Τα 40 τρισ. αμερικανικό χρέος ή πώς καταρρέουν οι οικονομίες

Βασική θέση των μαθημάτων που παρέδωσα είναι ότι η οικονομική κατάρρευση δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκην να προκληθεί από ένα εξαιρετικό εξωτερικό σοκ, ή από ανορθολογική συμπεριφορά. Αντιθέτως, μπορεί να προκύψει ενδογενώς από την εσωτερική δομή και τη δυναμική ενός πολύπλοκου, μη-γραμμικού, μοχλευμένου, και εντόνως διασυνδεδεμένου οικονομικού συστήματος.

Αυτό το θέμα αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα (για μία ακόμα φορά), καθώς το χρέος των ΗΠΑ έφθασε τα 40 τρισεκατομμύρια δολάρια, οι οικονομίες της ευρωζώνης βρίσκονται σε δυσμενείς συνθήκες και η παγκόσμια οικονομία εμπεριέχει ποικίλα δίκτυα αλληλεξάρτησης.

Μη-γραμμικές δυναμικές στην οικονομία

Κεντρική έννοια της ανάλυσης είναι η μη-γραμμική δυναμική. Σε ένα οικονομικό σύστημα, μια μικρή διαταραχή δεν προκαλεί υποχρεωτικά μια αντίστοιχα μικρή και προσωρινή μεταβολή. Ανάλογα με τη σταθερότητα του συστήματος, μια αρχική απόκλιση μπορεί είτε να αποσβεστεί είτε να ενισχυθεί.

Επομένως, η ύπαρξη μιας κατάστασης ισορροπίας δεν σημαίνει ότι η οικονομία είναι απαραίτητα σταθερή. Ένα σύστημα μπορεί να βρίσκεται φαινομενικά σε ισορροπία, ενώ ταυτόχρονα να διαθέτει εσωτερικούς μηχανισμούς που ενισχύουν τις αποκλίσεις και το απομακρύνουν από αυτήν. Σε μη-γραμμικά συστήματα, μάλιστα, μια πολύ μικρή μεταβολή σε μια κρίσιμη συνθήκη μπορεί να οδηγήσει σε δυσανάλογα μεγάλη μεταβολή της συνολικής οικονομικής κατάστασης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η θετική ανατροφοδότηση. Πρόκειται για μηχανισμό κατά τον οποίο οι συνέπειες μιας αρχικής μεταβολής επιστρέφουν στο σύστημα και ενισχύουν την ίδια μεταβολή. Για παράδειγμα, μια αρχική άνοδος στις τιμές περιουσιακών στοιχείων μπορεί να αυξήσει την εμπιστοσύνη των επενδυτών, να ενθαρρύνει νέες αγορές και δανεισμό και, συνεπώς, να προκαλέσει περαιτέρω άνοδο των τιμών.

Η αρνητική ανατροφοδότηση

Ο ίδιος μηχανισμός μπορεί να λειτουργήσει αντίστροφα σε μια περίοδο πτώσης, ενισχύοντας την απαισιοδοξία, τις πωλήσεις και τη μείωση των τιμών. Έτσι, μια περιορισμένη αρχική διαταραχή μπορεί να μετατραπεί σε μεγάλης κλίμακας οικονομική επέκταση ή αποσταθεροποίηση.Η υπερχρέωση και η χρηματοοικονομική μόχλευση ενισχύουν σημαντικά αυτούς τους μηχανισμούς.

Όταν ένας οικονομικός φορέας έχει υψηλή μόχλευση, μια σχετικά μικρή πτώση στην αξία των περιουσιακών του στοιχείων μπορεί να προκαλέσει πολύ μεγαλύτερη επιδείνωση της κεφαλαιακής του θέσης. Οι ζημίες μπορούν να οδηγήσουν σε αναγκαστικές πωλήσεις περιουσιακών στοιχείων, οι οποίες πιέζουν περαιτέρω τις τιμές και προκαλούν νέες ζημίες σε άλλους φορείς.

Παράλληλα, το χρέος δημιουργεί διαχρονικές υποχρεώσεις και μπορεί να οδηγήσει σε σπειροειδή διαδικασία υπερχρέωσης, κατά την οποία απαιτείται νέος δανεισμός για την εξυπηρέτηση παλαιότερων υποχρεώσεων. Έτσι, μια αρχικά περιορισμένη διαταραχή μπορεί να μετατραπεί σε σωρευτική χρηματοοικονομική αποσταθεροποίηση.

Πλέγματα αλληλεξάρτησης

Η κατάσταση γίνεται ακόμα πιο πολύπλοκη εξαιτίας των δικτύων οικονομικών αλληλεξαρτήσεων. Οι τράπεζες, οι επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά, και τα κράτη δεν λειτουργούν ως ανεξάρτητες μονάδες, αλλά συνδέονται μέσω πιστώσεων, υποχρεώσεων, αγορών, και άλλων οικονομικών σχέσεων. Η διασύνδεση μπορεί να αυξάνει την αποτελεσματικότητα και τη δυνατότητα επιμερισμού πόρων και κινδύνων, ταυτόχρονα όμως δημιουργεί περισσότερους διαύλους μετάδοσης μιας αποτυχίας.

Μια αθέτηση υποχρέωσης από έναν οικονομικό φορέα μπορεί, επομένως, να προκαλέσει ζημίες στους πιστωτές του, οι οποίοι, με τη σειρά τους, μπορεί να περιορίσουν τη χρηματοδότηση ή να προχωρήσουν σε πωλήσεις, μεταδίδοντας την κρίση σε άλλους φορείς. Μια τοπική αποτυχία μπορεί έτσι να εξελιχθεί σε συστημική κρίση.

Η ανάλυση οδηγεί στην έννοια των μεταβάσεων φάσης. Ένα οικονομικό σύστημα μπορεί να απορροφά σχετικά εύκολα μικρές διαταραχές όσο βρίσκεται κάτω από ένα κρίσιμο επίπεδο αστάθειας. Όταν, όμως, παράγοντες όπως η μόχλευση, το χρέος, η ρευστότητα, και η δικτυακή διασύνδεση υπερβούν κρίσιμα επίπεδα, η ίδια διαταραχή μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτή αποσταθεροποίηση. Επομένως, το μέγεθος μιας κρίσης δεν εξαρτάται μόνο από το μέγεθος του αρχικού σοκ, αλλά και από την κατάσταση και τη δομή του συστήματος που το δέχεται.

Οικονομικά συστήματα και καταρρεύσεις

Το βασικό συμπέρασμα των εισηγήσεών μου είναι ότι η οικονομική κατάρρευση μπορεί να αποτελεί ενδογενή και φυσιολογική δυνατότητα ενός πολύπλοκου οικονομικού συστήματος. Η μη-γραμμική δυναμική εξηγεί την ενίσχυση των διαταραχών, η θετική ανατροφοδότηση τον αυτοενισχυόμενο χαρακτήρα τους, η μόχλευση τη δυσανάλογη επίδραση των μεταβολών στις τιμές, το χρέος τη συσσώρευση των υποχρεώσεων, η θεωρία δικτύων τη μετάδοση των κρίσεων, και η έννοια των μεταβάσεων φάσης τις απότομες αλλαγές μεταξύ σταθερότητας και αστάθειας.

Κατά συνέπεια, η κατανόηση μιας οικονομικής κρίσης δεν πρέπει να περιορίζεται στην αναζήτηση του εξωτερικού γεγονότος που την προκάλεσε. Εξίσου σημαντικό είναι να εξετάζεται η δομή που επέτρεψε σε μια αρχική διαταραχή να μετατραπεί σε συστημικό φαινόμενο. Μια οικονομία μπορεί να φαίνεται σταθερή, ενώ ταυτόχρονα συσσωρεύει υψηλότερη μόχλευση, μεγαλύτερο χρέος, και εντονότερη διασύνδεση. Όταν οι μηχανισμοί ενίσχυσης (δηλαδή θετικής ανατροφοδότησης) υπερβούν τις δυνάμεις σταθεροποίησης, η αστάθεια μπορεί να αναδυθεί από την ίδια τη λειτουργία του συστήματος.

Τελικά, οι οικονομικές κρίσεις μπορούν να θεωρηθούν αναδυόμενες ιδιότητες των αλληλεπιδράσεων μεταξύ οικονομικών φορέων. Οι επιμέρους φορείς μπορεί να ενεργούν ορθολογικά επιδιώκοντας την προστασία του κεφαλαίου, τη μείωση του κινδύνου ή τη μεγιστοποίηση της απόδοσης, ενώ το συλλογικό αποτέλεσμα των ενεργειών τους μπορεί να είναι η αύξηση της συστημικής αστάθειας.

Η οικονομία καθίσταται ιδιαίτερα ευάλωτη όταν οι συνήθεις μηχανισμοί δανεισμού, μόχλευσης, μεταβολής των τιμών, πιστοληπτικής ικανότητας, και χρηματοδότησης συνδέονται τόσο στενά, ώστε να αλληλοενισχύονται. Υπό αυτή την έννοια, τα μαθηματικά παρέχουν ένα πλαίσιο για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ένα οικονομικό σύστημα μπορεί να παράγει ενδογενώς τη δική του αστάθεια και, τελικά, την κατάρρευσή του.

Απέναντι στις προαναφερθείσες προκλήσεις, οι ΗΠΑ φαίνεται να επιλέγουν, όχι μια πολιτική διόρθωσης των ενδογενών προβλημάτων και ευπαθειών τους, αλλά μια πολιτική εξαγωγής και μετακύλισης αυτών, σε συνδυασμό με αρπακτικές και μιλιταριστικές πρακτικές, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση συνεχίζει να παραπαίει και ως προς τη θεμελιώδη συστημική σκέψη.