Αναζητώντας το αυτονόητο: “Η δίκαιη κοινωνία δεν είναι ουτοπία”

Ζούμε, αδιαμφισβήτητα, στην εποχή της “πολυκρίσης”. Για την ελληνική πραγματικότητα, ωστόσο, η έννοια της κρίσης έχει πάψει προ πολλού να περιγράφει μια έκτακτη, παροδική συνθήκη. Έχει μετατραπεί σε ένα μόνιμο καθεστώς, στο σταθερό και γκρίζο φόντο μιας κοινωνίας που βιώνει τη διαρκή διάψευση των προσδοκιών της.

Από τη βίαιη δημοσιονομική προσαρμογή της προηγούμενης δεκαετίας μέχρι την πανδημία, και από την επέλαση του πληθωρισμού μέχρι την πρωτοφανή στεγαστική κρίση που αποσαθρώνει τον κοινωνικό ιστό, η κυρίαρχη αφήγηση μοιάζει να έχει εγκλωβιστεί σε έναν μονόδρομο: αυτόν της μοιρολατρίας και της παθητικής αποδοχής της στασιμότητας, η οποία συχνά “βαφτίζεται” ως ανθεκτικότητα.

Σε αυτό ακριβώς το ιστορικό και πολιτικό σταυροδρόμι, όπου η ιδιώτευση, η αποχή και η ηττοπάθεια φαντάζουν ως οι μόνες ρεαλιστικές διέξοδοι για τη νέα γενιά, έρχεται να παρέμβει στον δημόσιο διάλογο μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, φρέσκια και ουσιαστική εκδοτική προσπάθεια.

Προς μια δίκαιη κοινωνία

Ο λόγος για τον συλλογικό τόμο “Η δίκαιη κοινωνία δεν είναι ουτοπία· είναι επιλογή”, ο οποίος κυκλοφορεί από τις ιστορικές Εκδόσεις Παπαζήση, υπό την επιμέλεια του γράφοντος και με τον κατατοπιστικό πρόλογο του βουλευτή Στέφανου Παραστατίδη.

Το βιβλίο αυτό δεν συνιστά απλώς άλλη μια ακαδημαϊκή καταγραφή της εγχώριας παρακμής. Αποτελεί, ουσιαστικά, ένα πολυφωνικό πολιτικό και τεχνοκρατικό μανιφέστο. Είκοσι έξι νέοι επιστήμονες, ερευνητές και επαγγελματίες, άνθρωποι που βρίσκονται στον πυρήνα της παραγωγικής διαδικασίας και βιώνουν στο πετσί τους τις αντιφάσεις του ελληνικού μοντέλου, παίρνουν τη σκυτάλη και αρνούνται να αρκεστούν στην εύκολη κριτική. Το στοίχημα που θέτουν μέσα από τις σελίδες του τόμου είναι η διατύπωση συγκεκριμένων, εφαρμόσιμων και ρεαλιστικών προτάσεων για την Ελλάδα του αύριο.

Ο κεντρικός άξονας του βιβλίου διαπερνά τον πυρήνα της σύγχρονης οικονομικής πολιτικής, αποδομώντας τον μύθο μιας ανάπτυξης που δεν αγγίζει τους πολλούς. Σε μια εποχή όπου οι μακροοικονομικοί δείκτες συχνά ευημερούν ενώ η αγοραστική δύναμη των πολιτών καταρρέει, οι συγγραφείς του τόμου θέτουν τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων.

Στεγαστική κρίση και “gig economy”

Η στεγαστική κρίση, που αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη απειλή για την κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατία σήμερα, αναδεικνύεται ως κεντρικό διακύβευμα. Η στέγαση προσεγγίζεται ως θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, η εξασφάλιση του οποίου απαιτεί γενναίες κρατικές παρεμβάσεις και δημιουργία κοινωνικού αποθέματος.

Παράλληλα, το βιβλίο καταδύεται στον σκληρό πυρήνα της σύγχρονης αγοράς εργασίας. Η αποκαλούμενη “gig economy” (οικονομία της πλατφόρμας) μπαίνει στο μικροσκόπιο. Η πολυδιαφημισμένη “ευελιξία” αποκαλύπτεται συχνά ως ένας ευφημισμός για τη βαθιά εργασιακή επισφάλεια, χωρίς δίχτυ προστασίας, χωρίς ωράρια και χωρίς συλλογικές συμβάσεις.

Μέσα από αυτή την οπτική, γίνεται απόλυτα κατανοητό γιατί το Brain Drain συνεχίζει να αποτελεί μια ανοιχτή πληγή. Η πρόκληση της επιστροφής των νέων επιστημόνων δεν μπορεί να απαντηθεί με ευχολόγια, παρά μόνο με ριζική αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, με ποιοτικές θέσεις εργασίας, αξιοκρατία και μισθούς αξιοπρέπειας.

Μελέτη του “λογισμικού του κράτους”

Το Κοινωνικό Κράτος δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από αυτόν τον προβληματισμό. Με εξαιρετική έμφαση στη Δημόσια Υγεία (το ΕΣΥ που δοκιμάστηκε και εξαντλήθηκε), καθώς και στον συχνά παραγνωρισμένο τομέα της Ψυχικής Υγείας, οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι η συλλογική αποσταθεροποίηση δεν αντιμετωπίζεται με όρους ατομικής ευθύνης, αλλά με την επαναθεμελίωση ισχυρών δημόσιων δομών.

Ένα από τα πιο δυνατά σημεία του τόμου είναι η ενασχόλησή του με το “λογισμικό του κράτους”: τους θεσμούς. Η Ελλάδα βιώνει τα τελευταία χρόνια μια προφανή μορφολογική εκτροπή και μια διαρκή υποβάθμιση του Κράτους Δικαίου. Όταν η δικαστική εξουσία λειτουργεί με ρυθμούς που ισοδυναμούν με αρνησιδικία, όταν οι Ανεξάρτητες Αρχές παρακάμπτονται ή αποδυναμώνονται, και όταν η διαφάνεια αντιμετωπίζεται ως εμπόδιο στην “αποτελεσματικότητα” της εκτελεστικής εξουσίας, η ίδια η δημοκρατία νοσεί.

Ο συλλογικός τόμος αναδεικνύει την ανάγκη για ουσιαστική θεσμική αποτελεσματικότητα. Προτάσσει εργαλεία του 21ου αιώνα, όπως τα ανοιχτά δεδομένα για τη χάραξη τεκμηριωμένων πολιτικών, διασφαλίζοντας ότι οι αποφάσεις θα λαμβάνονται στο φως και θα ελέγχονται από τους πολίτες.

Παράλληλα, ανατέμνει την κρίση συμμετοχής των νέων στην πολιτική, η οποία δεν ερμηνεύεται ως απάθεια, αλλά ως μια βαθιά, συστημική αντίδραση απέναντι σε ένα κλειστό, πελατειακό πολιτικό σύστημα που τους έχει αποκλείσει από τα κέντρα λήψης αποφάσεων.

Φακός στις πλανητικές προκλήσεις

Η συλλογιστική του έργου δεν περιορίζεται όμως στα στενά σύνορα της εγχώριας μιζέριας, αλλά ανοίγει τον φακό στις μεγάλες, πλανητικές προκλήσεις. Η κλιματική κρίση τίθεται στο επίκεντρο της συζήτησης για την περιφερειακή ανάπτυξη και τον βιώσιμο τουρισμό.

Το μοντέλο της μονοκαλλιέργειας του τουρισμού, που εξαντλεί τους φυσικούς πόρους των προορισμών μας, κρίνεται οριακό και απαιτεί άμεση στροφή προς τη βιωσιμότητα. Ταυτόχρονα, οι συγγραφείς αγγίζουν τις προκλήσεις της ψηφιακής μετάβασης. Η Τεχνητή Νοημοσύνη και ο “Καπιταλισμός της Επιτήρησης” (Surveillance Capitalism) αναλύονται κυρίως ως νέες εστίες ψηφιακής ανισότητας και δυνητικής παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Σε ένα εξίσου ευρύ πλαίσιο, θίγονται ζητήματα γεωπολιτικής σημασίας, φτάνοντας μέχρι τον ανταγωνισμό στο διάστημα, καθώς και η ακανθώδης πρόκληση της μετανάστευσης, η οποία προσεγγίζεται υπό το πρίσμα της κοινωνικής ένταξης, της δικαιοσύνης και του δημογραφικού αδιεξόδου της χώρας.

Η γενιά της κρίσης στα ηνία

Αυτό που καθιστά το βιβλίο “Η δίκαιη κοινωνία δεν είναι ουτοπία· είναι επιλογή” ξεχωριστό, είναι η ταυτότητα των δημιουργών του. Δεν έχουμε να κάνουμε με αναλύσεις γραμμένες από την ασφάλεια κάποιων αποστειρωμένων ακαδημαϊκών εδράνων μιας παλαιότερης γενιάς που κουνάει το δάχτυλο στους νεότερους. Έχουμε να κάνουμε με τη φωνή της ίδιας της γενιάς της κρίσης.

Μιας γενιάς άρτια καταρτισμένης, με διεθνείς παραστάσεις, η οποία επιστρατεύει την επιστημονική της γνώση (από τα κλασικά γράμματα και τον πολιτισμό μέχρι την οικονομία, το δίκαιο και την τεχνολογία) για να χαρτογραφήσει τη διέξοδο. Η ισότητα ως έμπρακτη δημοκρατία, η θωράκιση των θεσμών, η δίκαιη ανανομή του πλούτου και η πρόσβαση στα δημόσια αγαθά δεν αποτελούν απομεινάρια μιας παρωχημένης ρομαντικής ουτοπίας.

Δεν είναι ανεδαφικά οράματα. Είναι καθαρές, μετρήσιμες και υλοποιήσιμες πολιτικές επιλογές. Αν η στασιμότητα και η διεύρυνση των ανισοτήτων αποτελούν την πολιτική επιλογή του νεοφιλελεύθερου μοντέλου που εφαρμόζεται, τότε η “δίκαιη κοινωνία” αποτελεί το μοναδικό ρεαλιστικό, προοδευτικό αντίβαρο.

Το βιβλίο λειτουργεί ως ένας χρήσιμος οδικός χάρτης για την προοδευτική σκέψη στη χώρα μας. Είναι ένα εγχειρίδιο εφαρμοσμένης πολιτικής και ένα προσκλητήριο ενεργού συμμετοχής. Απευθύνεται σε κάθε πολίτη που δεν συμβιβάζεται με τον ρόλο του θεατή μπροστά στην υποβάθμιση της ζωής του, προσφέροντάς του τα απαραίτητα επιχειρήματα για να απαιτήσει το αυτονόητο: ένα κράτος και μια κοινωνία που θα λειτουργούν για τους πολλούς.

---

Γράφει ο Δρ. Διεθνούς Πολιτικής Μηνάς Λυριστής, Επιμελητής του τόμου “Η δίκαιη κοινωνία δεν είναι ουτοπία· είναι επιλογή”