Μπορεί η Ευρώπη να επιβιώσει χωρίς στρατηγική αυτονομία;

Η Ευρώπη βγήκε από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οικονομικά κατεστραμμένη, δημογραφικά εξαντλημένη και πολιτικά διαιρεμένη. Οι άλλοτε μεγάλες αποικιακές δυνάμεις δεν διέθεταν πλέον ούτε τους οικονομικούς ούτε τους στρατιωτικούς πόρους για να διατηρήσουν την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία τους. Στη θέση τους αναδείχθηκαν δύο υπερδυνάμεις, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση, οι οποίες διαμόρφωσαν το νέο διεθνές σύστημα.

Η δυτική Ευρώπη βρέθηκε αμέσως κάτω από την αμερικανική στρατηγική ομπρέλα. Το Σχέδιο Μάρσαλ χρηματοδότησε την ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων οικονομιών, το ΝΑΤΟ ανέλαβε την άμυνα της ηπείρου, ενώ το σύστημα του Bretton Woods και η κυριαρχία του δολαρίου ενέταξαν τις ευρωπαϊκές οικονομίες σε ένα διεθνές πλαίσιο του οποίου ο αδιαμφισβήτητος ηγεμόνας ήταν η Ουάσιγκτον.

Πολλοί περιγράφουν αυτή την εξέλιξη ως αποτέλεσμα αμερικανικής επιβολής. Αυτό είναι μόνο η μία πλευρά της αλήθειας. Η άλλη είναι ότι η ίδια η Ευρώπη αποδέχθηκε πρόθυμα τον νέο της ρόλο. Μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους μέσα σε λιγότερο από τριάντα χρόνια, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες είχαν κουραστεί από την πολιτική ισχύος. Η ειρήνη, η οικονομική ανάπτυξη και η κοινωνική ευημερία αποτέλεσαν την απόλυτη προτεραιότητα. Η στρατηγική αυτονομία πέρασε σε δεύτερη μοίρα.

Η μεταπολεμική Ευρώπη έκανε μια στρατηγική επιλογή. Παραιτήθηκε από τη φιλοδοξία να αποτελεί αυτόνομο γεωπολιτικό πόλο και αποδέχθηκε τον ρόλο της οικονομικής περιφέρειας της αμερικανικής ηγεμονίας. Σε αντάλλαγμα απέκτησε ασφάλεια, αμερικανική προστασία, πρόσβαση στην αμερικανική αγορά και τις προϋποθέσεις για τη μεγαλύτερη περίοδο οικονομικής ευημερίας της ιστορίας της.

Η επιλογή αυτή απέδωσε εντυπωσιακά αποτελέσματα. Η μεταπολεμική ανάπτυξη υπήρξε πρωτοφανής. Τα ευρωπαϊκά κράτη γνώρισαν υψηλούς ρυθμούς μεγέθυνσης, εκτεταμένη βιομηχανική παραγωγή και αξιοσημείωτη κοινωνική πρόοδο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε και η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα μέχρι τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ευρώ, κυριάρχησε η αντίληψη ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση θα αντικαθιστούσε σταδιακά τη γεωπολιτική αντιπαράθεση.

Μετά την πτώση της ΕΣΣΔ

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης φάνηκε να επιβεβαιώνει αυτή την αισιοδοξία. Η δεκαετία του 1990 συνοδεύτηκε από την πεποίθηση ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία και η οικονομία της αγοράς είχαν πλέον επικρατήσει οριστικά. Η θεωρία του «τέλους της ιστορίας» δεν υπήρξε απλώς μια ακαδημαϊκή ιδέα· εξέφρασε τη βαθιά πεποίθηση των ευρωπαϊκών ελίτ ότι οι μεγάλες συγκρούσεις ανήκαν στο παρελθόν και ότι το μέλλον θα καθοριζόταν κυρίως από την οικονομική ολοκλήρωση, το διεθνές εμπόριο και το δίκαιο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε πάνω σε αυτή την παραδοχή. Αντί να εξελιχθεί σε αυτόνομο γεωπολιτικό πόλο, επένδυσε σχεδόν αποκλειστικά στην οικονομία. Δημιούργησε τη μεγαλύτερη ενιαία αγορά στον κόσμο, εγκαθίδρυσε κοινό νόμισμα, επέκτεινε τους θεσμούς της και καλλιέργησε την πεποίθηση ότι η οικονομική ισχύς αρκεί για να εξασφαλίσει πολιτική επιρροή.

Την ίδια στιγμή, όμως, οι υπόλοιπες μεγάλες δυνάμεις δεν εγκατέλειψαν ποτέ τη γεωπολιτική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες συνέχισαν να αντιμετωπίζουν το διεθνές σύστημα ως πεδίο ανταγωνισμού ισχύος. Η Ρωσία επιδίωξε σταδιακά την επάνοδό της ως μεγάλης δύναμης. Η Κίνα αξιοποίησε την παγκοσμιοποίηση όχι για να ενσωματωθεί απλώς στη διεθνή οικονομία, αλλά για να μετατρέψει την οικονομική της άνοδο σε γεωπολιτική επιρροή.

Ενώ λοιπόν οι άλλοι προετοιμάζονταν για την επιστροφή της ιστορίας, η Ευρώπη συνέχιζε να επενδύει στην πεποίθηση ότι η ιστορία είχε ήδη τελειώσει.

Η στρατηγική αφύπνιση της Ευρώπης

Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 αποτέλεσε το πρώτο σοβαρό προειδοποιητικό σήμα. Η ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία αποκάλυψε ότι η οικονομία δεν μπορεί να αποκοπεί από τη γεωπολιτική. Η πανδημία ανέδειξε την ευαλωτότητα των παγκόσμιων αλυσίδων παραγωγής. Ο πόλεμος στην Ουκρανία κατέρριψε οριστικά την ψευδαίσθηση ότι η Ευρώπη είχε εισέλθει σε μια μόνιμη μεταϊστορική εποχή.

Ξαφνικά επανήλθαν έννοιες που θεωρούνταν ξεπερασμένες: στρατηγική αυτονομία, αμυντική βιομηχανία, ενεργειακή ασφάλεια, επανεξοπλισμός, προστασία κρίσιμων υποδομών, τεχνολογική κυριαρχία. Η γεωπολιτική επέστρεψε στο επίκεντρο της διεθνούς πολιτικής και η Ευρώπη διαπίστωσε ότι είχε παραμελήσει επί δεκαετίες ακριβώς αυτούς τους τομείς.

Η σημερινή ευρωπαϊκή κρίση δεν είναι πρωτίστως οικονομική. Είναι κρίση γεωπολιτικής συνείδησης. Για εβδομήντα χρόνια η Ευρώπη οικοδόμησε ένα μοναδικό οικονομικό οικοδόμημα. Πίστεψε ότι η οικονομία αρκεί για να παράγει ισχύ, ότι το διεθνές δίκαιο μπορεί να υποκαταστήσει τη γεωπολιτική και ότι η αλληλεξάρτηση των αγορών καθιστά τους πολέμους παρωχημένους.

Στο διάστημα αυτό μετατράπηκε πράγματι σε έναν οικονομικό γίγαντα. Ταυτόχρονα όμως εξελίχθηκε σε έναν γεωπολιτικό νάνο, ανίκανο να υπερασπιστεί αυτόνομα τα στρατηγικά του συμφέροντα. Η ευημερία της στηρίχθηκε σε μια ιστορική συνθήκη που θεωρήθηκε δεδομένη: στην αμερικανική στρατηγική προστασία και στη μονοπολική παγκόσμια τάξη που διαμορφώθηκε μετά το 1945.

Το πρόβλημα δεν ήταν η μεταπολεμική επιλογή της Ευρώπης. Υπό τις συνθήκες εκείνης της εποχής ίσως να ήταν η μόνη ρεαλιστική επιλογή. Το πρόβλημα ήταν ότι η Ευρώπη συνέχισε να συμπεριφέρεται σαν να ζούσε ακόμη στον κόσμο του 1995, ενώ ο υπόλοιπος πλανήτης είχε ήδη εισέλθει στον κόσμο του 2025.

Η επιστροφή της ιστορίας

Η επιστροφή της ιστορίας αποκάλυψε με τον πιο σκληρό τρόπο αυτή την αντίφαση. Ο πόλεμος επέστρεψε στην ευρωπαϊκή ήπειρο, η ενέργεια μετατράπηκε ξανά σε όπλο, η τεχνολογία έγινε πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού και οι μεγάλες δυνάμεις εγκατέλειψαν τη λογική της παγκοσμιοποίησης υπέρ της λογικής της ισχύος. Η Ευρώπη βρέθηκε απροετοίμαστη, γιατί είχε επενδύσει σχεδόν αποκλειστικά στην οικονομία και είχε θεωρήσει τη γεωπολιτική κατάλοιπο του παρελθόντος.

Σήμερα καλείται να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορεί να συνεχίσει να αποτελεί οικονομική υπερδύναμη χωρίς αντίστοιχη στρατηγική αυτονομία; Ή θα παραμείνει μια εύπορη περιφέρεια της αμερικανικής ηγεμονίας, με περιορισμένη δυνατότητα να επηρεάζει τις εξελίξεις σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο ανταγωνιστικός και πολυπολικός;

Η μεγαλύτερη αυταπάτη της μεταπολεμικής Ευρώπης δεν ήταν ότι εμπιστεύθηκε τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ήταν ότι πίστεψε πως η ιστορία είχε τελειώσει. Όμως η ιστορία δεν τελειώνει ποτέ. Μπορεί να σιωπά για δεκαετίες, αλλά πάντοτε επιστρέφει. Και όταν επιστρέφει, δεν αναγνωρίζει οικονομικούς γίγαντες και γεωπολιτικούς νάνους. Αναγνωρίζει μόνο εκείνους που διαθέτουν ισχύ, στρατηγική και πολιτική βούληση.