Αν ο Μάικλ Γουόλτσερ έβλεπε τους Μητσοτάκη και Τσίπρα

Αν ο Μάικλ Γουόλτσερ επισκεπτόταν σήμερα την Ελλάδα, δύσκολα θα έμπαινε στον πειρασμό να διαλέξει στρατόπεδο. Δεν θα γινόταν ούτε υμνητής του Κυριάκου Μητσοτάκη ούτε απολογητής του Αλέξη Τσίπρα. Το πιθανότερο είναι ότι θα τους κατηγορούσε και τους δύο για το ίδιο αμάρτημα: ότι εγκλώβισαν τη δημοκρατία στη λογική της εξουσίας και όχι στην υπηρεσία της κοινωνίας.

Ο Γουόλτσερ δεν πιστεύει ότι η πολιτική είναι μια επιχείρηση παραγωγής επικοινωνιακών εντυπώσεων. Αλλά πιστεύει ότι είναι η τέχνη της δικαιοσύνης. Και ακριβώς εκεί θα ξεκινούσε η σύγκρουσή του με το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Στον Κυριάκο Μητσοτάκη πιθανότατα θα έλεγε ότι μια κυβέρνηση δεν γίνεται δημοκρατική επειδή ψηφιοποιεί το Δημόσιο, ούτε γιατί χρησιμοποιεί την επικοινωνία για δήθεν επενδύσεις ή αυξήσεις στους ρυθμούς ανάπτυξης. Όλα αυτά δεν απαντούν στο κρίσιμο ερώτημα: ποιος ωφελείται από την άσκηση της πολιτικής  και ποιος μένει στο περιθώριο;

Η διακυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας προβάλλει συχνά την αποτελεσματικότητα ως ύψιστη πολιτική αρετή. Για τον Γουόλτσερ όμως η αποτελεσματικότητα χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη μετατρέπεται εύκολα σε τεχνοκρατική αλαζονεία. Όταν η οικονομική ισχύς αποκτά προνομιακή πρόσβαση στην πολιτική εξουσία, όταν οι θεσμοί εμφανίζονται να λειτουργούν με δύο μέτρα και δύο σταθμά, όταν η επικοινωνία υπερισχύει της λογοδοσίας, τότε η δημοκρατία αρχίζει να αδειάζει από το περιεχόμενό της.

Κενή ρητορική

Ο Γουόλτσερ δεν θα εντυπωσιαζόταν από τη ρητορική της επιτυχίας. Θα ρωτούσε γιατί η ανισότητα παραμένει βαθιά, γιατί οι νέοι συνεχίζουν να εγκαταλείπουν τη χώρα, γιατί η κοινωνική κινητικότητα παραμένει περιορισμένη και γιατί η εμπιστοσύνη στους θεσμούς υποχωρεί. Θα έβλεπε μια κυβέρνηση που συχνά συγχέει την πολιτική νομιμοποίηση με την εκλογική κυριαρχία.

Αλλά και η κριτική του προς τον Αλέξη Τσίπρα δεν θα ήταν καθόλου επιεικέστερη. Θα του έλεγε ότι δεν αρκεί να καταγγέλλεις τις ελίτ όταν τελικά αναπαράγεις την ίδια κουλτούρα εξουσίας. Δεν αρκεί να μιλάς στο όνομα του λαού όταν η θεσμική συνέπεια υποχωρεί μπροστά στην πολιτική σκοπιμότητα. Η δημοκρατική Αριστερά που υπερασπιζόταν ο Γουόλτσερ δεν είχε καμία σχέση με τον ηθικό διχασμό, σύμφωνα με τον οποίο οι πολιτικοί αντίπαλοι παρουσιάζονται ως εχθροί της κοινωνίας.

Ο ΣΥΡΙΖΑ ως το πρώτο κόμμα του Τσίπρα, εξέφρασε την οργή μιας κοινωνίας που υπέφερε από τη λιτότητα. Όμως η οργή δεν είναι πρόγραμμα διακυβέρνησης. Η συνεχής επίκληση της ηθικής υπεροχής δεν αντικαθιστά τη θεσμική αξιοπιστία. Και η κοινωνική δικαιοσύνη δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στην πόλωση, ούτε στην αυταρέσκεια ότι “η Ιστορία βρίσκεται μονίμως με το μέρος της Αριστεράς”.

Ο Γουόλτσερ θα διαπίστωνε ότι τόσο η Νέα Δημοκρατία όσο και ο ΣΥΡΙΖΑ καλλιέργησαν διαφορετικές εκδοχές του ίδιου πολιτικού συγκεντρωτισμού. Η πρώτη επένδυσε στην εικόνα του αποτελεσματικού επιτελικού κράτους, ο δεύτερος στην εικόνα του αποκλειστικού εκφραστή της λαϊκής βούλησης. Και στις δύο περιπτώσεις, η κοινωνία αντιμετωπίστηκε περισσότερο ως ακροατήριο παρά ως ενεργός συμμέτοχος της δημοκρατίας.

Τι θα έλεγε ο Γουόλτσερ

Στις “Σφαίρες της Δικαιοσύνης“, ο Γουόλτσερ προειδοποιεί ότι καμία μορφή ισχύος δεν πρέπει να κατακτά όλες τις υπόλοιπες. Στην Ελλάδα όμως αυτό ακριβώς μοιάζει να συμβαίνει. Η πολιτική εξουσία επιδιώκει να επηρεάζει την οικονομία, την ενημέρωση, τη δημόσια διοίκηση, ακόμη και τους ανεξάρτητους θεσμούς. Και κάθε κυβέρνηση θεωρεί σχεδόν αυτονόητο ότι δικαιούται να ελέγχει περισσότερα από την προηγούμενη. Ίσως εκεί να εντόπιζε τη βαθύτερη παθολογία της ελληνικής δημοκρατίας. Όχι στον ανταγωνισμό Δεξιάς και Αριστεράς, αλλά στην κοινή τους αντίληψη ότι η κατάκτηση της εξουσίας συνεπάγεται και το δικαίωμα διεύρυνσής της.

Στον Μητσοτάκη θα έλεγε ότι μια αγορά χωρίς ισχυρή κοινωνική δικαιοσύνη παράγει προνόμια αντί για ελευθερία. Στον Τσίπρα ότι μια Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη χωρίς αυτοκριτική καταλήγει να υπερασπίζεται απλώς μια διαφορετική ελίτ. Και στους δύο θα υπενθύμιζε ότι η δημοκρατία δεν είναι επικοινωνιακή υπεροχή ούτε εκλογική αριθμητική. Είναι η καθημερινή άσκηση αυτοπεριορισμού της εξουσίας.

Το πιο αυστηρό συμπέρασμα του Γουόλτσερ ίσως να ήταν και το πιο ενοχλητικό: η Ελλάδα δεν πάσχει τόσο από έλλειψη ιδεολογιών όσο από έλλειψη πολιτικής ταπεινότητας. Η Κεντροδεξιά πιστεύει ότι η αποτελεσματικότητα αρκεί για να δικαιολογήσει την εξουσία. Η Κεντροαριστερά συχνά θεωρεί ότι η επίκληση της κοινωνικής ευαισθησίας αρκεί για να της αποδώσει ηθικό πλεονέκτημα. Και οι δύο, όμως, κινδυνεύουν να λησμονούν ότι η δημοκρατία δεν ανήκει στις κυβερνήσεις ούτε στις αντιπολιτεύσεις. Ανήκει στην κοινωνία.

Αυτό θα ήταν ίσως το πιο σκληρό μάθημα του Μάικλ Γουόλτσερ προς το ελληνικό πολιτικό προσωπικό: ότι η εξουσία δεν χάνει τη νομιμοποίησή της μόνο όταν αποτυγχάνει. Τη χάνει και όταν ξεχνά πως ο μοναδικός λόγος ύπαρξής της είναι να υπηρετεί μια δίκαιη κοινότητα και όχι τη δική της αναπαραγωγή.