Ιράν: Η γενιά των χαρακωμάτων, η στρατηγική της αντοχής και η δυτική παρανόηση

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ, από το 1980 έως το 1988, ήταν μία πολύ μακρά γενικευμένη σύγκρουση. Ήταν ένας εξαντλητικός πόλεμος χαρακωμάτων, πυραυλικών επιθέσεων, βομβαρδισμών πόλεων, μαζικών απωλειών και χρήσης χημικών όπλων. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και ολόκληρη η ιρανική κοινωνία μετατράπηκε σε κοινωνία πολέμου.

 

Αυτή λοιπόν η εμπειρία δεν εξαφανίστηκε όταν σταμάτησαν οι μάχες. Μετατράπηκε σε στρατηγική μνήμη. Και η στρατηγική μνήμη, ιδιαίτερα στα καθεστώτα που αισθάνονται ότι απειλούνται υπαρξιακά, μπορεί να είναι ισχυρότερη από οποιοδήποτε εγχειρίδιο στρατηγικής.

Οι σημερινοί ηγέτες του Ιράν ως νεαροί άνδρες υπηρέτησαν κατά την διάρκεια του πολέμου και έζησαν από κοντά την πραγματικότητα μιας σύγκρουσης που σημάδεψε ολόκληρη τη γενιά του. Δεν πρόκειται για μια ασήμαντη βιογραφική λεπτομέρεια, αλλά αποτελεί τμήμα της πολιτικής ταυτότητας αυτής της γενιάς στελεχών. Οι άνθρωποι αυτοί έμαθαν ότι ένας πόλεμος μπορεί να διαρκέσει χρόνια.

Έμαθαν ότι ο αντίπαλος μπορεί να διαθέτει μεγαλύτερη οικονομική και στρατιωτική ισχύ. Έμαθαν ότι οι αρχικές επιτυχίες μπορούν να μετατραπούν σε τέλμα. Και, κυρίως, έμαθαν ότι η επιβίωση από μόνη της μπορεί να αποτελεί στρατηγική νίκη. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία για την κατανόηση της σημερινής ιρανικής στρατηγικής.

Το τραύμα του 1980 και το Δόγμα

Η ιρανική ηγεσία δεν αντιμετωπίζει τον πόλεμο αποκλειστικά ως μέσο επίτευξης πολιτικών στόχων. Τον έχει αντιμετωπίσει και ως υπαρξιακή απειλή. Η εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν το 1980 πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η Ισλαμική Δημοκρατία ήταν ακόμη νεοσύστατη, πολιτικά απομονωμένη και στρατιωτικά αποδιοργανωμένη μετά την Επανάσταση του 1979. Η Τεχεράνη έζησε τότε κάτι που δεν πρόκειται εύκολα να ξεχάσεια: Την απειλή της κατάρρευσης.

Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί η ιρανική στρατηγική τα επόμενα χρόνια βασίστηκε στην αρχή ότι ποτέ ξανά το Ιράν δεν πρέπει να είναι ανυπεράσπιστο απέναντι σε έναν ισχυρότερο εξωτερικό αντίπαλο. Από αυτή τη λογική προέκυψαν σταδιακά οι επενδύσεις σε βαλλιστικούς πυραύλους, drones, υπόγειες εγκαταστάσεις, αποκεντρωμένες στρατιωτικές υποδομές, ναυτικές δυνατότητες στον Περσικό Κόλπο και δίκτυα περιφερειακών εταίρων.

Η Τεχεράνη φαίνεται να έχει καταλήξει εδώ και δεκαετίες σε ένα βασικό συμπέρασμα: Δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες συμμετρικά. Μπορεί όμως να καταστήσει το κόστος μιας σύγκρουσης δυσανάλογα υψηλό. Αυτό είναι η καρδιά της ιρανικής αποτροπής.

Η αμερικανική στρατιωτική ισχύς είναι τεράστια. Η αμερικανική αεροπορία μπορεί να καταστρέψει υποδομές, κέντρα διοίκησης, αποθήκες και στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Αλλά η Τεχεράνη δεν χρειαζόταν να καταστρέψει την αμερικανική στρατιωτική μηχανή για να επιτύχει τους στόχους της. Άλλωστε αυτό δεν θα ήταν εφικτό. Απλά χρειαζόταν να καταστήσει το κόστος της σύγκρουσης αρκετά υψηλό, ώστε να περιορίσει την αμερικανική βούληση. Και σε μεγάλο βαθμό το πέτυχε. Πρόκειται για μία διαφορετική αντίληψη της νίκης!

Η Τεχεράνη έμαθε ότι μπορεί να επιβιώσει από έναν πόλεμο πολύ μεγαλύτερο από τις δυνατότητές της. Έμαθε ότι ο χρόνος μπορεί να λειτουργήσει υπέρ του αμυνόμενου. Έμαθε ότι η διεθνής πίεση δεν οδηγεί αναγκαστικά σε συνθηκολόγηση. Και έμαθε ότι η επιβίωση του καθεστώτος είναι ο υπέρτατος στρατηγικός στόχος.

Η στρατηγική της ασυμμετρίας

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η εξέλιξη του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Οι Φρουροί δεν σχεδιάστηκαν απλώς ως ένας… παράλληλος στρατός. Αποτελούν έναν από τους βασικούς θεσμούς, μέσω των οποίων η Ισλαμική Δημοκρατία οικοδόμησε τη στρατηγική της αποτροπής. Το βασικό πρόβλημα που έπρεπε να λύσουν ήταν απλό: Πώς μπορεί ένα κράτος με περιορισμένους πόρους να αντιμετωπίσει μια υπερδύναμη που διαθέτει αεροπορική, ναυτική και τεχνολογική υπεροχή;

Η απάντηση δεν ήταν η προσπάθεια αντιγραφής των αμερικανικών δυνατοτήτων. Ήταν η δημιουργία ενός πολυεπίπεδου και πολυδιάστατου συστήματος αποτροπής με πυραύλους drones, υπόγειες εγκαταστάσεις, ασύμμετρες ναυτικές δυνατότητες και φυσικά περιφερειακά δίκτυα επιρροής. Και, πάνω από όλα, η δυνατότητα να μεταφερθεί το κόστος μιας σύγκρουσης πολύ πέρα από τα σύνορα του Ιράν. Και αυτό το πέτυχαν!

Σε όλη την αρθρογραφία μου έχω επισημάνει εμφατικά την διάσταση της “Γεωγραφίας ως όπλο” που αποδείχθηκε ότι υποτιμήθηκε από την Διοίκηση Τραμπ. Το Ιράν δεν είναι ένας απομονωμένος στόχος. Βρίσκεται στην καρδιά μιας περιοχής που συνδέει τον Περσικό Κόλπο, τον Κόλπο του Ομάν, την Αραβική Θάλασσα και τα ενεργειακά δίκτυα της Μέσης Ανατολής. Η γεωγραφία του προσφέρει δυνατότητες που δεν μπορούν να εξουδετερωθούν εύκολα, όσο και συντριπτική και αν είναι μία αεροπορική εκστρατεία.

Και πάνω απ’ όλα υπάρχει το Στενό του Ορμούζ. Θα ξαναπούμε ότι περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και σημαντικό τμήμα του παγκόσμιου εμπορίου LNG, αλλά και λιπασμάτων και άλλων χημικών προϊόντων συνδέονται με αυτή τη θαλάσσια δίοδο. Αναντίρρητα προκλήθηκε σοβαρή κρίση παγκόσμιας ενεργειακής ασφάλειας. Και αυτό ακριβώς δημιουργεί ένα από τα ισχυρότερα στρατηγικά εργαλεία της Τεχεράνης, την ικανότητα να συνδέσει το κόστος του πολέμου με την παγκόσμια οικονομία. Και αυτό το πέτυχε!

Διαφορετική αντίληψη της νίκης

Με την έννοια της εξουδετέρωσης στρατιωτικών στόχων, η στρατιωτική επιχείρηση πέτυχε! Όμως η επιχειρησιακή επιτυχία δεν συνιστά αυτόματα πολιτική νίκη. Το Ιράν θεωρεί επιτυχία απλά και μόνον την επιβίωση του και την δυνατότητά του να αρνηθεί συνθηκολόγηση. Από την στιγμή που το καθεστώς επιβίωσε, οι κρατικές δομές λειτουργούν και δεν καταρρέει το κράτος, ενώ και οι βασικές στρατιωτικές δυνατότητες διατηρούνται και ο αντίπαλος οδηγείται σε πολιτικό και οικονομικό κόστος, η Τεχεράνη θεωρεί ότι απέφυγε την στρατηγική ήττα. Είναι η στρατηγική αντοχή λοιπόν.

Και εδώ εμφανίζεται ο Τραμπ.  Η σύγκριση με τον Ντόναλντ Τραμπ έχει ενδιαφέρον όχι τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο ως αντίθεση διαφορετικών ιστορικών εμπειριών. Ο Τραμπ δεν υπηρέτησε στον πόλεμο του Βιετνάμ. Είχε λάβει αναβολές στράτευσης και δεν απέκτησε προσωπική εμπειρία μάχης. Αυτό βέβαια από μόνο του δεν λέει τίποτα για την ικανότητά του να λαμβάνει πολιτικές αποφάσεις. Ένας πολιτικός ηγέτης δεν χρειάζεται να είναι βετεράνος για να κατανοεί τη στρατηγική. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πολιτική ηγεσία υποτιμά την ψυχολογία ενός αντιπάλου, επειδή δεν έχει βιώσει την ίδια ιστορική εμπειρία.

Και αυτή ακριβώς είναι η παγίδα. Η Τεχεράνη έχει απέναντί της έναν αντίπαλο που μπορεί να διαθέτει ασύγκριτα μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ. Αλλά η ίδια διαθέτει κάτι που δεν αγοράζεται εύκολα με χρήματα ή τεχνολογία: Την στρατηγική κουλτούρα της αντοχής.

Η στρατηγική αυταπάτη της Ουάσινγκτον ήταν ότι μια σειρά καταστροφικών αεροπορικών και πυραυλικών πληγμάτων και ο αποκεφαλισμός της ηγεσίας του καθεστώτος θα υποχρέωνε αυτομάτως την Τεχεράνη να συνθηκολογήσει. Το Ιράν απορρόφησε πολύ γρήγορα όλα τα πλήγματα, ενώ και ο πληθυσμός – ακόμα και αντιφρονούντες – συσπειρώθηκαν γύρω από το καθεστώς, ιδιαίτερα και μετά τα απαξιωτικά λόγια του Τραμπ για το έθνος τους και τους ιδίους.

Το μεγάλο ερώτημα στην αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ιράν

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν οι ΗΠΑ μπορούν να νικήσουν στρατιωτικά. Αποδείχθηκε μέχρι τώρα πως όχι μόνο δεν μπορούν αλλά χωρίς καθορισμένο διακριτό τέλος και βιώσιμη στρατηγική εξόδου παραμένουν έξι μήνες μετά παγιδευμένες σε αυτήν την σύγκρουση. Δεν πρόκειται για “σκληρούς” και “μαλακούς” αντιπάλους.

Το ζήτημα δεν είναι εάν οι Ιρανοί ηγέτες είναι πιο σκληροί από τους Αμερικανούς ή το αντίστροφο. Ούτε πρέπει να ρομαντικοποιείται η πολεμική εμπειρία. Η εμπειρία του πολέμου μπορεί να δημιουργήσει αποφασιστικότητα, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργήσει εμμονές, φόβους και λανθασμένες εκτιμήσεις. Το κρίσιμο είναι ότι η κάθε πλευρά αντιλαμβάνεται διαφορετικά το κόστος και τον χρόνο της σύγκρουσης.

Αναμφίβολα το Ιράν δεν ήταν και δεν είναι σε θέση να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες στο επίπεδο της συμβατικής στρατιωτικής ισχύος! Τι έκανε όμως; Χρησιμοποιώντας ασύμμετρες δυνατότητες, αύξησε το κόστος, αξιοποίησε την γεωγραφία, διέσπειρε την κρίση, επιμήκυνε την σύγκρουση και συνεχίζει να την επιμηκύνει και μετέφερε ένα μέρος του κόστους στην παγκόσμια οικονομία. Και κάτι άλλο, ήξερε να… περιμένει!

Αντί επιλόγου

Στις συγκρούσεις μεταξύ άνισων δυνάμεων, ο ισχυρότερος έχει συνήθως το πλεονέκτημα της καταστροφικής ισχύος. Ο ασθενέστερος, όμως, μπορεί να έχει το πλεονέκτημα της αντοχής. Και όταν ο ισχυρότερος δεν έχει σαφείς και εφικτούς προτεραιοποιημένους πολιτικούς στόχους, διακριτό τέλος και βιώσιμη στρατηγική εξόδου, η αντοχή του ασθενέστερου μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγικό όπλο. Αυτό είναι το σκληρό μάθημα όχι μόνον για την Αμερική και το Ισραήλ, αλλά και για όλη την Δύση!

Οι άνθρωποι που βρίσκονται σήμερα στην ηγεσία της Τεχεράνης δεν ανακάλυψαν τον πόλεμο χθες. Πολλοί από αυτούς τον γνώρισαν νέοι, μέσα σε χαρακώματα, κάτω από βομβαρδισμούς και δίπλα σε συντρόφους που δεν επέστρεψαν ποτέ.

Μπορεί να διαφωνεί κανείς με την ιδεολογία τους, τις επιλογές τους ή τις στρατηγικές τους. Δεν μπορεί όμως να αγνοεί την ιστορική εμπειρία που τους διαμόρφωσε. Γιατί απέναντι σε μια ηγεσία που έχει μάθει να επιβιώνει, η στρατιωτική υπεροχή δεν αποτελεί από μόνη της στρατηγική. Χρειάζεται και σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Και αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο πολλές φορές αρχίζει η πραγματική δυσκολία για μια υπερδύναμη.