Από την Αρκαδία η απάντηση για παραγωγή, εργασία και ζωή στην ύπαιθρο

Οι συναντήσεις με την Αυτοδιοίκηση, τους παραγωγικούς φορείς, το Επιμελητήριο, τους εκπροσώπους της τοπικής κοινωνίας και τους πολίτες ανέδειξαν ένα βαθύτερο ζήτημα: ποιος αποφασίζει τελικά για το μέλλον ενός τόπου και με ποια γνώση των πραγματικών αναγκών του; Στην Τρίπολη πραγματοποιήθηκαν συναντήσεις με τον Δήμαρχο, την Περιφέρεια και το Επιμελητήριο Αρκαδίας, ενώ ακολούθησαν επαφές και ανοιχτές συζητήσεις με πολίτες και παραγωγικούς φορείς. Στη Μεγαλόπολη, το επίκεντρο ήταν ιδιαίτερα έντονα το ζήτημα της ενέργειας και της μεταλιγνιτικής περιόδου.

Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα. Η απολιγνιτοποίηση δεν είναι μόνο ενεργειακό ζήτημα. Για μια περιοχή όπως η Μεγαλόπολη, η απολιγνιτοποίηση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως αλλαγή του ενεργειακού μοντέλου. Είναι ταυτόχρονα ζήτημα εργασίας, εισοδήματος, παραγωγής, πληθυσμού, κοινωνικής συνοχής και μέλλοντος της ίδιας της περιοχής.

Όταν περιορίζεται μια βασική παραγωγική δραστηριότητα, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι θα την αντικαταστήσει ενεργειακά. Είναι τι θα κρατήσει τους ανθρώπους στον τόπο τους, τι θα δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας, πώς θα στηριχθεί η τοπική παραγωγή και πώς θα αποκτήσει ξανά προοπτική η ύπαιθρος. Αυτό ακριβώς ανέδειξαν οι συζητήσεις στη Μεγαλόπολη, όπου τέθηκε το ζήτημα της ενέργειας, των ενεργειακών κοινοτήτων, της αξιοποίησης των υφιστάμενων υποδομών και των δυνατοτήτων μιας διαφορετικής παραγωγικής προσέγγισης.

Από την ενέργεια στην παραγωγή και από την παραγωγή στο δημογραφικό. Το δεύτερο μεγάλο συμπέρασμα αφορά κάτι που συχνά αντιμετωπίζεται αποσπασματικά: το δημογραφικό δεν είναι μόνο θέμα οικογενειακής πολιτικής. Είναι και θέμα παραγωγής και εργασίας. Όταν ένας νέος άνθρωπος δεν βρίσκει εργασία στον τόπο του, όταν η τοπική παραγωγή δεν μπορεί να μεταποιήσει και να αξιοποιήσει την αξία των προϊόντων της, όταν οι οικονομικές δραστηριότητες απομακρύνονται από την περιφέρεια, τότε η πληθυσμιακή αποδυνάμωση γίνεται αναμενόμενη συνέπεια.

Γι’ αυτό η συζήτηση για τον πρωτογενή τομέα αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν αρκεί να παράγεται ένα προϊόν. Χρειάζονται δομές συλλογής, μεταποίησης, τυποποίησης, διάθεσης και σύνδεσης με την τοπική οικονομία, ώστε μεγαλύτερο μέρος της αξίας της παραγωγής να παραμένει στον τόπο.

Τοπική οικονομία και δημογραφική ανανέωση

Αυτό ακριβώς καταγράφηκε στις συζητήσεις στην Αρκαδία: η ανάγκη αξιοποίησης των τοπικών παραγωγικών προϊόντων και ανάπτυξης δραστηριοτήτων μεταποίησης, ώστε η παραγωγή να συνδέεται με την τοπική οικονομία, την εργασία και τελικά με τη δημογραφική συγκράτηση.

Παραγωγή → Αξιοποίηση → Μεταποίηση → Προστιθέμενη αξία → Εργασία → Εισόδημα → Τοπική οικονομία → Παραμονή πληθυσμού → Δημογραφική ανανέωση

Το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται μόνο με οικονομικά ή κοινωνικά μέτρα. Αντιμετωπίζεται και δημιουργώντας τις προϋποθέσεις ώστε ένας άνθρωπος να μπορεί να ζήσει, να εργαστεί, να επιχειρήσει και να δημιουργήσει οικογένεια στον τόπο του. Αυτό σημαίνει νέες επιχειρήσεις, νέες ειδικότητες, νέες θέσεις εργασίας και περισσότερες δυνατότητες για τους νέους ανθρώπους να παραμείνουν ή να επιστρέψουν στον τόπο τους. Και εδώ η παραγωγική πολιτική συναντά το δημογραφικό.

Έτσι, το προϊόν δεν θα αποτελεί απλώς μια πρώτη ύλη που παράγεται στην ύπαιθρο και η οικονομική του αξία δημιουργείται αλλού. Η παραγωγή, η μεταποίηση, η τυποποίηση, η διάθεση και μέρος της κατανάλωσης μπορούν να συγκροτούν έναν τοπικό κύκλο οικονομικής δραστηριότητας. Τα προϊόντα της γεωργίας, της κτηνοτροφίας, της μελισσοκομίας και γενικότερα του πρωτογενούς τομέα πρέπει να μπορούν να οδηγούνται σε ειδικές μονάδες αξιοποίησης, τυποποίησης και μεταποίησης, ώστε να αποκτούν μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία πριν φύγουν από την περιοχή. Η ανασυγκρότηση της υπαίθρου δεν μπορεί να περιορίζεται στην αύξηση της πρωτογενούς παραγωγής. Χρειάζεται να δημιουργηθεί ολόκληρη παραγωγική αλυσίδα στον ίδιο τον τόπο.

Από την παραγωγή στη δημιουργία τοπικής αξίας

Το αίτημα των κατοίκων: να έχει ο τόπος λόγο για τον τόπο του. Πέρα όμως από τα επιμέρους οικονομικά και αναπτυξιακά ζητήματα, στις συζητήσεις αναδείχθηκε ένα ακόμη βαθύτερο αίτημα: οι άνθρωποι που ζουν σε έναν τόπο θέλουν να έχουν ουσιαστικό λόγο για το μέλλον του.

Δεν ζητούν απλώς περισσότερες εξαγγελίες από το κέντρο. Ζητούν να μπορούν οι Δήμοι, οι Κοινότητες και οι τοπικές κοινωνίες να έχουν πραγματικές αρμοδιότητες, πόρους και ευθύνη, ώστε να συμμετέχουν στον σχεδιασμό της παραγωγής, της κοινωνικής πολιτικής και της ανάπτυξης του τόπου τους. Αυτό δεν είναι μια διοικητική λεπτομέρεια. Είναι ζήτημα δημοκρατίας.

Η Θεσμική Ανασυγκρότηση που προτείνεται στο πρόγραμμα της «Ελπίδας για τη Δημοκρατία» ξεκινά ακριβώς από αυτή την αρχή: η εξουσία να βρίσκεται όσο γίνεται πιο κοντά στον πολίτη, με σαφή αρμοδιότητα, πόρους και λογοδοσία. Παράλληλα, η Κοινότητα αντιμετωπίζεται ως χώρος συμμετοχής, κοινωνικής συνοχής και καθημερινής δημοκρατικής έκφρασης του πολίτη.

Και αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην ύπαιθρο. Η περιφέρεια δεν μπορεί να είναι απλώς αποδέκτης αποφάσεων Για χρόνια, μεγάλο μέρος του αναπτυξιακού σχεδιασμού γίνεται από απόσταση. Η κεντρική διοίκηση αποφασίζει, οι τοπικές κοινωνίες καλούνται να εφαρμόσουν και, συχνά, οι συνέπειες εμφανίζονται πολύ αργότερα στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Μια διαφορετική θεσμική αντίληψη ξεκινά από την αντίθετη κατεύθυνση: ο τόπος γνωρίζει τις ανάγκες του, συμμετέχει στον σχεδιασμό του και αναλαμβάνει μέρος της ευθύνης για το αποτέλεσμα.

Αυτό σημαίνει αποκέντρωση όχι μόνο αρμοδιοτήτων, αλλά και πόρων, ευθύνης και δυνατότητας πρωτοβουλίας. Σημαίνει επίσης ότι κάθε επίπεδο εξουσίας πρέπει να γνωρίζει τι αποφασίζει, τι υλοποιεί και για ποιο αποτέλεσμα λογοδοτεί.

Αποκέντρωση με ευθύνες και πόρους

Οι συζητήσεις στην Αρκαδία ανέδειξαν και μια άλλη πλευρά του ζητήματος. Οι τοπικοί φορείς δεν ζητούν μόνο να έχουν λόγο. Ζητούν να έχουν τα μέσα για να ασκήσουν την ευθύνη που τους ανατίθεται. Το παράδειγμα της διαχείρισης των απορριμμάτων είναι χαρακτηριστικό. Η δυνατότητα ενός Δήμου να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά ένα ζήτημα της καθημερινότητας προϋποθέτει αρμοδιότητες, οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους, υποδομές και σαφές πλαίσιο ευθύνης. Χωρίς αυτά, η αποκέντρωση παραμένει τυπική.

Το ίδιο ισχύει για την παραγωγή, τη μεταποίηση, την κοινωνική φροντίδα, τις υποδομές και γενικότερα για τις ανάγκες κάθε τόπου. Δεν μπορείς να μεταφέρεις την ευθύνη χωρίς να μεταφέρεις και τους πόρους. Αυτό είναι και η ουσία της πρότασης για τη Θεσμική Ανασυγκρότηση: κάθε μεταβίβαση αρμοδιότητας πρέπει να συνοδεύεται από τους αναγκαίους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους, αλλά και από σαφή ευθύνη και λογοδοσία.

Η Αρκαδία, με τις ιδιαιτερότητές της, θέτει ένα ερώτημα που αφορά ολόκληρη την Ελλάδα: Πώς θα ξαναδώσουμε ζωή στην ελληνική ύπαιθρο; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο επιδοματική. Χρειάζεται παραγωγή. Χρειάζεται εργασία. Χρειάζεται υποδομή. Χρειάζεται ενέργεια με όρους που να υπηρετούν και την τοπική οικονομία. Χρειάζεται μεταποίηση και προστιθέμενη αξία. Χρειάζεται παιδεία και υγεία. Χρειάζεται, πάνω απ’ όλα, η δυνατότητα του ανθρώπου να μπορεί να ζήσει και να δημιουργήσει στον τόπο του.

Και για να συμβούν όλα αυτά, χρειάζεται και ένας διαφορετικός τρόπος οργάνωσης της Πολιτείας. Ο πολίτης δεν μπορεί να είναι μόνο ο αποδέκτης μιας απόφασης που λαμβάνεται αλλού. Πρέπει να συμμετέχει στη διαμόρφωση της απόφασης που αφορά τη ζωή του.

Αυτή είναι η ουσία της θεσμικής προσέγγισης που συνδέει τον πολίτη με την Κοινότητα και την Κοινότητα με την Πολιτεία: από τον Πολίτη στην Κοινότητα και από την Κοινότητα στην Ελληνική Πολιτεία. Η Αρκαδία δεν ζητά απλώς να την ακούσουν. Ζητά να μπορεί να αποφασίζει, να σχεδιάζει και να δημιουργεί για τον τόπο της.

Αυτό είναι ένα από τα ουσιαστικά πολιτικά ζητήματα που αναδείχθηκαν στην περιοδεία. Από την ενέργεια στη μεταλιγνιτική εποχή. Από την παραγωγή στην εργασία. Από την εργασία στο δημογραφικό. Και από το δημογραφικό στην ανάγκη μιας ζωντανής υπαίθρου. Η ανασυγκρότηση της χώρας δεν μπορεί να γίνει μόνο από το κέντρο. Πρέπει να αρχίσει και από τους ίδιους τους τόπους.