Τι διδάσκονται οι στρατοί από τους πολέμους – Οι περιπτώσεις της Μέσης Ανατολής

Δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα πρώτα έργα στρατιωτικής ιστορίας, η “Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου”, γράφτηκε από έναν στρατηγό, τον Θουκυδίδη, ο οποίος πίστευε ρητά ότι η γνώση του παρελθόντος μπορεί να συμβάλει στην κατανόηση και την αντιμετώπιση των προκλήσεων του μέλλοντος. Λόγιοι αξιωματικοί, όπως ο Ξενοφών, ο Αρριανός και ο Μαυρίκιος, συνέχισαν αυτή την παράδοση, καταγράφοντας τα διδάγματα που αποκτήθηκαν με μεγάλο κόστος μέσα από την πολεμική εμπειρία, ώστε να καθοδηγήσουν τις επόμενες γενιές.

Το κύρος της στρατιωτικής ιστορίας ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο, καθώς οι δυτικοί στρατοί συγκρότησαν επαγγελματικά σώματα αξιωματικών. Οι μελέτες εκστρατειών και οι βιογραφίες εξελίχθηκαν σε βασικά εκπαιδευτικά εργαλεία, όχι μόνο για τη διδασκαλία πρακτικών δεξιοτήτων, όπως η τακτική, η επιμελητεία και η αξιολόγηση του εδάφους, αλλά και για την καλλιέργεια άυλων χαρακτηριστικών, όπως ο χαρακτήρας, η αποφασιστικότητα και η ικανότητα λήψης αποφάσεων. Στρατιωτικοί ηγέτες, από τον Μαυρίκιο της Σαξονίας έως τον Μπέρναρντ Μοντγκόμερι και τον Τζορτζ Πάττον, κατέγραψαν τις εμπειρίες και τις κατευθυντήριες σκέψεις τους προς όφελος των μελλοντικών γενεών.

Η προσφυγή στην ιστορία για την άντληση παραδειγμάτων και ιδεών από δέκα χιλιάδες χρόνια πολέμου, κατά τον Μάτις, είναι ορθή και επιβεβλημένη. Ωστόσο, η κακή χρήση της ιστορίας εγκυμονεί κινδύνους που μπορεί να οδηγήσουν σε αντίθετα αποτελέσματα. Πρώτος ο Κλαούζεβιτς, ο ίδιος αξιόλογος ιστορικός, προειδοποίησε ότι «τα ιστορικά παραδείγματα διασαφηνίζουν τα πάντα και παρέχουν επίσης το πειστικότερο είδος επιχειρημάτων στο πεδίο της εμπειρικής γνώσεως. Τούτο περισσότερο από οπουδήποτε αλλού έχει εφαρμογή στην πολεμική τέχνη. Ωστόσο, τα ιστορικά παραδείγματα σπάνια χρησιμοποιούνται με επιτυχία».

Τα λάθη των στρατιωτικών “προφητών”

Ένας πρώτος κίνδυνος από την κακή χρήση της ιστορίας προέρχεται από την άπειρη ποικιλομορφία της. Το παρελθόν είναι μια ανεξάντλητη “αποθήκη” γεγονότων, από την οποία μπορούμε να αντλήσουμε επιχειρήματα για να αποδείξουμε σχεδόν οτιδήποτε – ή και το αντίθετό του. Όταν εξετάζουμε τα γεγονότα έξω από το ιστορικό τους πλαίσιο, μπορούμε εύκολα να βρούμε στοιχεία που ταιριάζουν με το επιχείρημα που θέλουμε να υποστηρίξουμε.

Ένας δεύτερος κίνδυνος προέρχεται από την υπεραπλούστευση σύνθετων γεγονότων, την παράβλεψη άγνωστων ή μη μετρήσιμων παραγόντων και την αναγωγή της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε ορισμένες “επιστημονικές” αρχές. Ο Τζον Φούλερ υποστήριξε ότι η ιστορία απέδειξε πως όλες οι επιτυχημένες επιχειρήσεις ενσωμάτωναν οκτώ θεμελιώδεις αρχές. Η έρευνα του Μπάζιλ Λίντελ Χαρτ, αντίθετα, κατέληξε σε μία βασική αρχή: Την έμμεση προσέγγιση.

Ένας τρίτος κίνδυνος προέρχεται από την τάση να αποδίδουμε στα γεγονότα του παρελθόντος μεγαλύτερη συνοχή και αναγκαιότητα από εκείνη που είχαν στην πραγματικότητα. Συχνά ερμηνεύουμε τα γεγονότα μέσα από μια απλοϊκή σχέση αιτίου και αποτελέσματος, παραβλέποντας τον ρόλο του απροόπτου, της αβεβαιότητας και της τύχης στην εξέλιξή τους.

Ένας ακόμη κίνδυνος προέρχεται από την τάση ορισμένων υποστηρικτών ριζοσπαστικών αντιλήψεων για τον μελλοντικό πόλεμο, να αναδεικνύουν ορισμένους “αντισυμβατικούς” στρατιωτικούς θεωρητικούς σε οραματιστές, οι οποίοι υποτίθεται ότι αντιτάχθηκαν σε μια εδραιωμένη στρατιωτική κατεστημένη τάξη. Με τον τρόπο αυτό, οι ιστορικές τους θέσεις χρησιμοποιούνται συχνά για να δικαιολογήσουν την κριτική προς τους σύγχρονους στρατιωτικούς θεσμούς.

Ωστόσο, οι στρατιωτικοί “προφήτες” έχουν υποπέσει και αυτοί σε σοβαρά λάθη και λανθασμένες εκτιμήσεις. Ο Μπίλι Μίτσελ, πρωτοπόρος της αεροπορικής ισχύος, πίστευε ότι οι Ιάπωνες μπορούσαν να επιτεθούν στη Χαβάη, αλλά χωρίς αεροπλανοφόρα. Ο Λίντελ Χαρτ και ο Φούλερ, ένθερμοι υποστηρικτές των τεθωρακισμένων, ευθύνονται εν πολλοίς για το γεγονός ότι ο βρετανικός στρατός δημιούργησε τεθωρακισμένες μεραρχίες, αποτελούμενες σχεδόν αποκλειστικά από άρματα και όχι από συνδυασμένα όπλα. Ο σμήναρχος Τζον Μπόιντ, υπέρμαχος της αντίληψης ότι ο ελιγμός μπορούσε να υπερκεράσει τη λογική της φθοράς, άσκησε σημαντική επιρροή όχι μόνο στις ένοπλες δυνάμεις αλλά και στον επιχειρηματικό κόσμο.

Διδάγματα από τους πολέμους του εικοστού αιώνα

Εκτός από τους πολέμους του παρελθόντος, από τις αρχές του 20ού αιώνα οι στρατοί άρχισαν να ενδιαφέρονται για τους σύγχρονους πολέμους άλλων χωρών, προκειμένου να αντλήσουν διδάγματα για τη διεξαγωγή του πολέμου. Ο Ρωσοϊαπωνικός Πόλεμος (1904–1905) ήταν ο πρώτος που προσέλκυσε έναν πρωτοφανή αριθμό ξένων στρατιωτικών παρατηρητών. Συνολικά, περισσότεροι από 80 ξένοι στρατιωτικοί παρατηρητές, από περισσότερες από 16 χώρες, υπηρέτησαν με τον ρωσικό ή τον ιαπωνικό στρατό κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Η σύγκρουση αυτή, ένας περιορισμένος πόλεμος που διεξήχθη στην Κορέα και τη Μαντζουρία, χαρακτηρίστηκε από τη χρήση σύγχρονων στρατιωτικών τεχνολογιών, όπως πολυβόλα, επαναληπτικά τυφέκια και πυροβόλα ταχείας βολής, σε κλίμακα που δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ μέχρι τότε.

Παρά την εκτεταμένη αυτή δραστηριότητα, οι Ευρωπαίοι δεν άντλησαν από τον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο τα διδάγματα που θα μπορούσαν να τους είχαν προετοιμάσει για τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι στρατιωτικοί σχεδιαστές της Ευρώπης δεν προέβλεψαν το αδιέξοδο και τη σφαγή που θα χαρακτήριζαν το Δυτικό Μέτωπο. Ούτε η εμπειρία του Ρωσοϊαπωνικού Πολέμου, ούτε η γνώση της καταστροφικής ισχύος των αμυντικών στρατιωτικών τεχνολογιών κατάφεραν να μετριάσουν τον ενθουσιασμό τους για τα εξαιρετικά επιθετικά σχέδια που είχαν προετοιμάσει.

Ακόμη και ένα μάλλον τεχνικό ζήτημα, όπως η εκτέλεση έμμεσων βολών πυροβολικού πίσω από προκαλύπτοντα όγκο με τη χρήση προωθημένων παρατηρητών, στάθηκε δύσκολο να υιοθετηθεί από τους ευρωπαϊκούς στρατούς. Τα έμμεσα πυρά, για παράδειγμα στη Βρετανία, εξακολουθούσαν να θεωρούνται πολύ τεχνικά, “αντιαθλητικά”, επιβαρυντικά για το ηθικό και μη πρακτικά στον πόλεμο κινήσεων.

Στους Βαλκανικούς Πολέμους που ακολούθησαν, το 1912-1913, οι μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες έστειλαν επίσης παρατηρητές, αν και όχι στην έκταση του Ρωσοϊαπωνικού Πολέμου. Και πάλι, η ανάγκη για στενή συνεργασία πυροβολικού και πεζικού, η ισχύς της άμυνας και η σημασία της υπεροχής του πυρός για την καταστολή του εχθρικού πυροβολικού κατά τη διάρκεια οποιασδήποτε επίθεσης, μετωπικής ή άλλης, δεν φαίνεται να αποτυπώθηκαν επαρκώς στη σκέψη των παρατηρητών. Η εμπειρία των Βαλκανικών Πολέμων επίσης απέτυχε να επηρεάσει ουσιαστικά τις στρατιωτικές δομές των άλλων ευρωπαϊκών κρατών σε σχέση με τη φύση του σύγχρονου πολέμου.

Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου, ο Γερμανικός Στρατός ανέπτυξε ημιεπίσημες διαδικασίες μάθησης, συμπεριλαμβανομένων των εκθέσεων πεπραγμένων από μεραρχίες και σώματα στρατού. Το καλά οργανωμένο Γενικό Επιτελείο συγκέντρωνε αυτές τις αναφορές και ήταν σε θέση να εντοπίζει και να κοινοποιεί τα διδάγματα. που προέκυπταν από την πολεμική εμπειρία Το παράδειγμά του ακολούθησαν και οι άλλες μεγάλες δυνάμεις, αξιοποιώντας τόσο τη δική τους εμπειρία όσο και εκείνη των αντιπάλων τους.

Γαλλία και Γερμανία

Η γερμανική νίκη επί της Γαλλίας το 1940 γέννησε έναν ισχυρό μύθο: Ότι οι προοδευτικοί στρατιωτικοί στοχαστές του Γερμανικού Στρατού είχαν μελετήσει τα διδάγματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και είχαν προβλέψει σωστά την επίδραση των αναδυόμενων τεχνολογιών, ενώ οι Γάλλοι στρατιωτικοί στοχαστές είχαν αποτύχει να κάνουν το ίδιο. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, οι Γερμανοί “έβλεπαν μπροστά”, ενώ οι Γάλλοι προετοιμάζονταν να πολεμήσουν τον τελευταίο πόλεμο.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι λιγότερο ξεκάθαρη. Τόσο οι Γάλλοι όσο και οι Γερμανοί είχαν μελετήσει την ιστορία του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αναζητώντας διδάγματα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στο μέλλον. Και οι δύο είχαν μελετήσει τις αναδυόμενες τεχνολογίες και είχαν προσπαθήσει να προβλέψουν τις επιπτώσεις τους. Εν τούτοις, κατέληξαν σε διαμετρικά αντίθετα συμπεράσματα.

Οι Γάλλοι υπήρξαν πρωτοπόροι στον σχεδιασμό των αρμάτων μάχης με το Renault FT-17, το οποίο θα γινόταν η βάση για πολλά από τα άρματα μάχης που ακολούθησαν. Είχαν κατασκευάσει περισσότερα άρματα από οποιονδήποτε άλλο στρατό στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τα είχαν χρησιμοποιήσει με επιτυχία σε σειρά μαχών. Θεωρούσαν ότι, μολονότι τα άρματα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επίτευξη της νίκης στον Μεγάλο Πόλεμο, το απόγειο της αποτελεσματικότητάς τους ανήκε πλέον στο παρελθόν.

Μελετώντας τις αναδυόμενες τεχνολογίες αντιαρματικών όπλων, είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ αρμάτων μάχης και αντιαρματικών όπλων ευνοούσε τα δεύτερα στο άμεσο μέλλον. Επομένως, εφόσον τα άρματα δεν μπορούσαν πλέον να εφορμούν μόνα τους σε πεδία μάχης κορεσμένα από αντιαρματικά πυρά, έπρεπε να υποστηρίζονται από πυροβολικό και να επιχειρούν στο πλαίσιο συνδυασμένων όπλων. Μόνο αφού θα είχε διασπαστεί η εχθρική άμυνα, θα μπορούσαν τα τεθωρακισμένα και το πεζικό να κινηθούν με μεγαλύτερη ταχύτητα και να εκμεταλλευτούν την επιτυχία, χωρίς να εξαρτώνται στον ίδιο βαθμό από τη συνεχή υποστήριξη του πυροβολικού.

Στην αντίθετη πλευρά, ο Γερμανικός Στρατός, μελετώντας τις ίδιες πληροφορίες για τον τελευταίο πόλεμο και τις αναδυόμενες τεχνολογίες, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο καθοριστικός παράγοντας του μελλοντικού πολέμου δεν θα ήταν τόσο η ισχύς πυρός όσο η ταχύτητα των ελιγμών. Το άρμα μάχης μπορούσε να συνδυάσει σε μία πλατφόρμα τις δυνατότητες των ομάδων εφόδου (Stosstruppen), οι οποίες είχαν επιτύχει διασπάσεις το 1918, και του πυροβολικού, προσφέροντας παράλληλα τον παράγοντα της ταχύτητας που έλειπε από τον πόλεμο χαρακωμάτων. Η αντιμετώπιση της απειλής των αντιαρματικών όπλων θα επιτυγχανόταν μέσω της συγκέντρωσης και της ταχείας κίνησης μεγάλων αριθμών αρμάτων, τα οποία θα έβαλλαν ακόμη και κατά τη διάρκεια σύντομων στάσεων.

Η Γραμμή Μαζινό 

Φαινομενικά, η κατάκτηση της Γαλλίας το 1940 απέδειξε ότι οι Γερμανοί είχαν δίκιο και οι Γάλλοι άδικο. Ωστόσο, η εξέλιξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου παρέχει μια πιο σύνθετη εικόνα. Ο Γερμανικός Στρατός συνέχισε να σημειώνει σημαντικές επιτυχίες μέχρι το 1942, όταν οι αντίπαλοί του είχαν πλέον συσσωρεύσει όλο και περισσότερα αντιαρματικά όπλα και άρματα μάχης και είχαν μάθει να αναγνωρίζουν και να καλύπτουν τα αδύνατα σημεία που προηγουμένως είχαν εκμεταλλευτεί οι γερμανικές επιθέσεις.

Ενώ οι Γερμανοί θεωρούσαν τη Γραμμή Μαζινό ως επιτομή του αμυντικού πνεύματος, από το 1942 άρχισαν να κατασκευάζουν το Τείχος του Ατλαντικού, ένα φαραωνικό σύστημα οχυρώσεων μήκους περίπου 3.000 χιλιομέτρων, από τα σύνορα Γαλλίας- Ισπανίας έως το βόρειο άκρο της Νορβηγίας. Η εξέλιξη αυτή υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι στρατοί που βασίζονται στην επιθετική κινητικότητα καταφεύγουν στην οχύρωση όταν οι επιχειρησιακές συνθήκες το απαιτούν.

Οι νεότεροι πόλεμοι

Ο Αραβοϊσραηλινός Πόλεμος του 1973 έλαβε τεράστια δημοσιότητα και οι δυτικοί στρατοί αναζήτησαν διδάγματα από έναν συμβατικό πόλεμο μεσαίας κλίμακας, ο οποίος διεξήχθη με όπλα που είχαν προμηθεύσει οι δύο υπερδυνάμεις στους αντιπάλους. Ορισμένοι παρατηρητές, ειδικοί και μη, έσπευσαν να αναγγείλουν ότι το σημαντικότερο δίδαγμα του πολέμου ήταν ο “θάνατος του άρματος”. Καταρχάς, η άποψη ότι το 1973 ο Ισραηλινός Στρατός ήταν εξοπλισμένος με πολλά άρματα, αλλά ανεπαρκές πεζικό, αποτελεί μύθο. Το 1973 διέθετε περίπου 50 επιλαρχίες αρμάτων και 50 τάγματα πεζικού.

Η ανάλυση του ίδιου του Ισραηλινού Στρατού κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, αν είχε συγκροτηθεί με περισσότερες μονάδες πεζικού και λιγότερες μονάδες αρμάτων, όπως υποστήριξαν ορισμένοι επικριτές, είναι πιθανό τα αραβικά κέρδη και οι ισραηλινές απώλειες να ήταν ακόμη μεγαλύτερα. Επιπλέον, μετά το 1973, το Ισραήλ προμηθεύτηκε περισσότερα άρματα και όχι λιγότερα, ενώ παράλληλα αύξησε το μέγεθος του στρατού του. Το 1982, κατά την εισβολή στον Λίβανο, διέθετε περίπου 90 επιλαρχίες αρμάτων και 80 τάγματα πεζικού.

Ο Πρώτος Πόλεμος του Κόλπου, το 1991 – η εκστρατεία, δηλαδή, για την απελευθέρωση του Κουβέιτ από την ιρακινή κατοχή – ήταν ένας σύντομος και αποφασιστικός πόλεμος, στον οποίο η τεχνολογία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο. Ωστόσο στη συνέχεια, η τεχνολογία θεοποιήθηκε, ειδικά από τους Αμερικανούς αλλά όχι μόνο, σε τέτοιο βαθμό ώστε να θεωρηθεί ότι θα μπορούσε να λύσει όλα τα προβλήματα και ότι οι πόλεμοι θα μπορούσαν να κερδίζονται αποκλειστικά από την αεροπορία. Οι αμερικανικές επεμβάσεις στο Αφγανιστάν το 2001 και στο Ιράκ το 2003, μετά τις αρχικές επιτυχίες, προσγείωσαν τους πάντες στην πραγματικότητα του εδάφους.

Το βασικό δίδαγμα, επομένως, δεν είναι απλώς ότι οι στρατοί πρέπει να μελετούν την ιστορία. Είναι ότι πρέπει να μαθαίνουν σωστά από αυτήν. Η ίδια ιστορική εμπειρία μπορεί να οδηγήσει διαφορετικούς στρατούς σε διαφορετικά – και ακόμη και αντίθετα – συμπεράσματα. Η αξία της στρατιωτικής ιστορίας δεν βρίσκεται στην αναζήτηση έτοιμων συνταγών για τον επόμενο πόλεμο, αλλά στην κατανόηση των παραγόντων, των αλληλεπιδράσεων και των περιορισμών που διαμορφώνουν τα αποτελέσματα της πολεμικής αναμέτρησης.