Αρχιπελαγική Άμυνα: Από τις μεγάλες πλατφόρμες στον “Πόλεμο Ψηφιδωτού”

Οι τελευταίες εξελίξεις στον χώρο της τέχνης, της επιστήμης και της τεχνολογίας του πολέμου ενισχύουν έντονα αυτήν την άποψη. Στις ΗΠΑ όπου αναπτύσσονται πολλές από τις νέες επιχειρησιακές αντιλήψεις, μία εκ των οποίων είναι ο περιβόητος “Πόλεμος Ψηφιδωτού” (Mosaic Warfare), εξετάζεται η συγγένεια του μοντέλου αυτού με το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα. Αυτή η αντίληψη μπορεί να εφαρμοστεί και στην εξαιρετικά απαιτητική Άμυνα Αρχιπελάγους, το οποίο είναι ένα ζήτημα που απασχολεί έντονα την Ελλάδα.

Αναλυτικότερα, η ιστορία της ναυτικής ισχύος είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ιστορία της τεχνολογικής εξέλιξης των μεγάλων πολεμικών πλατφορμών. Από τις τριήρεις της αρχαιότητας έως τα θωρηκτά του 20ού αιώνα και από τα αεροπλανοφόρα έως τις σύγχρονες φρεγάτες πολλαπλών ρόλων, η θαλάσσια κυριαρχία ταυτίστηκε με την κατοχή ενός περιορισμένου αριθμού πανίσχυρων μονάδων, οι οποίες συγκέντρωναν επάνω τους αισθητήρες, όπλα, μέσα επικοινωνίας και δυνατότητες διοίκησης.

Η ίδια η πλατφόρμα αποτελούσε τη βασική μονάδα παραγωγής στρατιωτικής ισχύος. Το συγκεκριμένο πρότυπο υπήρξε εξαιρετικά επιτυχημένο επί δεκαετίες. Σήμερα, όμως, οι τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια βαθιά αλλαγή παραδείγματος. Η διάδοση των μη επανδρωμένων συστημάτων, η τεχνητή νοημοσύνη, οι δικτυοκεντρικές επιχειρήσεις, η ραγδαία μείωση του κόστους των αισθητήρων και η δυνατότητα διασύνδεσης χιλιάδων κόμβων σε πραγματικό χρόνο οδηγούν σταδιακά στη μετάβαση από την πλατφορμο-κεντρική αντίληψη ισχύος σε μια νέα μορφή κατανεμημένης αρχιτεκτονικής μάχης.

Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή δεν αφορά τα ίδια τα όπλα αλλά τη σχέση μεταξύ τους. Η ισχύς παύει να είναι ιδιότητα μιας μεμονωμένης μονάδας και αρχίζει να αναδύεται από τη συνεργασία ενός μεγάλου αριθμού διαφορετικών μέσων. Αισθητήρες, φορείς πυρός, μη επανδρωμένα οχήματα, επίγειοι σταθμοί, δίκτυα επικοινωνιών και λογισμικό λειτουργούν πλέον ως στοιχεία ενός ενιαίου οργανισμού. Το σύνολο αποκτά δυνατότητες που καμία επιμέρους πλατφόρμα δεν θα μπορούσε να διαθέτει μόνη της.

Η γεωγραφία τμήμα της πολεμικής μηχανής

Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για κράτη που καλούνται να υπερασπιστούν σύνθετα αρχιπελαγικά περιβάλλοντα. Σε αντίθεση με τις μεγάλες ωκεάνιες εκτάσεις, ένα αρχιπέλαγος δεν αποτελεί απλώς θαλάσσιο χώρο. Είναι ένα πολύπλοκο γεωγραφικό σύστημα αποτελούμενο από νησιά, βραχονησίδες, στενά περάσματα, ακτές, υφάλους και διαφορετικές βαθυμετρικές συνθήκες. Η γεωγραφία αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως παθητικό θέατρο επιχειρήσεων αλλά ως ενεργός πολλαπλασιαστής ισχύος.

Επί δεκαετίες η στρατηγική σκέψη προσπαθούσε να προσαρμόσει τα μεγάλα πλοία στο ιδιαίτερο περιβάλλον του αρχιπελάγους. Ίσως, όμως, η ορθή προσέγγιση να είναι ακριβώς η αντίστροφη. Αντί να αναζητούμε τρόπους προσαρμογής των πλατφορμών στη γεωγραφία, οφείλουμε να σχεδιάσουμε ένα σύστημα, στο οποίο η ίδια η γεωγραφία μετατρέπεται σε οργανικό τμήμα της πολεμικής μηχανής. Αυτό προϋποθέτει μια θεμελιώδη μεταβολή της στρατηγικής σκέψης.

Η βασική μονάδα ισχύος δεν είναι πλέον το πλοίο αλλά το πολυπλέγμα (grid of grids). Δηλαδή ένα κατανεμημένο, πολυεπίπεδο, προσαρμοστικό οικοσύστημα αισθητήρων, όπλων, επικοινωνιών και συστημάτων διοίκησης, το οποίο εκτείνεται σε ολόκληρο τον επιχειρησιακό χώρο. Κάθε επιμέρους κόμβος μπορεί να είναι σχετικά μικρός, οικονομικός, ακόμη και αναλώσιμος. Η πραγματική ισχύς παράγεται από τη συνεργασία εκατοντάδων ή και χιλιάδων τέτοιων κόμβων.

Η μετάβαση αυτή θυμίζει περισσότερο τη λειτουργία ενός βιολογικού οργανισμού παρά ενός παραδοσιακού στόλου. Στους ζωντανούς οργανισμούς η επιβίωση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από ένα όργανο αλλά από την αλληλεπίδραση ενός τεράστιου αριθμού κυττάρων, τα οποία συνεργάζονται, προσαρμόζονται και αναδιοργανώνονται συνεχώς. Αντίστοιχα, η νέα μορφή θαλάσσιας ισχύος οφείλει να βασίζεται στην αποκέντρωση, στη συνεργασία και στην οργανωμένη πολυπλοκότητα (organized complexity).

Η πολυπλοκότητα αυτή δεν αποτελεί μειονέκτημα. Αντιθέτως, συνιστά πηγή ανθεκτικότητας. Ένα σύστημα που αποτελείται από εκατοντάδες κατανεμημένους κόμβους δεν διαθέτει ένα μοναδικό κέντρο βάρους, του οποίου η καταστροφή οδηγεί στην κατάρρευσή του. Αν ορισμένοι κόμβοι χαθούν, οι υπόλοιποι αναλαμβάνουν μέρος των λειτουργιών τους. Η επιβιωσιμότητα δεν προκύπτει πλέον από τη θωράκιση κάθε μονάδας, αλλά από την ικανότητα του συνολικού συστήματος να συνεχίζει να λειτουργεί, παρά τις απώλειες.

Το ανθρώπινο ανοσοποιητικό στη μάχη και το σύστημα

Η αναλογία με τη βιολογία δεν αποτελεί απλώς ένα παραστατικό σχήμα λόγου. Έχει ήδη εξεταστεί συστηματικά στο πλαίσιο της αμερικανικής αντίληψης του Πολέμου Ψηφιδωτού. Στη μελέτη της RAND Corporation Distributed Kill Chains: Drawing Insights for Mosaic Warfare from the Immune System and from the Navy (2021), των Nicholas A. O’Donoughue, Samantha McBirney και Brian Persons, η οποία εκπονήθηκε με χρηματοδότηση της Υπηρεσίας Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων του Πενταγώνου (DARPA), το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα εξετάζεται ως βιολογικό ανάλογο μιας κατανεμημένης αρχιτεκτονικής μάχης.

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι το ανοσοποιητικό σύστημα έχει εξελιχθεί επί εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια ως ένα εξαιρετικά σύνθετο, ετερογενές και προσαρμοστικό σύστημα, στο οποίο πολυάριθμοι διαφορετικοί φορείς αναγνώρισης και αντίδρασης συνεργάζονται χωρίς η αποτελεσματικότητα του συνόλου να εξαρτάται από έναν μοναδικό κεντρικό κόμβο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν χαρακτηριστικά όπως η κλασματοποίηση των λειτουργιών (fractionation), η ετερογένεια, η ταχεία ανασύνθεση διαφορετικών στοιχείων ανάλογα με την εμφανιζόμενη απειλή (rapid composability), η κλιμάκωση και η συνεργασία πολλών αυτόνομων παραγόντων.

Η αξία της βιολογικής αναλογίας βρίσκεται ακριβώς στο ότι ένα προηγμένο πολεμικό πολυπλέγμα δεν χρειάζεται να λειτουργεί ως μια μεγάλη μηχανή αποτελούμενη από προκαθορισμένα και αυστηρά ιεραρχημένα εξαρτήματα, αλλά περισσότερο ως ένα τεχνητό “ανοσοποιητικό σύστημα” του χώρου επιχειρήσεων, ικανό να ανιχνεύει απειλές, να διαχέει πληροφορίες, να συγκροτεί αλυσίδες φονικότητας (kill chains) που συνδυάζουν αισθητήρες και όπλα προσβολής, να ανακατανέμει λειτουργίες μετά την απώλεια επιμέρους κόμβων και να προσαρμόζει συνεχώς τη συμπεριφορά του.

Υπό αυτή την έννοια, η βιολογία προσφέρει ίσως καταλληλότερο εννοιολογικό πρότυπο από τη μηχανική για την κατανόηση της μελλοντικής κατανεμημένης στρατιωτικής ισχύος: όχι πλέον ένα σύστημα συστημάτων (system of systems) με την παραδοσιακή έννοια, αλλά ένα εξελισσόμενο οικοσύστημα συστημάτων (ecosystem of systems), του οποίου η ισχύς, η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα αποτελούν αναδυόμενες ιδιότητες του συνόλου και όχι χαρακτηριστικά οποιασδήποτε μεμονωμένης πλατφόρμας.

Υπέρ του αμυνόμενου

Η αλλαγή αυτή μεταβάλλει ριζικά και την οικονομία της στρατιωτικής ισχύος. Στη βιομηχανική εποχή, η αύξηση της ισχύος συνδεόταν σχεδόν πάντοτε με την αύξηση του κόστους. Τα σύγχρονα μεγάλα πολεμικά πλοία αντιπροσωπεύουν επενδύσεις δισ. ευρώ, απαιτούν πολυάριθμα πληρώματα και συγκεντρώνουν επάνω τους κρίσιμες επιχειρησιακές δυνατότητες. Η απώλειά τους συνεπάγεται δυσανάλογη και εξαιρετικά δυσαναπλήρωτη στρατιωτική, πολιτική και οικονομική ζημία.

Αντίθετα, ένα σύστημα κατανεμημένης φονικότητας (distributed lethality) επιτρέπει την άσκηση πολλών και διαφοροποιημένων καταστρεπτικών (destructive) και αποδιοργανωτικών (disruptive) αποτελεσμάτων στον αντίπαλο μέσω μεγάλου αριθμού μέσων χαμηλού κόστους και διαφορετικών ικανοτήτων. Η απώλεια μεμονωμένων κόμβων δεν αλλοιώνει αποφασιστικά τη συνολική ισχύ του συστήματος. Ταυτόχρονα, ο αντίπαλος αναγκάζεται να χρησιμοποιεί πανάκριβα και δυσαναπλήρωτα όπλα υψηλής τεχνολογίας για να εξουδετερώσει μέσα εξαιρετικά χαμηλότερου κόστους.

Δημιουργείται έτσι μια νέα μορφή οικονομικής αποτροπής, όπου η σχέση κόστους-αποτελέσματος λειτουργεί υπέρ του αμυνόμενου. Συνακόλουθα, η πληροφορία αποκτά πλέον πρωτεύουσα σημασία. Οι αισθητήρες παύουν να υπηρετούν αποκλειστικά μια συγκεκριμένη πλατφόρμα και μετατρέπονται σε αισθητήρες ολόκληρου του συστήματος ή καλύτερα του βιοτεχνολογικού οργανισμού. Αντίστοιχα, τα όπλα παύουν να εξαρτώνται αποκλειστικά από τους αισθητήρες της δικής τους πλατφόρμας. Οποιοσδήποτε αισθητήρας μπορεί να τροφοδοτήσει οποιονδήποτε φορέα πυρός.

Η φυσική συγκέντρωση δυνάμεων αντικαθίσταται από πληροφοριακή συγκέντρωση. Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει ακόμη και την έννοια της θαλάσσιας κυριαρχίας. Στο παρελθόν η κυριαρχία ταυτιζόταν με τη μόνιμη φυσική παρουσία ισχυρών ναυτικών μονάδων σε μια περιοχή. Στο νέο περιβάλλον η κυριαρχία συνδέεται περισσότερο με τη δυνατότητα συνεχούς επιτήρησης, άμεσης στοχοποίησης και ταχύτατης προσβολής οποιουδήποτε στόχου εισέρχεται στον επιχειρησιακό χώρο με πολλαπλά μέσα πολλαπλών ικανοτήτων.

Το αρχιπελαγικό περιβάλλον και στο σύστημα

Δεν απαιτείται πλέον η συνεχής παρουσία ισχυρών μονάδων σε κάθε σημείο της θαλάσσιας περιοχής. Αρκεί η διαρκής δυνατότητα παραγωγής αποτελέσματος. Στην περίπτωση ενός αρχιπελαγικού περιβάλλοντος, η προσέγγιση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα ίδια τα νησιά μπορούν να μετατραπούν σε κόμβους ενός ευρύτερου συστήματος. Η θάλασσα παύει να αποτελεί απλώς το μέσο μετακίνησης των ναυτικών δυνάμεων και μετατρέπεται σε πεδίο συνεχούς αλληλεπίδρασης αισθητήρων, πληροφοριών και πυρών. Το αρχιπέλαγος δεν αποτελεί πλέον το θέατρο των επιχειρήσεων, αλλά τον ίδιο τον οργανισμό που παράγει την αποτροπή.

Η υλοποίηση μιας τέτοιας φιλοσοφίας προφανώς δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω αποσπασματικών εξοπλιστικών επιλογών. Απαιτεί ένα ολοκληρωμένο εθνικό πρόγραμμα τεχνολογικής, βιομηχανικής και επιχειρησιακής ανάπτυξης, το οποίο θα αντιμετωπίζει όλα τα επιμέρους μέσα ως στοιχεία ενός ενιαίου συστήματος. Το ζητούμενο δεν είναι η απόκτηση ενός ακόμη πλοίου, ενός ακόμη μη επανδρωμένου αεροχήματος ή ενός ακόμη πυραυλικού συστήματος.

Το ζητούμενο είναι η δημιουργία μιας νέας αρχιτεκτονικής ισχύος και μιας νέας φιλοσοφίας προβολής ισχύος αλλά και δομής του στρατεύματος. Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα πρέπει να βασίζεται σε ορισμένες θεμελιώδεις αρχές. Κάποιες εξ αυτών είναι η διασπορά, η δικτύωση, η ανθεκτικότητα, η αυτονομία, το χαμηλό κόστος, η ταχεία αναπλήρωση απωλειών, η εγχώρια παραγωγή, η διαλειτουργικότητα και η συνεχής τεχνολογική προσαρμογή.

Κυρίως όμως θα πρέπει να στηρίζεται στη βαθιά κατανόηση της γεωγραφίας και στην αξιοποίησή της ως στρατηγικού πολλαπλασιαστή ισχύος. Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα για αρχιπελαγική Άμυνα δεν είναι η κατασκευή ολοένα μεγαλύτερων και ακριβότερων πολεμικών πλοίων, αλλά η ανάπτυξη εκείνων των συστημάτων που θα επιτρέψουν στη στρατιωτική ισχύ να αναδύεται από τη συνεργασία εκατοντάδων κατανεμημένων και διασυνδεδεμένων κόμβων.

Η ισχύς δεν θα βρίσκεται πλέον συγκεντρωμένη σε λίγες πλατφόρμες, αλλά θα είναι διάχυτη σε ολόκληρο το επιχειρησιακό περιβάλλον. Εάν ο 20ός αιώνας υπήρξε η εποχή της μεγάλης πολεμικής πλατφόρμας, ο 21ος ενδέχεται να εξελιχθεί στην εποχή του βιοτεχνολογικού πολυπλέγματος. Για τα κράτη που διαθέτουν σύνθετα αρχιπελαγικά περιβάλλοντα, η μετάβαση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική επιλογή, αλλά πιθανότατα τη σημαντικότερη στρατηγική ευκαιρία της εποχής τους.