Παλαιστίνη: Οι αρχαίοι Σαμαρείτες επιβιώνουν σε πείσμα της ιστορίας

Η ιστορία της Ακαδημίας (ή Ακαδήμειας) διαιρείται σε τρεις περιόδους, συγκεκριμένα την “Αρχαία” (387-250 π.Χ.), στη διάρκεια της οποίας εκεί δίδαξαν, εκτός από τον Πλάτωνα, οι Σπεύσιππος, Ξενοκράτης και Κράτης∙ τη “Μέση” (250-160 π.Χ.), με τον Αρκεσίλαο και τον Καρνεάδη, και τη “Νεότερη” κατά την οποία διέπρεψαν ο Πρόκλος (410-485 μ.Χ.) και ο Μαρίνος.

Τραγική μορφή αυτός ο τελευταίος και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό, που ούτε τα ακριβή χρονικά όρια του βίου του έχουν διασωθεί! Πράγματι, το μόνο που σχετικώς  παραμένει γνωστό είναι πως έζησε κατά τα τέλη του 5ου και τις αρχές του 6ου αιώνα μ.Χ. Υπήρξε πάντως όχι απλώς διάδοχος αλλά μαθητής του Πρόκλου, τη μνήμη του οποίου δεόντως τίμησε συγγράφοντας το έργο “Βίος Πρόκλου ἢ περὶ εὐδαιμονίας”, με το οποίο προέβαλε τη μορφή του νοητικώς, ψυχικώς και σωματικώς ιδεώδους φιλοσόφου.

Όπως φαίνεται, επίμονα προσπάθησε και ο ίδιος να εξελιχθεί σε πραγματικά ιδανικό “Φιλοσοφίας Διδάσκαλο”. Το κατά πόσον αυτό το πέτυχε παραμένει ασαφές: Τα απαγορευτικά μέτρα που θέσπισε ο Ιουστινιανός τελικώς έβαλαν σε κίνδυνο τη ζωή του∙ και αυτός, προκειμένου να αποφύγει τη δολοφονία του, έφυγε από την Αθήνα στην Επίδαυρο… όπου και, κατά πάσα πιθανότητα, πέθανε. Αυτά και μόνο είναι αρκετά, προκειμένου να ανασυρθεί ο Μαρίνος από το “τέλμα της Λήθης” όπου έχει βυθιστεί.

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο, λόγω του οποίου το πρόσωπό του αποκτά μοναδικότητα διαχρονικώς ισχυρή: Ο Μαρίνος ήτανε Σαμαρείτης! Οι Σαμαρείτες παραμένουν ακροθιγώς γνωστοί στο χριστεπώνυμο πλήρωμα της Εκκλησίας μας: Ο Καλός Σαμαρείτης, η Σαμαρείτισσα που συνομίλησε με τον Ιησού, οι Ιουδαίοι που φωναχτά αναρωτιούνταν μήπως ο Χριστός ήταν όχι Γαλιλαίος μα Σαμαρείτης κ.ο.κ. Τι όμως πραγματικά υπήρξαν αυτοί οι Σαμαρείτες; Για να δοθεί απάντηση σε αυτό το ερώτημα επιβάλλεται μια βραχύτατη ανασκόπηση της Ιστορίας του εβραϊκού λαού…

Τα βασίλεια των Εβραίων

Όσο παράδοξο και αν αυτό ακούγεται, τη σαφέστερη εικόνα της Εξόδου των Εβραίων από την Αίγυπτο μάς την προσφέρουν κείμενα της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας. Και ό,τι περισσότερο εντυπωσιάζει σε αυτά είναι η εντύπωση που στην τότε οικουμένη προκάλεσε η προσωπικότητα του Μωυσή. Υπήρξε αυτός άνθρωπος εξαιρετικά ικανός, που επιπλέον βραχυλόγως καθόρισε το πνεύμα που πρέπει να διέπει το θρήσκευμα συνολικώς των ανθρώπων: Ο Θεός δεν θέλει ούτε ναούς ούτε αγάλματα ούτε καν εικόνες∙ συνακολούθως οι τρεις “άξονες” της προς Αυτόν λατρείας είναι η Πίστη, η Αλήθεια και η Δικαιοσύνη.

Αυτά είναι κατ’ ουσίαν και όσα ο Χριστός δήλωσε στη Σαμαρείτισσα. Εξίσου σπουδαίο όμως είναι ότι αυτά τα είχαν ενστερνισθεί και οι κορυφαίοι Έλληνες φιλόσοφοι. Λάθος μεγάλο είναι κανείς να πιστεύει πως αυτοί οι τελευταίοι υπήρξαν “Δωδεκαθεϊστές”. Η κατηγορηματική απαγόρευση της διδασκαλίας των Ομηρικών Επών που, στο πλαίσιο της ιδανικής “Πολιτείας” του επέβαλε ο Πλάτων καθώς και η κατά του Σωκράτους κατηγορία (καινὰ δαιμόνια εἰσφέρων…) αρκούν για να καταδείξουν του “λόγου το αληθές”.

Και ως αποκορύφωμα αυτής της ως προς τη Θρησκεία φιλοσοφικής αντίληψης –που ουσιαστικώς ταυτιζόταν με εκείνη του Μωυσή– μπορεί να θεωρηθεί το απόφθεγμα του Πλουτάρχου (47-127 μ.Χ.): “Ένας Λόγος και μία Πρόνοια διέπουν το σύμπαν… και όλα τα άλλα κατ’ ουσίαν περιττεύουν”. Είναι μάλιστα ιδιαιτέρως χαρακτηριστικό το ότι ένας άλλος νεοπλατωνικός φιλόσοφος, ο Πλωτίνος (204-269 μ.Χ.) θεωρούσε το σώμα φυλακή της ψυχής, είχε περιέλθει σε μόνιμη μελαγχολία, λόγω αυτής της “κάθειρξής του” και σχεδὸν βιαίως απέρριπτε οποιαδήποτε πρόταση απεικόνισης του προσώπου του…

Ας επανέλθουμε όμως στους Εβραίους. Αυτοί αρχικώς προσπάθησαν να τηρήσουν το δίδαγμα του Μωυσή, μα η κατάσταση δραστικώς μεταβλήθηκε, αφότου αποδέχθηκαν το καθεστώς της κληρονομικής βασιλείας. O Δαυίδ, δεύτερος μονάρχης τους (κατά τα έτη 1000-960 π.Χ.) , μετέφερε την πρωτεύουσα της επικράτειάς του από τη Χεβρώνα στην Ιερουσαλήμ. Η συζήτηση η σχετική με τα αίτια αυτής της μεταφοράς εδώ και δεκαετίες συνεχίζεται, χωρίς να έχει κυοφορηθεί συμπέρασμα ασφαλές.

Επιπλέον, ο Δαυίδ θέλησε να κτίσει στη νέα του πρωτεύουσα Ναό προς τιμήν του Θεού. Αυτό προκάλεσε την αντίδραση ισχυρών θρησκευτικών παραγόντων, οι οποίοι μέχρι τότε ενθάρρυναν την εκδήλωση της θρησκευτικής λατρείας του λαού σε “κορυφές ορέων”. Αφότου όμως τον Δαυίδ διαδέχθηκε ο Σολομών (960-922 π.Χ.), η απόφαση ανέγερσης Ναού παγιώθηκε και πραγματοποιήθηκε. Επιπλέον, ο Σολομών προσέδωσε στο μεγαλοπρεπές κτίσμα που οικοδομήθηκε την αρχαιοελληνική έννοια του ναού (<ναίω=κατοικώ), δηλαδή εκείνη της κατοικίας του Θεού.

Αυτά, εάν ληφθούν υπόψη συνολικώς οι παράμετροι της πολιτικής του, μπορούν να θεωρηθούν  λογικά. Σε αντίθεση, πράγματι, με την οιονεί φιλοσοφική θεώρηση της Θρησκείας, σύμφωνα με την οποία η ενεργός ανάμειξη του λαού σε θέματα λατρείας προκαλεί αστάθεια της κρατικής δομής, ένα μοναρχικό καθεστώς όπως εκείνο των τότε Εβραίων, χρειάζεται να εκπέμπει και ισχυρή, θρησκευτικού χαρακτήρα ακτινοβολία. Πολιτικώς λοιπόν μπορεί να θεωρηθεί πως ορθώς έπραξε ο Σολομών∙ όμως η πράξη του αυτή προκάλεσε, εάν όχι το μεγαλύτερο, οπωσδήποτε ένα από τα πιο σημαντικά σχίσματα στην Ιστορία της Ανθρωπότητας.

Από που προήλθαν οι Σαμαρείτες

Αυτοί που αποδέχτηκαν τη βαθύτατη θρησκευτική μεταρρύθμιση του Σολομώντος ήταν οι Εβραίοι των φυλών του Ιούδα και του Βενιαμίν, που από τότε αποκλήθηκαν “Ιουδαίοι”. Οι υπόλοιπες δέκα φυλές όμως δεν έστερξαν να την αποδεχθούν – και συνέχισαν να λατρεύουν τον Θεό σε βουνοκορφές – κατά προτίμηση στο όρος Γαριζίν όπου έστησαν όχι βέβαια ναό αλλά απλώς βωμό (= τράπεζα προσφορών). Αυτοί οι πιστοί στην από τον Μωυσή διαμορφωμένη θρησκευτική λατρεία συναποτέλεσαν το Βασίλειο του Ισραήλ, στα βόρεια της Ιουδαίας, πρωτεύουσα του οποίου έγινε η Σαμάρεια, με αποτέλεσμα να ονομαστούν “Σαμαρείτες”.

Δεν χρειάζεται, στο σημείο αυτό, να γίνει εκτενής αναφορά στις μετέπειτα περιπέτειες των Ιουδαίων και των Σαμαρειτών. Ας αναφερθεί απλώς το ότι το 722 π.Χ. το Κράτος αυτών των τελευταίων καταλύθηκε από τους Ασσυρίους, οι οποίοι εκτόπισαν ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Στη συνέχεια πάντως το αρχέγονο “Θρήσκευμα του Μωυσή” εκεί αποκαταστάθηκε: Η λίγο-πολύ φιλοσοφική απόχρωσή του διευκόλυνε τη συμβίωση άλλων λαών με τους Σαμαρείτες, ενώ αντίθετα ο “Ναός των Ιεροσολύμων” αποτελούσε εμπόδιο ανυπέρβλητο οποιασδήποτε επαφής τους με τους Ιουδαίους : Οὐ γὰρ συγχρῶνται Ἰουδαῖοι Σαμαρείταις.

Και καταληκτικώς: Η σφοδρή και απροκάλυπτη εχθρότητα του Ιησού Χριστού στο Ναό των Ιουδαίων δημιούργησε συγγένεια λανθάνουσα μεταξύ Χριστιανών και Σαμαρειτών. Επιπλέον, οι Σαμαρείτες όχι μόνο τηρούσαν τη μονογαμία, μα και απέρριπταν την ιουδαϊκή αρχή πως “η κοιλιά βαστάει το παιδί” και κατέτασσαν/χαρακτήριζαν τους ανθρώπους όχι βάσει της μητέρας αλλά του πατέρα. Η αναμονή, τέλος, του “Μεσσία” συνεπαγόταν την από αυτούς προσδοκία όχι της αποκλειστικώς δικής τους κατίσχυσης αλλά εκείνη της επιβολής, σε παγκόσμια κλίμακα, Δικαιοσύνης.

Συνακολούθως, οι  Σαμαρείτες ασμένως αποδέχθηκαν τον εξελληνισμό του ανατολικού τμήματος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και μεγάλο μέρος τους γλωσσικώς εξελληνίστηκε. Σήμερα έχουν βρεθεί επιγραφές Σαμαρειτών στη Δήλο, και στην Αθήνα, καθώς και τη Θεσσαλονίκη. Και όμως… να που επέτειλε μια από τις περισσότερο τραγικές ειρωνείες της Ιστορίας. Αυτός ο μερικός εξελληνισμός τους δημιούργησε την εντύπωση στους χριστιανούς ηγήτορες πως –σε κραυγαλέα ως προς τους Ιουδαίους αντίθεση– ευχερώς θα μπορούσαν και να εκχριστιανιστούν.

Αυτοί αντέδρασαν, επανειλημμένως επαναστάτησαν και τελικώς σχεδόν καταστράφηκαν. Μέλη της εθνικοθρησκευτικής κοινότητάς τους όμως, ευχερώς αποκρύβοντας το πραγματικό τους θρήσκευμα, μπόρεσαν να καταλάβουν αξιώματα υψηλά στην ιεραρχία της βυζαντινής επικράτειας. Έχοντας αυτά υπόψη, ευχερώς μπορεί κανείς να καταλάβει το πώς και γιατί ο Μαρίνος ανέλαβε τη διεύθυνση της Ακαδημίας του Πλάτωνος. Δεν χρειάστηκε να ασπαστεί τον ειδωλολατρικό Δωδεκαθεϊσμό: Απλώς εναρμόνισε νοητικώς και ψυχικώς τα της αρχικής του θρησκείας με τη θρησκευτική αντίληψη του Πλάτωνος και των Νεοπλατωνικών…

Σήμερα οι Σαμαρείτες διαβιούν στο Ισραήλ, αλλά αριθμούν μόνο εννεακόσιες (900) ψυχές. Και μπορεί να θεωρηθεί ως δείγμα χαρακτηριστικό της εποχής μας το ότι οι οπαδοί θρησκεύματος φιλοσοφικώς δομημένου τείνουν να μεταβληθούν σε περίπου “τουριστικό αξιοθέατο”. Όμως… προσοχή!  Η ευκολία με την οποία οι Σαμαρείτες συγχρωτίζονταν με άλλους λαούς και τελικώς από αυτούς αφομοιώνονταν μπορεί μελλοντικώς να επιφυλάσσει μεγάλες, επιστημονικού χαρακτήρα εκπλήξεις…