Από εκεί και πέρα, αν και σήμερα η πλειοψηφία των αμφισβητιών δείχνει το πρόβλημα να είναι σχεδόν προσωπικό και μέμφεται τις ικανότητες της Κάλας (δικαίως), εντούτοις το πραγματικά δυσεπίλυτο ζήτημα δεν είναι στο πρόσωπο, αλλά στις κόντρες εξουσίας.

Το αντιρωσικό μένος της δεν ενοχλεί πάντως μόνον την Σλοβακία, αλλά και κράτη της δυτικής και της νότιας Ευρώπης (όπως η Ισπανία) που εκτιμούν ότι αυτό ξεπερνά τα εσκεμμένα, όπως η φανατική προσκόλλησή της στο να αποκλείει την ιδέα της άμεσης εμπλοκής με τη Μόσχα σε ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις. Οι ηγέτες της Γαλλίας και της Γερμανίας επιδιώκουν την επιλογή αυτή, παράλληλα με το Ηνωμένο Βασίλειο, έστω και με μισόλογα ή με προτάσεις που η Ρωσία κρίνει απαράδεκτες.

Αντίθετα, η Πολωνία, οι χώρες της Βαλτικής και οι σκανδιναβικές χώρες υιοθετούν τακτικά θέσεις που ταιριάζουν με αυτές της Κάλας, έμμεσα υποστηρίζοντάς την. Ανατολικοευρωπαίος διπλωμάτης σχολίασε ότι «η Κάλας δεν είναι τέλεια και κάνει λάθη, αλλά αυτά δεν είναι μεγαλύτερα από τα λάθη των προκατόχων της».

Ένας επιπλέον παράγοντας στη συζήτηση είναι οι αυξανόμενες εντάσεις μεταξύ της Κάλας και της Κομισιόν, όχι επειδή η φον Λάιεν διαφωνεί στην ουσία με την Κάλας, αλλά επειδή θέλει να πάρει η ίδια το φιλέτο των εξωτερικών σχέσεων της Ευρώπης. Η εξωτερική πολιτική είναι ένα επαναλαμβανόμενο – και κατά καιρούς κεντρικό – θέμα στις ομιλίες της Λάιεν, η οποία καλό είναι να θυμίσουμε ότι ήταν μια πολύτεκνη γυναικολόγος που ασχολήθηκε με την πολιτική στα 47 της χρόνια, κυρίως επειδή είχε στρωμένο δρόμο από τον πολιτικό πατέρα της.

Σε αρκετές αξιοσημείωτες περιπτώσεις, αυτή η υπέρβαση έχει γυρίσει μπούμερανγκ για την Λάιεν, αλλά κάποιοι την στηρίζουν είτε για να αποδυναμωθεί η Κάλας, είτε για να πέσει στην παγίδα η Λάιεν και  να προκαλέσει μεγαλύτερες αντιδράσεις από αυτές που ήδη προκαλεί. Ο εκπρόσωπος της προέδρου της Κομισιόν ρωτήθηκε αν συμφωνεί να καταργηθεί η θέση της ύπατης εκπροσώπου Εξωτερικών Υποθέσεων και είπε ότι «η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης αποτελεί μέρος των θεσμών που εφαρμόζουν τις πολιτικές της ΕΕ και, προφανώς, την υποστηρίζει η πρόεδρός μας».