Πρέπει να αξιολογούνται οι εξαγγελίες παροχών από κυβέρνηση κι αντιπολίτευση;

Η μορφή αυτή της συζήτησης δεν είναι αθώα. Ο πολίτης καλείται να αξιολογήσει σύνθετες δημόσιες πολιτικές σε συνθήκες μεγάλης επικοινωνιακής έντασης, χωρίς να διαθέτει ούτε τον χρόνο ούτε συνήθως τα τεχνικά εργαλεία για να διαχωρίσει το πραγματικό περιεχόμενο μιας εξαγγελίας από τον τρόπο με τον οποίο αυτή παρουσιάζεται.

Ένα επίδομα, μια φορολογική μείωση ή μια αύξηση εισοδήματος μεταφράζονται εύκολα σε άμεσο προσωπικό όφελος και γι’ αυτό διαθέτουν ισχυρό επικοινωνιακό πλεονέκτημα. Πολύ δυσκολότερα επικοινωνούνται με εξαγγελίες η διοικητική μεταρρύθμιση, η παραγωγική ανασυγκρότηση, η δημογραφική στρατηγική, η αναβάθμιση της παιδείας ή η μακροχρόνια ενεργειακή ασφάλεια, παρότι μπορεί να είναι πολύ σημαντικότερες για τη μελλοντική πορεία της χώρας.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν οι εξαγγελίες είναι επαρκώς τεκμηριωμένες. Είναι και το τι επιλέγεται να εξαγγελθεί, τι παραμένει εκτός της πολιτικής σκηνής και αν το σύνολο των μέτρων συγκροτεί πραγματικό σχέδιο ή απλώς μια σειρά άμεσων απαντήσεων στις ανησυχίες της καθημερινότητας. Αν θέλουμε να αποφύγουμε μια ακόμη εκ των υστέρων αντιπαράθεση, στην οποία κάθε πλευρά θα επιλέξει τα επιχειρήματα που εξυπηρετούν τη δική της θέση, υπάρχει ένας διαφορετικός δρόμος: να καθορίσουμε πριν ακούσουμε το πλήρες περιεχόμενο των εξαγγελιών τα κριτήρια με τα οποία θα τις αξιολογήσουμε.

Ένα ex ante πρωτόκολλο

Αυτή είναι η λογική ενός ex ante Πρωτοκόλλου Αξιολόγησης Πολιτικών Εξαγγελιών, κοινού για κυβέρνηση και αντιπολίτευση. Η αξία του βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι η μέθοδος διαμορφώνεται πριν από την πλήρη γνώση των μέτρων. Μετά τις εξαγγελίες δεν αλλάζουν τα κριτήρια ώστε να ταιριάξουν στην πολιτική μας προτίμηση· συμπληρώνονται τα δεδομένα και εφαρμόζεται ο ίδιος κανόνας.

Η αξιολόγηση δεν μπορεί να περιορίζεται στη δημοσιονομική κοστολόγηση. Χρειάζεται να εξετάζεται αν το πρόβλημα που επικαλείται ένα μέτρο έχει προσδιοριστεί με ακρίβεια, αν υπάρχει πειστικός μηχανισμός που συνδέει την παρέμβαση με το αναμενόμενο αποτέλεσμα, αν το κόστος και η χρηματοδότησή της είναι γνωστά, αν μπορεί πράγματι να εφαρμοστεί, ποιες είναι οι διανεμητικές συνέπειες, ποιες άλλες χρήσεις των ίδιων πόρων αποκλείονται και, κυρίως, σε ποιο ευρύτερο στρατηγικό σχέδιο εντάσσεται και με ποιον τρόπο θα γνωρίζουμε αργότερα αν πέτυχε.

Παράλληλα χρειάζεται μια δεύτερη, χωριστή αξιολόγηση: της πληρότητας του ίδιου του πολιτικού σχεδίου. Ένας φορέας μπορεί να παρουσιάσει πέντε εξαιρετικά τεκμηριωμένα οικονομικά μέτρα και παρ’ όλα αυτά να μην έχει παρουσιάσει επαρκές σχέδιο διακυβέρνησης. Ένας άλλος μπορεί να αναφερθεί σε πολλά πεδία, αλλά τόσο γενικά ώστε η μεγαλύτερη έκταση να μην αντιστοιχεί σε μεγαλύτερο πραγματικό βάθος. Για τον λόγο αυτό η ποιότητα και η τεκμηρίωση των συγκεκριμένων μέτρων πρέπει να εξετάζονται χωριστά από το εύρος και το βάθος της πολιτικής κάλυψης.

Το εύρος μπορεί να αποτυπωθεί πάνω σε έναν κοινό χάρτη βασικών δημόσιων πολιτικών: οικονομία και παραγωγικό μοντέλο, εισόδημα και εργασία, υγεία, παιδεία, κοινωνική προστασία, στέγαση, δημογραφικό, ενέργεια, περιβάλλον, περιφερειακή ανάπτυξη, δημόσια διοίκηση και θεσμοί, εξωτερική πολιτική και άμυνα. Η διαφορετική γλώσσα που χρησιμοποιούν τα κόμματα δεν πρέπει να εμποδίζει τη σύγκριση.

Μια “νέα κοινωνική συμφωνία”, ένα “σχέδιο ανασυγκρότησης” ή ένα “σχέδιο στήριξης των πολιτών, με προτεραιότητα σε όσους αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες ανάγκες” πρέπει να μπορούν να αναχθούν στις ίδιες βασικές κατηγορίες δημόσιας πολιτικής. Το βάθος, αντίστοιχα, θα δείχνει αν σε κάθε πεδίο έχουμε απλώς μια γενική αναφορά, έναν συγκεκριμένο στόχο, σαφή εργαλεία πολιτικής ή μια ολοκληρωμένη αλυσίδα που συνδέει στόχο, μέτρο, πόρους, εφαρμογή και μετρήσιμο αποτέλεσμα.

Η απουσία ενός πεδίου δεν συνιστά αυτομάτως αρνητική κρίση, διότι μια ομιλία στη ΔΕΘ δεν είναι αναγκαστικά πλήρες κυβερνητικό πρόγραμμα. Όσο περισσότερο όμως ο ίδιος ο εξαγγέλλων παρουσιάζει τις προτάσεις του ως “συνολικό σχέδιο”, “εθνική στρατηγική” ή πρόταση διακυβέρνησης, τόσο ισχυρότερη γίνεται και η απαίτηση πληρότητας.

Τα επιμέρους κριτήρια θα χρειαστούν αναπόφευκτα στάθμιση. Καμία στάθμιση δεν είναι απολύτως απαλλαγμένη από επιλογές. Η προστασία από την αυθαιρεσία βρίσκεται στην εκ των προτέρων δημοσίευση και αιτιολόγηση των συντελεστών, στην ιδιαίτερη βαρύτητα κριτηρίων των οποίων η αποτυχία δεν μπορεί εύκολα να αντισταθμιστεί από άλλα και στον έλεγχο ευαισθησίας του τελικού αποτελέσματος. Αν μια πρόταση αλλάζει δραματικά κατάταξη με μικρές μεταβολές των βαρών, αυτό πρέπει να είναι γνωστό στον αναγνώστη και όχι να αποκρύπτεται πίσω από έναν φαινομενικά ακριβή αριθμό.

Ποιος θα αξιολογεί;

Θα ήταν αντιφατικό ένα πρωτόκολλο που επιχειρεί να ενισχύσει τη θέση του πολίτη να απαιτεί από τον ίδιο να γίνει ταυτόχρονα οικονομολόγος, νομικός, αναλυτής δημόσιας πολιτικής και ειδικός δεδομένων. Ο πολίτης πρέπει να γνωρίζει τα ερωτήματα με τα οποία κρίνονται οι εξαγγελίες, αλλά η τεχνική εφαρμογή τους χρειάζεται μια μικρή διεπιστημονική ομάδα.

Η χρονική συμπίεση δεν επιτρέπει τη δημιουργία ενός νέου θεσμικού οργανισμού. Επιτρέπει όμως να συγκροτηθεί ένας προσωρινός και σαφώς οριοθετημένος μηχανισμός αξιολόγησης. Η ερευνητική πρωτοβουλία “Αληθής Αντιπροσώπευση” προτείνεται να αναλάβει τον ρόλο της Πύλης 0: να προκαλέσει τη διαδικασία, να δημοσιοποιήσει το πρωτόκολλο, να οργανώσει την πρόσκληση συμμετοχής και να προσφέρει την αναγκαία τεκμηριωτική και γραμματειακή υποστήριξη. Δεν πρέπει όμως να βαθμολογήσει η ίδια κυβέρνηση και αντιπολίτευση.

Η διάκριση είναι θεμελιώδης: εκείνος που παίρνει την πρωτοβουλία δεν πρέπει να κατέχει και το αποτέλεσμα. Η ανεξαρτησία της ομάδας δεν εξασφαλίζεται με μια δήλωση ουδετερότητας, αλλά μπορεί να ενισχυθεί μέσα από τη διαδικασία: δημοσιευμένη μεθοδολογία πριν από τις εξαγγελίες, σαφή κριτήρια επιλογής αξιολογητών, δηλώσεις σύγκρουσης συμφερόντων, περισσότερος από ένας αξιολογητής για τα σημαντικά μέτρα, καταγραφή ουσιωδών αποκλίσεων, δημόσιες πηγές και δυνατότητα τρίτων να αναπαράγουν ή να αμφισβητήσουν τεκμηριωμένα το αποτέλεσμα.

Για να περάσει η πρόταση αμέσως από τη θεωρία στην πράξη, δημιουργείται στην Πύλη της “Αληθούς Αντιπροσώπευσης” ειδικός χώρος για το Πρωτόκολλο ΔΕΘ 2026. Εκεί θα δημοσιευθούν η πλήρης μεθοδολογία, οι κανόνες λειτουργίας, η κατάσταση εξέλιξης του εγχειρήματος και η πρόσκληση συμμετοχής προς επιστήμονες, ειδικούς και εθελοντές τεκμηρίωσης. Η δημοσίευση του παρόντος άρθρου λειτουργεί έτσι ταυτόχρονα ως έναρξη της δημόσιας πρόσκλησης.

Πρωτόκολλο ΔΕΘ 2026 – Μεθοδολογία και συμμετοχή:
https://alithis-antiprosopefsi.vercel.app/deth-2026.html

Η πρόσκληση δεν αφορά κομματική ένταξη ούτε προϋποθέτει αποδοχή της θεωρητικής προσέγγισης της “Αληθούς Αντιπροσώπευσης”. Αφορά συμμετοχή σε μια συγκεκριμένη διαδικασία δημόσιου ελέγχου, με κοινούς και προκαθορισμένους κανόνες για όλους.

Από τις εξαγγελίες στη Λευκή Βίβλο

Μετά τις ομιλίες, οι σημαντικές εξαγγελίες θα καταγράφονται σε τυποποιημένη μορφή: τι ακριβώς ανακοινώθηκε, ποιο πρόβλημα δηλώνεται ότι αντιμετωπίζει, ποιους αφορά, πόσο κοστίζει, από πού χρηματοδοτείται, σε ποια στρατηγική εντάσσεται, ποιος είναι ο μηχανισμός εφαρμογής και με ποιον δείκτη θα μπορούσε αργότερα να ελεγχθεί. Όπου δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία, αυτό θα αναφέρεται ρητά αντί να συμπληρώνεται με εικασίες.

Παράλληλα θα κατασκευαστεί ο κοινός χάρτης εύρους και βάθους των εξαγγελιών. Έτσι θα μπορεί να φανεί όχι μόνο ποιος πρότεινε καλύτερα τεκμηριωμένα μέτρα, αλλά και πού συγκεντρώνεται η πολιτική του προσοχή, ποια μεγάλα πεδία μένουν περιθωριακά και αν το σύνολο συγκροτεί πράγματι στρατηγική ή απλώς συσσώρευση επιμέρους παρεμβάσεων.

Το κύριο δημόσιο παραδοτέο δεν πρέπει να είναι μια τεχνική έκθεση γραμμένη μόνο για ειδικούς. Η τεκμηρίωση, οι πηγές, οι βαθμολογήσεις και οι έλεγχοι ευαισθησίας πρέπει να παραμένουν διαθέσιμοι, αλλά το αποτέλεσμα χρειάζεται να πάρει τη μορφή μιας σύντομης και συμπαγούς “Λευκής Βίβλου των Εξαγγελιών”: τι ανακοινώθηκε, πόσο τεκμηριώνεται, ποιο σχέδιο υπηρετεί, πόσο πλήρες είναι το συνολικό πακέτο και ποια κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Δίπλα της μπορεί να υπάρχει μια ακόμη απλούστερη “Κάρτα του Πολίτη”, με τα βασικά ερωτήματα που αξίζει να συνοδεύουν κάθε πολιτική εξαγγελία.

Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργηθεί μια νέα αυθεντία που θα λέει στον πολίτη ποιες εξαγγελίες πρέπει να εμπιστευθεί. Είναι να γίνει διαθέσιμη η σύνθετη τεχνική γνώση σε μορφή που του επιτρέπει να σχηματίσει ο ίδιος κρίση. Γιατί η δημοκρατική σχέση αντιστρέφεται όταν εκείνος που κατέχει προσωρινά την εντολή εμφανίζεται ως δωρητής και ο πραγματικός εντολέας ως αποδέκτης της εύνοιάς του. Η έξοδος από αυτή τη σχέση δεν αρχίζει με μία ακόμη πολιτική υπόσχεση. Αρχίζει όταν ο πολίτης αποκτά τα μέσα να ρωτήσει, να συγκρίνει, να ελέγξει και τελικά να κρίνει.

Μέσα στις λίγες ημέρες που απομένουν δεν είναι δυνατόν να δημιουργηθεί ένας νέος θεσμός. Είναι όμως δυνατόν να ξεκινήσει ένα δημόσιο πείραμα: να συμφωνήσουμε, πριν μας παρουσιαστούν τα μέτρα, όχι τι πρέπει να πιστέψουμε γι’ αυτά, αλλά με ποιον κοινό τρόπο δικαιούμαστε να τα κρίνουμε.