Η Ελλάδα συρρικνώνεται – Μετανάστευση και ιστορική συνέχεια

Κάθε τόσο εκφράζουμε ανησυχία, ανακοινώνονται μέτρα και προγράμματα, και ύστερα επιστρέφουμε στην καθημερινότητα σαν να πρόκειται για ένα πρόβλημα που μπορεί να περιμένει. Δεν μπορεί. Η δημογραφία δεν περιμένει τις κυβερνήσεις, τους εκλογικούς κύκλους ή τις πολιτικές μας διαφωνίες. Κάθε χρονιά προστίθεται στην προηγούμενη. Κάθε γενιά που είναι μικρότερη από την προηγούμενη γίνεται μέρος μιας αλυσίδας που, αν δεν ανακοπεί, οδηγεί σε βαθύτερη και διαρκέστερη συρρίκνωση.

Και εδώ πρέπει να τεθεί το ερώτημα που αποφεύγουμε: Μπορούμε πραγματικά να συζητούμε για το δημογραφικό ανεξάρτητα από τη μακροχρόνια εξέλιξη των μεταναστευτικών ροών και από τον σημαντικό αριθμό ανθρώπων που έχουν ήδη παραμείνει, εγκατασταθεί και δημιουργήσει οικογένεια στη χώρα;

Η απάντηση, αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, είναι όχι. Δεν μιλάμε μόνο για όσους φθάνουν σήμερα στις ακτές της Κρήτης ή στα σύνορα. Μιλάμε για το σωρευτικό αποτέλεσμα πολλών ετών. Για ανθρώπους που ήρθαν, έμειναν, απέκτησαν νόμιμη παραμονή ή διεθνή προστασία, εργάστηκαν, δημιούργησαν οικογένειες και έφεραν στον κόσμο μια νέα γενιά. Και σε αυτούς προστίθενται όσοι φθάνουν σήμερα και όσοι θα παραμείνουν αύριο.

Η δημογραφία δεν είναι φωτογραφία της στιγμής. Είναι κίνηση στον χρόνο. Και όταν δύο πληθυσμιακές ομάδες ακολουθούν διαφορετικές δημογραφικές τάσεις, η σύνθεση μιας χώρας μεταβάλλεται. Αυτό δεν είναι σύνθημα, ούτε θεωρία συνωμοσίας. Είναι το αυτονόητο αποτέλεσμα της δημογραφικής δυναμικής.

Από τη μία πλευρά, ο ελληνικός πληθυσμός γερνάει, γεννά λιγότερα παιδιά και χάνει ένα μέρος των νέων του προς το εξωτερικό. Από την άλλη, σημαντικό μέρος του πληθυσμού που προέρχεται από μεταναστευτικές ροές βρίσκεται σε νεότερες ηλικίες, βρίσκεται δηλαδή σε διαφορετική φάση του δημογραφικού κύκλου και, αναλόγως των κοινωνικών και οικογενειακών συνθηκών, μπορεί να παρουσιάζει διαφορετική οικογενειακή και αναπαραγωγική δυναμική.

Αναγνώριση και όχι δαιμονοποίηση

Δεν χρειάζεται να δαιμονοποιήσουμε κανέναν για να αναγνωρίσουμε αυτή την πραγματικότητα. Αλλά χρειάζεται να σταματήσουμε να τη σιωπούμε. Το ζήτημα δεν είναι αν ο άνθρωπος που έρχεται στην Ελλάδα έχει ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Αυτό είναι αδιαπραγμάτευτο. Το ζήτημα είναι ποια θα είναι η δημογραφική Ελλάδα σε είκοσι ή τριάντα χρόνια, αν ο ελληνικός πληθυσμός συνεχίσει να συρρικνώνεται και να γερνά, ενώ παράλληλα συνεχίζεται η σωρευτική παραμονή και ανανέωση πληθυσμών που προέρχονται από μεταναστευτικές ροές στη Ελλάδα.

Δεν είναι δυνατόν να απαντήσουμε υπεύθυνα χωρίς στοιχεία, αναλυτικές καταγραφές και σοβαρές δημογραφικές προβολές. Και ακριβώς γι’ αυτό η χώρα χρειάζεται να μετρά, να γνωρίζει και να σχεδιάζει: Πόσοι άνθρωποι παραμένουν, ποια είναι η ηλικιακή τους σύνθεση, πόσοι δημιουργούν οικογένεια, πόσοι νέοι εισέρχονται κάθε χρόνο, πόσοι επιστρέφουν ή μετακινούνται αλλού και πώς μεταβάλλονται οι τοπικές κοινωνίες. Αυτά δεν είναι ερωτήματα ρατσισμού. Είναι ερωτήματα δημογραφικού σχεδιασμού. Και ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι η Ελλάδα μέχρι σήμερα αντιμετωπίζει το δημογραφικό και το μεταναστευτικό σαν δύο διαφορετικούς φακέλους.

Ο ένας αφορά τις γεννήσεις, την οικογένεια και τους ηλικιωμένους. Ο άλλος τα σύνορα, τις δομές, το άσυλο και τις μεταφορές ανθρώπων από τη μία περιοχή στην άλλη. Όμως η πραγματικότητα δεν λειτουργεί με υπουργικούς φακέλους. Οι δύο εξελίξεις συναντώνται μέσα στην ίδια χώρα, στις ίδιες πόλεις, στα ίδια νησιά, στα ίδια σχολεία, στην ίδια αγορά εργασίας και στον ίδιο δημογραφικό χρόνο.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να θεωρεί το δημογραφικό υπαρξιακό πρόβλημα και ταυτόχρονα να μην εξετάζει τη μακροχρόνια επίδραση της μεταναστευτικής πραγματικότητας στη συνολική πληθυσμιακή της εξέλιξη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μετανάστευση είναι από μόνη της η αιτία της ελληνικής δημογραφικής κρίσης. Οι αιτίες βρίσκονται βαθύτερα: Στην οικονομική ανασφάλεια, στην αδυναμία των νέων να αποκτήσουν κατοικία, στην εργασιακή αβεβαιότητα, στο κόστος ανατροφής των παιδιών, στη φυγή νέων στο εξωτερικό, στην εγκατάλειψη της περιφέρειας και στην έλλειψη μιας σταθερής πολιτικής που να επιτρέπει στις νέες γενιές να δημιουργήσουν οικογένεια.

Η ουσία της ανησυχίας

Αλλά ακριβώς επειδή το δημογραφικό πρόβλημα είναι τόσο βαθύ, δεν επιτρέπεται να προσθέτουμε σε αυτό μια δεύτερη εξέλιξη χωρίς να εξετάζουμε το συνολικό αποτέλεσμα. Η μαζική ή ανεξέλεγκτη μετανάστευση δεν είναι δημογραφική πολιτική. Το να αυξάνεται ο αριθμός των κατοίκων μιας χώρας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι λύνεται το πρόβλημα της δημογραφικής της συνέχειας.

Η δημογραφία δεν είναι μόνο αριθμός κεφαλών. Είναι ηλικιακή δομή, γενιές, οικογένειες, κοινωνική συνοχή, γεωγραφική κατανομή, παιδεία, εργασία και η δυνατότητα μιας κοινωνίας να αναπαράγει και να εξελίσσει τον ιστορικό της εαυτό. Και εδώ βρίσκεται η ουσία της ανησυχίας. Αν ο ελληνικός πληθυσμός συνεχίσει για δεκαετίες να έχει λιγότερες γεννήσεις, να γερνάει και να χάνει τους νέους του, ενώ παράλληλα η χώρα συνεχίζει να δέχεται και να διατηρεί σημαντικούς πληθυσμούς από άλλες χώρες, οι οποίοι είναι κατά μέσο όρο νεότεροι και ακολουθούν διαφορετική δημογραφική πορεία, τότε η μεταβολή δεν θα είναι στιγμιαία. Θα είναι σωρευτική.

Κάθε χρόνο θα προστίθεται στον προηγούμενο. Και κάθε νέα γενιά θα διαμορφώνει μια διαφορετική εικόνα από εκείνη της προηγούμενης. Το να επισημαίνουμε αυτή τη δυνατότητα δεν σημαίνει ότι μπορούμε να προφητεύσουμε με ακρίβεια ότι σε είκοσι ή τριάντα χρόνια θα έχει εξαφανιστεί ο ελληνικός λαός. Μια τόσο απόλυτη πρόβλεψη δεν μπορεί να σταθεί χωρίς συγκεκριμένα μοντέλα και δημογραφικά δεδομένα.

Μπορούμε όμως να πούμε κάτι πολιτικά και ιστορικά εξίσου σοβαρό: Αν η σημερινή δημογραφική καθοδική πορεία του ελληνικού πληθυσμού συνεχιστεί για δύο ή τρεις ακόμη δεκαετίες χωρίς ουσιαστική αναστροφή, και αν παράλληλα συνεχιστεί η σωρευτική εγκατάσταση και δημογραφική ανανέωση πληθυσμών διαφορετικής προέλευσης χωρίς συνολικό στρατηγικό σχεδιασμό, τότε η Ελλάδα θα υποστεί βαθιά μεταβολή της πληθυσμιακής της σύνθεσης και μιλάμε πράγματι για αφανισμό των Ελλήνων με την Ελλάδα να κατοικούν άλλοι, όχι πάντως Έλληνες.

Και όταν μια τέτοια μεταβολή συντελείται όχι ως αποτέλεσμα συνειδητής δημοκρατικής επιλογής και σχεδιασμού, αλλά ως συνέπεια αδράνειας, αποσπασματικών πολιτικών και διαχείρισης της στιγμής, τότε το πρόβλημα γίνεται βαθύτερο. Γιατί η αδράνεια είναι και αυτή πολιτική.

Καμπανάκι για το δημογραφικό 

Η χώρα σήμερα φαίνεται συχνά να έχει μάθει να διαχειρίζεται το επείγον. Μεταφέρουμε ανθρώπους από την Κρήτη σε άλλες περιοχές. Δημιουργούμε ή επεκτείνουμε δομές. Απορροφούμε ευρωπαϊκά κονδύλια. Αντιδρούμε κάθε φορά σε μια νέα κρίση. Αλλά το μεγάλο ερώτημα παραμένει: ποιο είναι το μακροχρόνιο σχέδιο; Πού βρίσκεται η ενιαία εικόνα που να συνδέει τη φύλαξη των συνόρων, τη νόμιμη μετανάστευση, το άσυλο, τις επιστροφές, την κοινωνική συνοχή και τη δημογραφική εξέλιξη της χώρας;

Δεν μπορεί η Ευρώπη να αντιμετωπίζει την Ελλάδα απλώς ως πύλη εισόδου και η Ελλάδα να αρκείται στον ρόλο του διαχειριστή ροών. Η χρηματοδότηση δεν είναι από μόνη της λύση. Η απορρόφηση κονδυλίων δεν είναι αποτέλεσμα. Και η μεταφορά του προβλήματος από το ένα νησί στο άλλο δεν είναι στρατηγική. Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να στραφεί η ελληνική κοινωνία εναντίον ανθρώπων επειδή αυτοί είναι ξένοι. Αυτό δεν είναι, ούτε δίκαιο ούτε δημοκρατικό. Αλλά εξίσου μεγάλο λάθος είναι να θεωρήσουμε ότι μια χώρα δεν έχει δικαίωμα να συζητά τη δημογραφική της συνέχεια.

Ο κίνδυνος

Κάθε κοινωνία έχει το δικαίωμα – και η Ελλάδα έχει ίσως μεγαλύτερη ανάγκη από ποτέ – να αναρωτηθεί αν οι σημερινές τάσεις οδηγούν εκεί όπου θέλει να πάει. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι μόνο ο άνθρωπος που έρχεται. Το πραγματικό πρόβλημα είναι ένα κράτος που δεν φαίνεται να έχει συνολική απάντηση στο πόσοι έρχονται, πόσοι μένουν, με ποιους όρους παραμένουν, πώς εξελίσσονται δημογραφικά οι πληθυσμοί της χώρας και ποιο θα είναι το αποτέλεσμα μετά από μία ή δύο γενιές σε αυτή τη χώρα.

Και πάνω απ’ όλα, είναι ένα κράτος που ακόμη δεν έχει καταφέρει να δώσει στους δικούς του νέους ανθρώπους έναν αρκετά ισχυρό λόγο να μείνουν, να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να αποκτήσουν παιδιά. Εδώ βρίσκεται, ίσως, η μεγαλύτερη τραγωδία: να συζητούμε διαρκώς για το πώς θα διαχειριστούμε όσους έρχονται, αλλά όχι με την ίδια αποφασιστικότητα για το πώς θα κρατήσουμε ζωντανή τη δημογραφική βάση αυτού του τόπου, ημών των ιδίων. Δεν είναι ζήτημα φόβου απέναντι στον άλλον. Είναι ζήτημα ευθύνης απέναντι στον εαυτό μας.

Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει να χάσει το μέλλον της μόνο επειδή υπάρχουν άνθρωποι διαφορετικής καταγωγής μέσα στα σύνορά της. Κινδυνεύει, όμως, αν αποδεχθεί ως φυσική και αναπόφευκτη τη διαρκή συρρίκνωση του ελληνικού πληθυσμού και αν αρνηθεί να εξετάσει όλες τις παραμέτρους που, μαζί, διαμορφώνουν τη δημογραφική της εξέλιξη σε συσχέτισή με τις ροές μεταναστών που καταφθάνουν και παραμένουν εδώ, στη χώρα αυτή.

Ένας λαός δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί σε μία ημέρα για να αποδυναμωθεί η δημογραφική του συνέχεια. Η μεταβολή μπορεί να είναι αργή: Μια γενιά λιγότερη από την προηγούμενη, ένα χωριό που αδειάζει, ένα σχολείο που κλείνει, ένα νέο ζευγάρι που αποφασίζει ότι δεν μπορεί να κάνει παιδί, ένας νέος που φεύγει και δεν επιστρέφει, και χρόνος που περνά. Έτσι συντελούνται οι μεγάλες μεταβολές: Όχι πάντοτε με θόρυβο, αλλά συχνά μέσα από μια αθόρυβη συσσώρευση εξελίξεων, μέχρι τη στιγμή που η κοινωνία αντιλαμβάνεται ότι αυτό που κάποτε θεωρούσε προσωρινό έχει γίνει η νέα πραγματικότητα.

Αυτόν τον κίνδυνο πρέπει να κοιτάξουμε κατάματα. Όχι για να καλλιεργήσουμε φόβο. Όχι για να αναζητήσουμε εχθρούς. Αλλά για να μην επιτρέψουμε στην αδράνεια και στην πολιτική που ζήσαμε μέχρι τώρα να αποφασίσει για λογαριασμό μας και να μας στείλει στα αζήτητα της Ιστορίας. Γιατί το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα θα αλλάξει. Ήδη αλλάζει. Το ερώτημα είναι αν θα γνωρίζει προς τα πού πηγαίνει και αν θα έχει τη βούληση να υπερασπιστεί τη δημογραφική συνέχεια, τη συνοχή και τη ζωντάνια της κοινωνίας της το Λαό και το Έθνος τούτο με την παμπάλαια Ιστορία και πολιτισμό.

Η Ελλάδα δεν πρέπει να συνηθίσει τη συρρίκνωσή της. Γιατί ό,τι ένας λαός συνηθίζει να χάνει, κινδυνεύει κάποτε να το θεωρήσει φυσικό. Και τότε ίσως το μεγαλύτερο μέρος της απώλειας να έχει ήδη συντελεστεί.