Πήραν το πάνω χέρι οι Ουκρανοί στον πόλεμο με την Ρωσία;

Η δημόσια συζήτηση για τον πόλεμο αυτό χαρακτηρίζεται ολοένα και περισσότερο από μια αντίφαση. Ενώ οι επιχειρήσεις στο πεδίο εξελίσσονται σε έναν παρατεταμένο πόλεμο φθοράς, στη Δύση καλλιεργείται συστηματικά η εντύπωση ότι η στρατηγική πρωτοβουλία έχει πλέον περάσει στην Ουκρανία και ότι η τελική νίκη αποτελεί κυρίως ζήτημα χρόνου και συνέχισης της δυτικής υποστήριξης.

Αυτή όμως η εικόνα που παρουσιάζεται δεν στηρίζεται τόσο στη συνολική στρατηγική πραγματικότητα, όσο στην επιλεκτική ανάδειξη ορισμένων εξελίξεων, οι οποίες απομονώνονται από το ευρύτερο επιχειρησιακό και γεωπολιτικό τους πλαίσιο. Ο Κόλιν Γκρέι προειδοποιούσε ότι η στρατηγική απαιτεί συνεχή σύνδεση μεταξύ στρατιωτικών επιχειρήσεων και πολιτικού αποτελέσματος. Όταν η σύνδεση αυτή χάνεται, οι επιχειρησιακές επιτυχίες αποκτούν δυσανάλογη σημασία και δημιουργούν ψευδείς προσδοκίες.

Το πρώτο στοιχείο αυτού του αφηγήματος είναι οι συνεχώς αυξανόμενες εκτιμήσεις για τις ρωσικές απώλειες. Η Ρωσία αναμφίβολα έχει υποστεί τεράστιο κόστος σε ανθρώπινο δυναμικό και στρατιωτικό υλικό. Ωστόσο, οι αριθμοί αυτοί προβάλλονται εδώ και χρόνια ως ένδειξη επικείμενης στρατηγικής κατάρρευσης, παραβλέποντας την δυνατότητα της Μόσχας να αναπληρώνει προσωπικό, να αυξάνει την παραγωγή οπλικών συστημάτων και να προσαρμόζει την οικονομία της στις απαιτήσεις ενός πολέμου μεγάλης διάρκειας.

Το δεύτερο στοιχείο είναι η υπερβολική προβολή περιορισμένων ουκρανικών επιτυχιών. Η ανακατάληψη ενός χωριού, ή η βελτίωση μιας τοπικής τακτικής θέσης μπορεί να αποτελεί σημαντική επιτυχία για τις εμπλεκόμενες μονάδες. Δεν συνεπάγεται όμως κατ’ ανάγκην μεταβολή της συνολικής στρατηγικής ισορροπίας. Αναμφίβολα οι Ουκρανοί έχουν κατορθώσει να επιβραδύνουν και να μειώσουν τις ρωσικές προωθήσεις, αλλά αυτό δεν δημιουργεί συνθήκες “σημείου καμπής”.

Η ιστορία των πολέμων είναι γεμάτη από εντυπωσιακές τακτικές επιτυχίες, που ουδέποτε μετέβαλαν το τελικό αποτέλεσμα. Η σύγχυση μεταξύ τακτικής και στρατηγικής αποτελεί μία από τις συνηθέστερες αιτίες εσφαλμένων πολιτικών εκτιμήσεων.

Τα πλήγματα μεγάλης εμβέλειας 

Το τρίτο στοιχείο αφορά τις ουκρανικές επιθέσεις σε στόχους βαθιά μέσα στη Ρωσία. Οι επιθέσεις αυτές έχουν σαφή επιχειρησιακή και ψυχολογική αξία. Αναγκάζουν τη Ρωσία να αναδιατάσσει μέσα αεράμυνας, δημιουργούν πολιτική πίεση και αποδεικνύουν ότι το ρωσικό έδαφος δεν είναι απρόσβλητο.

Ωστόσο, θα επαναλάβω ότι δεν αποτελούν από μόνες τους παράγοντα που μπορεί να αλλάξει την έκβαση ενός πολέμου φθοράς. Η στρατηγική έκβαση εξακολουθεί να εξαρτάται από την παραγωγή πολεμικού υλικού, τα διαθέσιμα αποθέματα, την ανθεκτικότητα της οικονομίας, τη δυνατότητα αναπλήρωσης προσωπικού και τη διατήρηση της πολιτικής βούλησης.

Η κατασκευή μιας εναλλακτικής πραγματικότητας

Ο συνδυασμός αυτών των τριών στοιχείων δημιουργεί μια ισχυρή επικοινωνιακή εικόνα! Η Ρωσία αποδυναμώνεται συνεχώς, ενώ η Ουκρανία βαδίζει σταθερά προς τη νίκη. Η εικόνα αυτή εξυπηρετεί έναν σαφή πολιτικό στόχο: Να διατηρηθεί η υποστήριξη της Δύσης, να συνεχιστεί η χρηματοδότηση και η στρατιωτική βοήθεια και να αποφευχθεί οποιαδήποτε σοβαρή συζήτηση για μια πολιτική διευθέτηση. Το ερώτημα, όμως, είναι κατά πόσο η πολιτική επικοινωνία αντανακλά τη στρατηγική πραγματικότητα, ή επιχειρεί να την υποκαταστήσει.

Κάθε επιτυχημένη στρατηγική προϋποθέτει σαφή πολιτικό σκοπό, επαρκή στρατιωτικά μέσα και ρεαλιστική εκτίμηση του κόστους. Στην περίπτωση της Ουκρανίας εξακολουθούν να παραμένουν αναπάντητα κρίσιμα ερωτήματα. Ποιος ακριβώς είναι ο τελικός πολιτικός στόχος; Η πλήρης αποκατάσταση των συνόρων του 1991; Η ανάκτηση μόνο των εδαφών που καταλήφθηκαν μετά το 2022; Ή, η δημιουργία ευνοϊκών συνθηκών για μια διαπραγματευτική λύση;

Αντίστοιχα, δεν έχει παρουσιαστεί πειστική απάντηση για το ποια στρατιωτικά μέσα μπορούν να οδηγήσουν στην επίτευξη αυτών των στόχων, ούτε ποιο είναι το αποδεκτό πολιτικό, οικονομικό και ανθρώπινο κόστος. Χωρίς απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, η στρατηγική κινδυνεύει να αντικατασταθεί από την ελπίδα.

Ο κίνδυνος του στρατηγικού αυτοεγκλωβισμού

Εδώ ακριβώς εμφανίζεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Όταν οι κυβερνήσεις επενδύουν επί χρόνια σε ένα αφήγημα περί επικείμενης νίκης, καθίσταται ολοένα δυσκολότερο να αναγνωρίσουν δημόσια ότι οι αρχικές τους εκτιμήσεις ίσως δεν επαληθεύθηκαν. Πρόκειται για το φαινόμενο που στη στρατηγική βιβλιογραφία περιγράφεται ως στρατηγικός αυτοεγκλωβισμός (strategic self-entrapment).

Οι πολιτικές ηγεσίες εγκλωβίζονται στις ίδιες τις δημόσιες δεσμεύσεις τους. Κάθε αναθεώρηση της στρατηγικής παρουσιάζεται ως ήττα και κάθε πρόταση διαπραγμάτευσης ως υποχώρηση, ακόμη και όταν η στρατιωτική πραγματικότητα επιβάλλει διαφορετικές επιλογές. Έτσι, η συνέχιση του πολέμου μετατρέπεται από στρατηγική επιλογή σε πολιτική αναγκαιότητα.

Οι πόλεμοι δεν κερδίζονται με αφηγήματα

Η ιστορία διδάσκει ότι κανένας πόλεμος δεν κερδήθηκε επειδή δημιουργήθηκε μια πειστική επικοινωνιακή εικόνα. Οι πόλεμοι κερδίζονται όταν υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ πολιτικών στόχων, στρατιωτικών μέσων και διαθέσιμων πόρων. Όταν αυτή η σχέση διαρρηγνύεται, η στρατηγική αντικαθίσταται από την επικοινωνία και η αισιοδοξία από την αυταπάτη.

Η Ουκρανία εξακολουθεί να επιδεικνύει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις και υψηλό κόστος. Όμως η αντικειμενική στρατηγική ανάλυση δεν μπορεί να συγχέεται με την πολιτική ανάγκη διατήρησης του ηθικού, ή της διεθνούς υποστήριξης.

Η ιστορία έχει αποδείξει πολλές φορές ότι όταν η αντίληψη απομακρύνεται από την πραγματικότητα, οι αποφάσεις που ακολουθούν είναι συνήθως οι πιο επικίνδυνες. Στο Βιετνάμ, στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ μετά την ανατροπή του μπααθικού καθεστώτος. Ακόμα και στην περίπτωση των προσδοκιών που είχαν καλλιεργηθεί στη Δύση για μια αποφασιστική στρατηγική ανατροπή με την πολυδιαφημισμένη μεγάλη ουκρανική αντεπίθεση, αποδείχθηκαν υπερβολικές.

Η υποτίμηση της Ρωσίας και η υπερεκτίμηση της Ουκρανίας δεν συνιστά νηφάλια στρατηγική αξιολόγηση. Και όταν συμβεί αυτό, η παράταση ενός πολέμου μπορεί να μην αποτελεί πλέον συνειδητή στρατηγική επιλογή, αλλά συνέπεια της αδυναμίας αναγνώρισης της πραγματικότητας. Δεν μπορεί να αγνοούνται οι “δείκτες ισχύος” όπως το ανθρώπινο δυναμικό, οι βιομηχανικές δυνατότητες, η οικονομική ανθεκτικότητα, η συμμαχική υποστήριξη, η πολιτική και κοινωνική συνοχή και φυσικά αντοχή, η στρατηγική προσαρμοστικότητα.

Αντί επιλόγου

Μπορεί η υποστήριξη προς την Ουκρανία είναι πολιτική επιλογή, αλλά η στρατηγική αξιολόγηση οφείλει να παραμένει ανεξάρτητη από τις επικοινωνιακές ανάγκες. Όταν το αφήγημα γίνεται ισχυρότερο από την πραγματικότητα τότε η πολιτική παύει να καθοδηγεί τον πόλεμο. Είναι ο πόλεμος που αρχίζει να καθοδηγεί την πολιτική.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι ποιος κερδίζει την καθημερινή μάχη της επικοινωνίας. Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν η Δύση κινδυνεύει να παρατείνει έναν πόλεμο χωρίς σαφώς επιτεύξιμο στρατηγικό τέλος, επειδή έχει επενδύσει πολιτικά σε μια εικόνα νίκης που ενδέχεται να μην ανταποκρίνεται στη συνολική ισορροπία ισχύος.

Η αξιολόγηση του πολέμου στην Ουκρανία δεν μπορεί να περιορίζεται σε ημερήσιους απολογισμούς απωλειών, σε εντυπωσιακά πλήγματα μεγάλης εμβέλειας και τις ουρές στα πρατήρια βενζίνης στην Ρωσία, ή σε περιορισμένες μετακινήσεις της γραμμής του μετώπου. Τα στοιχεία αυτά έχουν σημασία, αλλά δεν αρκούν για να τεκμηριώσουν ότι η στρατηγική ισορροπία έχει ανατραπεί.

Η αντικειμενική αποτίμηση απαιτεί συνεκτίμηση όλων των δεικτών ισχύος. Μόνο τότε μπορεί να εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα για το εάν μια πλευρά βρίσκεται πραγματικά πιο κοντά στην επίτευξη των πολιτικών και στρατηγικών της στόχων, ή αν η εικόνα αυτή αποτελεί κυρίως προϊόν της μάχης της πληροφορίας και της επικοινωνίας.