Γιατί η Καρυστιανού δεν κάλυψε το κενό εκπροσώπησης

Όμως η ουσία δεν βρίσκεται ούτε στις μικρές μετακινήσεις, ούτε στην πρόσκαιρη κατάταξη των κομμάτων. Βρίσκεται στο κύριο πολιτικό μήνυμα: Η ελληνική κοινωνία δεν στερείται μόνο μιας πειστικής κυβερνητικής εναλλακτικής· στερείται μιας μορφής πολιτικής εκπροσώπησης που να θεωρεί αξιόπιστη, έντιμη και δική της.

Όταν περίπου δύο στους τρεις πολίτες πιστεύουν ότι η χώρα κινείται προς λάθος κατεύθυνση και η απαισιοδοξία για το άμεσο μέλλον παραμένει τόσο ισχυρή, δεν πρόκειται για μια συνηθισμένη φθορά της κυβέρνησης. Πρόκειται για συσσωρευμένη κρίση εμπιστοσύνης: Προς το κράτος, προς τη Δικαιοσύνη, προς τους μηχανισμούς λογοδοσίας, αλλά και προς ένα πολιτικό σύστημα που συχνά εμφανίζεται ανίκανο να μετατρέψει την κοινωνική αγωνία σε συγκεκριμένες, θεσμικές απαντήσεις.

Αυτή η κρίση εκφράστηκε με ιδιαίτερη ένταση μέσα από το κίνημα για τα Τέμπη. Οι μαζικές κινητοποιήσεις δεν ήταν απλώς μια στιγμιαία έκρηξη πένθους ή οργής. Τα Τέμπη ανέδειξαν μια νέα, ευρύτερη δημοκρατική απαίτηση: Να υπάρχει αλήθεια χωρίς υπεκφυγές, δικαιοσύνη χωρίς εξαιρέσεις, ασφάλεια χωρίς επικοινωνιακή διαχείριση και λογοδοσία χωρίς κομματικά φίλτρα. Για πολλούς πολίτες, τα Τέμπη συμπύκνωσαν την εμπειρία ενός κράτους που αποτυγχάνει να προστατεύσει, ενός συστήματος που καθυστερεί, μιας πολιτικής τάξης που ευθυνοφοβεί και συχνά μοιάζει να μιλά διαφορετική γλώσσα από την κοινωνία.

Η δύναμη ενός κινήματος χωρίς κομματική ταυτότητα

Το κίνημα αυτό είχε και εξακολουθεί να έχει μια σημαντική αρετή: Δεν γεννήθηκε ως κομματική κατασκευή. Η δύναμή του ήταν η ηθική του καθαρότητα, η επιμονή του στα πραγματικά γεγονότα και η άρνησή του να αποδεχθεί ότι η απώλεια ανθρώπινων ζωών μπορεί να κλείσει με κίβδηλες διαβεβαιώσεις, τεχνικές δικαιολογίες ή επικοινωνιακούς αντιπερισπασμούς. Η φράση “δεν ήταν ατύχημα” δεν εξέφρασε μόνο μια θέση για το σιδηροδρομικό δυστύχημα. Έγινε σύμβολο μιας γενικότερης κοινωνικής αντίληψης ότι η αμέλεια, η αδιαφάνεια και η ατιμωρησία δεν είναι μοιραία φαινόμενα, αλλά πολιτικές και θεσμικές επιλογές.

Ωστόσο, ακριβώς επειδή το κίνημα είχε τόσο μεγάλη κοινωνική εμβέλεια, η απόπειρα προσωποποίησής του αποδείχθηκε περιοριστική. Η Μαρία Καρυστιανού εξέφρασε με γενναιότητα και αξιοπρέπεια τον πόνο των οικογενειών και έδωσε δημόσια φωνή σε ένα αίτημα που αρχικά πολλοί θα προτιμούσαν να μείνει στο περιθώριο. Αυτό δεν αναιρείται. Αλλά κανένα κίνημα τέτοιας κλίμακας δεν μπορεί να ταυτιστεί με ένα πρόσωπο, να εξαρτηθεί από τις πολιτικές του επιλογές, ή να μεταφερθεί αυτούσιο στον χώρο της κομματικής αντιπαράθεσης.

Η απογοήτευση πολλών πολιτών δεν αφορά το δικαίωμα οποιουδήποτε να έχει πολιτική άποψη, ή να επιδιώκει πολιτική παρουσία. Αφορά τον κίνδυνο να θεωρηθεί ότι η κοινωνική απαίτηση για δικαιοσύνη έχει έναν αποκλειστικό εκπρόσωπο, έναν ιδιοκτήτη, ή μια έτοιμη κομματική διέξοδο. Το κίνημα των Τεμπών ήταν πολύ μεγαλύτερο από αυτό. Περιλάμβανε οικογένειες θυμάτων, νέους ανθρώπους, εργαζόμενους, επιστήμονες, πολίτες διαφορετικών πολιτικών αφετηριών και ανθρώπους που έως τότε δεν συμμετείχαν σε κινητοποιήσεις. Η αξία του βρισκόταν ακριβώς σε αυτή την πολυφωνία.

Από τη διαμαρτυρία στη θεσμική αλλαγή

Το ζητούμενο σήμερα δεν είναι να δημιουργηθεί άλλο ένα προσωποπαγές κόμμα διαμαρτυρίας, ούτε να μετατραπεί το αίτημα για δικαιοσύνη σε εκλογικό κεφάλαιο. Η κοινωνία δεν χρειάζεται έναν ακόμη φορέα που θα αντλεί δύναμη από την οργή, χωρίς να μπορεί να προσφέρει σχέδιο, θεσμική επάρκεια και διάρκεια. Χρειάζεται κάτι νέο: Μια ανοιχτή, δημοκρατική και κοινωνικά γειωμένη πρωτοβουλία λογοδοσίας και θεσμικής ανασυγκρότησης.

Πέντε δεσμεύσεις για μια νέα σχέση κράτους και πολιτών

Μια τέτοια πρωτοβουλία δεν θα όφειλε να ξεκινήσει από το ερώτημα “ποιος θα ηγηθεί;”, αλλά από το ερώτημα “ποιες εγγυήσεις δεν πρέπει να ξαναπαραβιαστούν;”. Θα μπορούσε να ενώσει ανθρώπους πέρα από παραδοσιακές κομματικές γραμμές γύρω από λίγες καθαρές δεσμεύσεις:

1. Πλήρης διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις, στα έργα υποδομής και στις αποφάσεις που αφορούν την ασφάλεια των πολιτών.
2. Ανεξάρτητη διερεύνηση σοβαρών δυστυχημάτων, σκανδάλων και διοικητικών αποτυχιών (ΟΠΕΚΕΠΕ, Υποκλοπές, Ελεγκτικό Συνέδριο, κλπ), με πραγματική πρόσβαση στα στοιχεία και προστασία των μαρτύρων.
3. Ουσιαστική λογοδοσία πολιτικών και διοικητικών αξιωματούχων, χωρίς ασυλίες που μετατρέπονται σε ατιμωρησία.
4. Ενίσχυση πραγματικά ανεξάρτητων αρχών και της διοικητικής ικανότητας του κράτους.
5. Συμμετοχικοί θεσμοί που θα επιτρέπουν στους πολίτες να έχουν πραγματικό λόγο στον έλεγχο των δημόσιων υπηρεσιών.

Αναποφάσιστοι δεν σημαίνει αδιάφοροι: Αυτό δεν αποτελεί κάλεσμα σε αντιπολιτική. Είναι, αντίθετα, μια πρό[σ]κληση προς βαθύτερη δημοκρατική πολιτική. Η δυσπιστία απέναντι στα κόμματα δεν πρέπει να οδηγήσει στην παραίτηση, στον κυνισμό ή στην αναζήτηση “σωτήρων”. Πρέπει να οδηγήσει σε μεγαλύτερες απαιτήσεις για πρόγραμμα, διαφάνεια, εσωτερική δημοκρατία και μετρήσιμη ευθύνη. Η κοινωνική διαμαρτυρία αποκτά βιώσιμη πολιτική αξία όταν δεν περιορίζεται στο “φύγετε”, αλλά διατυπώνει με ακρίβεια το “τι πρέπει να αλλάξει και πώς”.

Αυτό εξηγεί και την αύξηση των αναποφάσιστων. Δεν πρόκειται απαραίτητα για πολίτες αδιάφορους ή απομακρυσμένους από τη δημόσια ζωή. Πολλοί παραμένουν πολιτικά ενεργοί, αλλά αρνούνται να εμπιστευθούν επιλογές που θεωρούν ανεπαρκείς, εναλλάξιμες ή αποκομμένες από τα πραγματικά προβλήματα. Δεν αναζητούν απλώς ένα νέο πρόσωπο. Αναζητούν μια νέα σχέση ανάμεσα στον πολίτη, το κράτος και την εξουσία.

Κενό εκπροσώπησης

Η δημοσκόπηση, επομένως, δεν αποτυπώνει μόνο έναν κομματικό συσχετισμό. Αποτυπώνει ένα κενό εκπροσώπησης. Και το κενό αυτό δεν θα καλυφθεί με περισσότερη επικοινωνία, με προσωποκεντρικές κινήσεις, ή με την αξιοποίηση της συλλογικής οδύνης ως πολιτικού προϊόντος.

Το πιο ώριμο και ελπιδοφόρο στοιχείο του κινήματος των Τεμπών δεν είναι ότι μπορεί να γεννήσει έναν νέο αρχηγό. Είναι ότι μπορεί να γεννήσει μια νέα δημοκρατική συνείδηση: Πολίτες που δεν ζητούν απλώς να αλλάξουν οι κυβερνώντες, αλλά να αλλάξουν οι κανόνες με τους οποίους κυβερνιόμαστε. Πολίτες που δεν δέχονται να ξεχάσουν, αλλά ούτε να χειραγωγηθούν. Πολίτες που απαιτούν ένα κράτος το οποίο να λογοδοτεί πριν και μετά από την τραγωδία.

Αν αυτή η απαίτηση βρει συλλογική, σοβαρή και θεσμικά αξιόπιστη έκφραση, τότε η σημερινή κρίση εμπιστοσύνης μπορεί να μετατραπεί σε αφετηρία δημοκρατικής ανανέωσης. Αν όχι, οι δημοσκοπήσεις θα συνεχίσουν να καταγράφουν πρωτιές χωρίς νικητές και μια κοινωνία που, δικαίως, θα αρνείται να τους εμπιστευθεί.