Ο Μπαντέρα, οι ναζί και οι σφαγές Πολωνών, κομμουνιστών και Εβραίων

Αυτός ήταν ο χώρος που αναπτύχθηκε ο ουκρανικός εθνικισμός του Μεσοπόλεμου, ο οποίος, στηριζόμενος στην Γερμανία, θα επιχειρήσει να δημιουργήσει ανεξάρτητο ουκρανικό κράτος, συντρίβοντας τους βασικούς του αντιπάλους: Πολωνούς, κομμουνιστές και Εβραίους. Η πρώτη, ωστόσο, εθνικιστική οργάνωση, η “Ουκρανική Στρατιωτική Οργάνωση” (UVO), ιδρύθηκε στο έδαφος της Τσεχοσλοβακίας, το 1920, και τάχθηκε υπέρ της ακραίας τρομοκρατικής δράσης.

Τα μέλη της αποτελούνταν από πρώην αξιωματικούς του στρατού της “Ουκρανικής Λαϊκής Δημοκρατίας” (UPR) και του “Στρατού της Γαλικίας” (UGA). Επικεφαλής της οργάνωσης τέθηκε, αρχικώς, ο πρώην πρόεδρος της “Δυτικής Ουκρανικής Λαϊκής Δημοκρατίας” (ZUNR) Ευγένιος Πετρουσέβιτς. Εν συνεχεία, ανέλαβε o συνταγματάρχης του στρατού της UPR Ευγένιος Κονοβάλετς, μέχρι τη δολοφονία του στο Ρότερνταμ, το 1938, από πράκτορα της ΕΣΣΔ, ως αντίποινα για τη βομβιστική επίθεση κατά του σοβιετικού προξενείου στο Λβοφ.

Η “Ουκρανική Στρατιωτική Οργάνωση” είχε την ευθύνη για μια μακρά σειρά από επιχειρήσεις εξόντωσης μερικών από τους σημαντικότερους Πολωνούς και μετριοπαθείς Ουκρανούς πολιτικούς. Ανάμεσα σε αυτές ξεχωρίζουν οι αποτυχημένες επιθέσεις κατά των προέδρων της Πολωνίας Ιωσήφ Πιλδσούσκι και Στανισλάβ Βοϊτσεχόφσκι. Οργάνωσε, επίσης, πλήθος βομβιστικών επιθέσεων σε εμπορικές εκθέσεις, σιδηροδρομικούς σταθμούς και γραμμές, ανατινάξεις αστυνομικών κτιρίων, καταστροφές τηλεγραφικών και τηλεφωνικών στύλων, ενώ, ταυτόχρονα, διέπραξε πάμπολλες ληστείες.

Η οργάνωση διατηρούσε στενές σχέσεις με τις γερμανικές υπηρεσίες, καθώς τον Μάιο του 1923 ο Κονοβάλετς σύναψε συμφωνία με τον επικεφαλής της γερμανικής υπηρεσίας στρατιωτικών πληροφοριών, Friedrich Gempp, βάσει της οποίας η “Ουκρανική Στρατιωτική Οργάνωση” θα διεξήγαγε κατασκοπευτική δραστηριότητα κατά της Πολωνίας. Η γερμανική πλευρά, σε αντάλλαγμα, υποχρεούτο να παράσχει οικονομική βοήθεια και στρατιωτικό εξοπλισμό για την υλοποίηση της τρομοκρατικής δράσης, καθώς και στρατιωτική εκπαίδευση που παρεχόταν σε στρατόπεδα της Ανατολικής Πρωσίας.

Μπαντέρα και τρομοκρατία

Από το 1929, η “Ουκρανική Στρατιωτική Οργάνωση” εντάχθηκε στην “Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών” (OUN). Στόχος της OUN, της οποίας τα μέλη έφτασαν τα 30.000, ήταν η ίδρυση ενός ανεξάρτητου ενιαίου ουκρανικού κράτους και είχε σφόδρα αντιπολωνικό, αντισοβιετικό και αντικομουνιστικό προσανατολισμό. Με την ανάληψη της ηγεσίας της “Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών” από τον Στεπάν Μπαντέρα (1909-1959) –ο πατέρας και ο, εκ μητρός, παππούς του ήταν Ουνίτες ιερείς– εντάθηκαν οι τρομοκρατικές επιθέσεις.

Θύματα εκπρόσωποι της πολωνικής κρατικής διοίκησης, τοπικά επώνυμοι κομμουνιστές, αριστεροί και φιλοσοβιετικοί, καθώς και σοβιετικοί διπλωμάτες. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις γίνοντας σε εκδίκηση και για τις συνέπειες του Χολοντομόρ, του Μεγάλου Λιμού, που στοίχησε εκατομμύρια θύματα στη σοβιετική Ουκρανία, όπως όμως και σε άλλες περιοχές της ΕΣΣΔ, το 1932-1933. Η οργάνωση δεν δίσταζε να διενεργεί δολοφονικές ενέργειες και κατά Ουκρανών, που έκρινε ότι πρόδιδαν τον αντιπολωνικό αγώνα.

Αν και σύμφωνα με το πρόγραμμα της “Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών” βασικοί εχθροί του ουκρανικού κινήματος ανεξαρτησίας ήταν οι κομμουνιστές, οι Ρώσοι και οι Πολωνοί, στο στόχαστρο της οργάνωσης συμπεριλήφθηκαν και οι Εβραίοι. Εξάλλου, ήταν ιδιαίτερα έντονες οι επιρροές της οργάνωσης από τα φασιστικά αντισημιτικά κινήματα της Ευρώπης. Στην αντιεβραϊκή κατεύθυνση επέδρασαν, όμως, και οι θέσεις του Ντμίτρο Ντοντσόφ (1883-1973), ενός από τους βασικούς θεωρητικούς του ουκρανικού εθνικισμού.

Ο γεννημένος στη Μελιτόπολη, της επαρχίας Ζαπαρόζιε, Ντοντσόφ συνέγραψε βιβλία με τίτλους όπως “Εθνικισμός”, “Σταυρός και ξίφος” και “Το πνεύμα της αρχαιότητάς μας”, εδραζόμενος στον κοινωνικό δαρβινισμό και τον nationalisme intégral (ολοκληρωτικό εθνικισμό), που είχε σαφή ρατσιστική χροιά. Η σκέψη του συνέβαλε καθοριστικά στη συγκρότηση της ιδεολογίας της “Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών” και επηρέασε σε σημαντικό βαθμό τους ηγέτες της, συμπεριλαμβανόμενου φυσικά του ίδιου του Μπαντέρα.

Οι παραδοσιακά κακές σχέσεις Εβραίων και Ουκρανών είχαν οξυνθεί περαιτέρω μετά τη δολοφονία, το 1926, του πρώην επικεφαλής του Διευθυντηρίου της “Ουκρανικής Λαϊκής Δημοκρατίας” Σεμιόν Πετλιούρα, από τον Εβραίο ποιητή Samuel Schwarzbard (σχετικό άρθρο στο SLpress):

Οι Ουκρανοί εθνικιστές, λόγω της υποστήριξης που έτυχε ο δράστης της δολοφονίας από τον εβραϊκό Tύπο, θεώρησαν συλλήβδην ενόχους τους Εβραίους για τη δολοφονία του εξόριστου πολιτικού. Ταυτόχρονα, οι Εβραίοι ήταν ύποπτοι για φιλο-μπολσεβίκικα αισθήματα και ότι διαδραμάτιζαν κομβικό ρόλο στη στήριξη του σοβιετικού καθεστώτος.

Όλα τα παραπάνω οδήγησαν στην εντατικοποίηση των αντιεβραϊκών ενεργειών της “Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών”. Τη δεκαετία του 1930, η οργάνωση διένεμε φυλλάδια, με τα οποία καλούσε σε μποϊκοτάζ των Εβραίων εμπόρων και την απόλυση Εβραίων εργατών, όπως, άλλωστε, και των Πολωνών και όποιων άλλων μη Ουκρανών. Επιπλέον, το 1935-1936, μέλη της πραγματοποίησαν επιδρομές σε πολλά χωριά, κατά τις οποίες πυρπολήθηκαν σπίτια Εβραίων. Αργότερα, η οργάνωση έκανε διάκριση μεταξύ των “απλών Εβραίων” και των “Εβραίων κομμουνιστών”, απαιτώντας οι πρώτοι να υποβληθούν μόνο σε οικονομικό μποϊκοτάζ, ενώ οι κομμουνιστές Εβραίοι να εξοντωθούν.

Οι ντρουζίνες στην υπηρεσία των ναζί

Με το μυστικό πρωτόκολλο της συμφωνίας Μόλοτοφ-Ρίμπεντροπ, (23 Αυγούστου 1939), τα σοβιετικά στρατεύματα εισέβαλαν στο πολωνικό έδαφος, 17 ημέρες έπειτα από τον γερμανικό στρατό, που έκανε το ίδιο την 1η Σεπτεμβρίου, από τα δυτικά. Η επίσημη δικαιολογία της Μόσχας ήταν η προστασία από τη ναζιστική προέλαση των ουκρανικών και λευκορωσικών πληθυσμών, οι οποίοι πλέον συμπεριλήφθηκαν σχεδόν εξ ολοκλήρου στη σοβιετική επικράτεια.

Ο συνολικός πληθυσμός που θα βρεθεί εντός της ΕΣΣΔ, μετά τα στρατιωτικά τετελεσμένα στην Πολωνία, θα είναι 13.299.000 άνθρωποι. Εκτός των Ουκρανών και Λευκορώσων, θα είναι επίσης άνω των 5.000.000 Πολωνών, αλλά και 1.109.000 Εβραίοι. Στους τελευταίους θα προστεθούν τους επόμενους μήνες μερικές ακόμη εκατοντάδες χιλιάδες, οι οποίοι θα μετακινηθούν από τις κατεχόμενες από τους Γερμανούς πολωνικές περιοχές προς τη σοβιετική Ουκρανία.

Έτσι, στις παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, στο έδαφος της σοβιετικής Ουκρανίας βρίσκονταν περίπου 2.700.000 Εβραίοι. Εκείνη τη στιγμή, η περιοχή είχε τον μεγαλύτερο εβραϊκό πληθυσμό στην Ευρώπη, και υπολειπόταν παγκοσμίως μόνον από τις ΗΠΑ. Επρόκειτο, κυρίως, για αστικό πληθυσμό, καθώς σε πέντε μόνο πόλεις (Οδησσός, Κίεβο, Λβοφ, Χάρκοβο, Ντιεπροπετρόφσκ) ζούσε το 25% όλων των Εβραίων της τότε σοβιετικής Ουκρανίας. Σε επτά δυτικές περιοχές (Λβοφ, Βολινία, Ρίβνε, Ιβάνο-Φρανκίφσκ, Τερνόπιλ, Υπερκαρπαθία, Τσερναφτσί) διαβιούσαν περισσότεροι από 1.00.000 Εβραίοι, ενώ υπήρχαν, επίσης, και πολλές μικρές πόλεις και κωμοπόλεις, όπου οι Εβραίοι αποτελούσαν περισσότερο από το ήμισυ του συνόλου των κατοίκων.

Την ίδια περίοδο η “Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών” είχε εντατικοποιήσει τη συνεργασία της με τις γερμανικές υπηρεσίες, συμβάλλοντας στην προετοιμασία της εισβολής του γερμανικού στρατού στη Σοβιετική Ένωση. Ανάμεσα σε άλλες αποστολές, μέλη της οργάνωσης συνέλλεγαν πληροφορίες εντός της σοβιετικής δυτικής Ουκρανίας σχετικά με τη θέση των στρατιωτικών μονάδων και των αποθηκών του Κόκκινου Στρατού. Ταυτόχρονα, βεβαίως, καλλιεργούσαν το έδαφος για την εκδήλωση λαϊκής αντισοβιετικής εξέγερσης.

Τον Φεβρουάριο του 1941, μεταξύ του διοικητή των γερμανικών χερσαίων δυνάμεων, στρατηγού von Brauchitsch, του αρχηγού της Γερμανικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (Abwehr), ναυάρχου Wilhelm Canaris και του αρχηγού της OUN, Στεπάν Μπαντέρα, κλείστηκε συμφωνία για την εκπαίδευση 800 Ουκρανών, ως έναν πρώτο πυρήνα του ουκρανικού στρατού που θα πολεμούσε στο πλευρό της Βέρμαχτ. Βάσει αυτής της συμφωνίας, συγκροτήθηκαν οι “Ντρουζίνες” – η ονομασία παρέπεμπε στη στρατιωτική ακολουθία των ηγεμόνων στο μεσαιωνικό Ρως.

Το σώμα αποτελείτο από δύο τάγματα, το ένα του Βορρά, με την ονομασία Nachtigal (Αηδόνι), με διοικητή τον Ρομάν Σουχέβιτς, μετέπειτα ηγέτης του “Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού”, που ευθύνεται για το θάνατο δεκάδων χιλιάδων Πολωνών και Εβραίων, και το άλλο του Νότου, ή Roland, με διοικητή τον Ρίχαρντ Γάρι. Και τα δύο υπάγονταν επιχειρησιακά στη διοίκηση του συντάγματος της Abwehr Brandenburg-800. Αργότερα, τον Οκτώβριο του 1941, τα δύο τάγματα επανεκπαιδεύτηκαν για να γίνουν κατοχικές αστυνομικές μονάδες ασφαλείας και, σύντομα, στο τέλος του ίδιου έτους, αναδιοργανώθηκαν ως “Ουκρανική Λεγεώνα”, γερμανική μονάδα που υπαγόταν στα SS.

“Πράκτορες των μπολσεβίκων”

Με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο αντισημιτισμός αναδείχθηκε σε σημαντική συνιστώσα της πολιτικής της “Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών”. Το 1939, ο Γιαροσλάβ Στετσκό (1912-1986 Μόναχο), αναπληρωτής του Μπαντέρα και πρόεδρος του ουκρανικού κράτους των λίγων ημερών του Ιουλίου 1941, σε άρθρο του στο περιοδικό Novyy Shlyakh, που εκδιδόταν στον Καναδά, υπογράμμισε ότι οι Ουκρανοί ήταν οι πρώτοι στην Ευρώπη που κατάλαβαν τις υπονομευτικές δραστηριότητες των Εβραίων και αποσχίστηκαν απ’ αυτούς πριν από αιώνες, διατηρώντας «την καθαρότητα της πνευματικότητας και του πολιτισμού τους».

Τις παραμονές, ωστόσο, της γερμανικής εισβολής στη Σοβιετική Ένωση, στους κόλπους της “Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών” εκδηλώθηκε μια σοβαρή πολιτική κρίση, που κατέληξε σε διάσπαση της οργάνωσης. Τα πιο μετριοπαθή στελέχη της ακολούθησαν τον Αντρίι Μέλνικ, ενώ τα πιο εξτρεμιστικά τον Μπαντέρα, ιδρύοντας την OUN(b), δηλαδή την οργάνωση των μπαντεριστών. Στη Δεύτερη Μεγάλη Συνέλευση (συνέδριο) της OUN(b), που πραγματοποιήθηκε στην Κρακοβία (1-4 Απριλίου 1941), ο Μπαντέρα εξελέγη ηγέτης της οργάνωσης, ενώ υιοθετήθηκε η πολιτική γραμμή για την προετοιμασία μιας εθνικής ουκρανικής επανάστασης εν αναμονή της γερμανικής εισβολής.

Τόσο στο συνέδριο της OUN(b), όσο και σε όλα τα επίσημα ψηφίσματα και προγραμματικά έγγραφα της οργάνωσης, οι Εβραίοι αναφέρονταν σαν “μπολσεβίκοι πράκτορες”, “στήριγμα του μπολσεβίκικου καθεστώτος” και ως στοιχεία που έπρεπε να απομονωθούν. Γι’ αυτό και, σύμφωνα με τις μυστικές οδηγίες της οργάνωσης την άνοιξη του 1941 (“Ο αγώνας και οι δραστηριότητες της OUN κατά τη διάρκεια του πολέμου”), ανάμεσα στα εχθρικά πρόσωπα που έπρεπε να εξουδετερωθούν, οι Εβραίοι κατείχαν περίοπτη θέση.

Τελικώς, τον Μάιο του 1941, λίγες εβδομάδες πριν την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στο σοβιετικό έδαφος, η οργάνωση εξαπέλυσε κύμα τρομοκράτησης εναντίον «ανεπιθύμητων στοιχείων», δηλαδή Πολωνών, κομμουνιστών και Εβραίων. Σύντομα, αμέσως με την είσοδο των ναζιστικών στρατευμάτων στη Σοβιετική Ένωση, διενεργήθηκαν μαζικές διώξεις κατά των Εβραίων και των ύποπτων για συμπάθειες προς τους μπολσεβίκους.

Σε κάποια από τα φοβερά πογκρόμ, όπως αυτό στο Λβοφ (30 Ιουνίου-2 Ιουλίου 1941), ή στις σφαγές στο Μπορίσοφ της Λευκορωσίας (4 Οκτωβρίου 1941) και του Ρίβνε (6-8 Νοεμβρίου 1941), ή ακόμη και στις μαζικές εκτελέσεις δεκάδων χιλιάδων στο Μπάμπι Γιάρ του Κιέβου (άρχισαν στις 29 Σεπτεμβρίου 1941), συμμετείχαν –σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό– κάτοικοι αλλά και οργανωμένες δυνάμεις των Ουκρανών εθνικιστών, που είχαν ταχθεί ενεργά στο πλευρό των Γερμανών.