“Φιόρδ” και “Πατρίδα”: Δύο ταινίες που αξίζει να δείτε

Παρεμβατικές κρατικές δομές και οικογενειακός χώρος. Η έννοια της προόδου και της δογματικά εφαρμοσμένης πρακτικής με την ισχυρότατη λειτουργία της κρατικής γραφειοκρατίας,  απέναντι στο συντηρητικό δόγμα με έντονα τα στοιχεία της θρησκευτικότητας και της πατριαρχίας.

Αυτές τις μέρες έτυχε να διαβάζω τη συλλογή άρθρων του Παζολίνι δημοσιευμένων ανάμεσα στο 1962 και το 1975, που κυκλοφόρησαν στα ελληνικά (Επέκεινα, 2026). Γράφει ο Ιταλός σκηνοθέτης σ’ ένα σημείο: «Η αληθινή μισαλλοδοξία είναι εκείνη της κοινωνίας του καταναλωτισμού, της ανεκτικότητας που παραχωρείται από ψηλά, που επιβάλλεται από ψηλά και που είναι η χειρότερη, η πιο ύπουλη, η πιο ψυχρή και αδίστακτη, η πιο αληθινή μορφή μισαλλοδοξίας. Γιατί είναι μισαλλοδοξία μεταμφιεσμένη σε ανεκτικότητα. Γιατί δεν είναι αληθινή».

Αυτό μου θύμισε πολύ την οπτική του σκηνοθέτη της ταινίας “Φιορδ”. Η ταινία του Ρουμάνου Κρίστιαν Μουνγκίου  θέτει ερωτήματα. Το αίτημα της συνύπαρξης, της αλληλοπεριχώρησης παραμένει.

Πατρίδα

Η “Πατρίδα”, σε σκηνοθεσία Πάβελ Παβλικόφσκι, πραγματεύεται τη σχέση του ανθρώπου με την έννοια της Πατρίδας. Το έθνος-κράτος. Σχέση αντιθετική, συνάρθρωσης, πολύπλοκη. Το έθνος ως πνευματική- πολιτισμική- φαντασιακή κατάσταση όπως βιώνεται “υποκειμενικά”, αλλά και το κράτος ως νομική-πολιτική κατασκευή, ως δομή “αντικειμενική” – αμφότερα στην ιστορικότητά τους.

Ο Παβλικόφσκι μας γυρνάει στον Ψυχρό Πόλεμο, όπως και στην ομότιτλη ταινία παλιότερα. Αυτή τη φορά μας πάει στο 1949 και στην επιστροφή-επίσκεψη του κορυφαίου Γερμανού λογοτέχνη Τόμας Μαν στην πατρίδα του, από την οποία απουσιάζει από την περίοδο της ανόδου των ναζιστών στην εξουσία το 1933, έχοντας γίνει πολίτης των ΗΠΑ.

Ένα πρόσωπο σύμβολο για μια εθνική κοινότητα που έχει ανάγκη μιας άλλης ταυτότητας, στην Φρανκφούρτη της Δυτικής Γερμανία και στην Βαϊμάρη της Ανατολικής. Μας πάει στο μεταπολεμικό γερμανικό έθνος την περίοδο που χωρίζεται σε δύο κρατικές οντότητες, με διαφορετικά συστήματα κοινωνικής οργάνωσης και θεσμικής συγκρότησης, με καθοριστική την παρουσία Αμερικανών και Σοβιετικών.

Ο τόπος, οι ρίζες, η Πατρίδα που μπορεί να βιωθεί ως ξένη ή και αντίθετη προς  την υπαρκτή κρατική μορφή. Ακουμπά και άλλα θέματα η ταινία, όμως σημειώνω απλά μια διάσταση που θεωρώ ως κεντρική στο έργο. Εκπληκτικές εικόνες-τοπία. Το ασπρόμαυρο χρώμα που επιλέγει ο Πολωνός σκηνοθέτης, όπως και στην ταινία του “Ψυχρός Πόλεμος”, δένει στη μελαγχολική-γκρίζα ατμόσφαιρα. 

Μια τελευταία σημείωση. Και οι δύο ταινίες, από ανατολικοευρωπαίους σκηνοθέτες. Αξίζει να τις δείτε.