Η ασφάλεια παροχής νερού στην Αττική – Η εμπειρία της Μέσης Ανατολής

Η βελτίωση είναι ευπρόσδεκτη, αλλά κρύβει έναν κίνδυνο: να θεωρηθεί ότι το πρόβλημα λύθηκε επειδή έβρεξε. Η ασφάλεια νερού της Αττικής δεν είναι ζήτημα εναλλασσόμενων υδρολογικών ετών· είναι ζήτημα στρατηγικής ανθεκτικότητας. Ο λόγος δεν είναι μόνο το κλίμα. Ο πόλεμος του 2026 στον Κόλπο έδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο ότι το νερό έχει γίνει στρατηγικό όπλο και οι εγκαταστάσεις του στρατηγικοί στόχοι. Τα κράτη της Μέσης Ανατολής, που ζουν επί δεκαετίες με το υδατικό έλλειμμα και πλέον και με την απειλή κατά του νερού τους, προσφέρουν τα πιο χρήσιμα διδάγματα.

Από την επάρκεια στην ασφάλεια: Καλό σημείο εκκίνησης αποτελεί ο ορισμός που διατύπωσε το 2013 το UN-Water, ο μηχανισμός συντονισμού των οργανισμών του ΟΗΕ για τα ζητήματα του νερού. Η υδατική ασφάλεια ορίζεται ως η ικανότητα ενός πληθυσμού να διασφαλίζει βιώσιμη πρόσβαση σε επαρκείς ποσότητες νερού αποδεκτής ποιότητας, να προστατεύεται από τη ρύπανση και τις καταστροφές που σχετίζονται με το νερό και να διατηρεί τα οικοσυστήματα, σε συνθήκες ειρήνης και πολιτικής σταθερότητας. Η έμφαση πέφτει στην ικανότητα και όχι στην ποσότητα: ένα σύστημα μπορεί να είναι επαρκές σήμερα και ευάλωτο αύριο.

Ο Tony Allan, από τους θεμελιωτές της μελέτης της υδροπολιτικής της Μέσης Ανατολής, έδειξε κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Τα κράτη της περιοχής κάλυψαν για δεκαετίες το υδατικό τους έλλειμμα κυρίως με εισαγωγές τροφίμων, δηλαδή με “εικονικό νερό”. Η λύση αυτή έκανε το έλλειμμα πολιτικά αθόρυβο και καθυστέρησε τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Το δίδαγμα είναι διαχρονικό: ό,τι μετριάζει προσωρινά την πίεση μπορεί να αναβάλει τη στρατηγική απάντηση.

Από τα παραπάνω προκύπτει η έννοια του υδατικού βάθους: ο χρόνος κατά τον οποίο ένα σύστημα ύδρευσης μπορεί να καλύπτει τις ανάγκες του ανεξάρτητα από τη βροχόπτωση και από τη λειτουργία ενός μεμονωμένου κρίσιμου στοιχείου του. Όπως το στρατηγικό βάθος δίνει σε ένα κράτος χρόνο και χώρο για αντίδραση, το υδατικό βάθος δίνει σε μια μητρόπολη χρόνο απέναντι στην ξηρασία, τη βλάβη ή την επίθεση. Η ανάγκη αυτή γίνεται πιεστικότερη επειδή η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) αφιέρωσε ειδική ενότητα της έκθεσής της στη Μεσόγειο, ως περιοχή ιδιαίτερα εκτεθειμένη στους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής, μεταξύ αυτών και της λειψυδρίας.

Διδάγματα από τη Μέση Ανατολή

Πρώτο δίδαγμα: η αποσύνδεση από τη βροχή: Το Ισραήλ είναι το πιο προχωρημένο παράδειγμα. Σε μία περίπου δεκαετία μετά το 2002, η αφαλάτωση έφθασε να καλύπτει το 80% του οικιακού πόσιμου νερού, και η κάλυψη εκτιμάται στο 85–90% το 2026. Το μεγαλύτερο μέρος του αρδευτικού νερού προέρχεται πλέον από ανακυκλωμένα αστικά λύματα. Η χώρα έφθασε στο σημείο να σχεδιάζει τη μεταφορά αφαλατωμένου νερού στη Λίμνη της Γαλιλαίας για να αναπληρώσει το φυσικό της απόθεμα. Στην ουσία, το Ισραήλ αποσύνδεσε σε μεγάλο βαθμό την ύδρευση των πόλεών του από τη βροχόπτωση.

Δεύτερο δίδαγμα: Οι υποδομές νερού ως στρατηγικός στόχος: Η ίδια εμπειρία δείχνει και το τίμημα. Η παραγωγή συγκεντρώνεται σε μικρό αριθμό παράκτιων μονάδων, εκτεθειμένων σε στρατιωτική επίθεση, ρύπανση και κυβερνοεπιθέσεις. Η αφαλάτωση απορροφά περίπου το 4% της ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας. Τον Απρίλιο του 2020 επιχειρήθηκε συντονισμένη κυβερνοεπίθεση στα συστήματα ελέγχου έξι ισραηλινών εγκαταστάσεων ύδρευσης και επεξεργασίας λυμάτων. Σύμφωνα με τις ισραηλινές αρχές, ο στόχος ήταν η επικίνδυνη μεταβολή των επιπέδων χλωρίου.

Η επίθεση εντοπίστηκε και αποκρούστηκε χωρίς διακοπή της υδροδότησης. Τον Δεκέμβριο του 2023 οι αρμόδιες αμερικανικές υπηρεσίες, μαζί με την Εθνική Διεύθυνση Κυβερνοασφάλειας του Ισραήλ, προειδοποίησαν ότι δρώντες συνδεδεμένοι με τους Φρουρούς της Επανάστασης του Ιράν είχαν παραβιάσει προγραμματιζόμενους λογικούς ελεγκτές σε εγκαταστάσεις ύδρευσης των ΗΠΑ.

Ο πόλεμος του 2026 μετέτρεψε τον κίνδυνο αυτόν σε πραγματικότητα, και μάλιστα με φυσικά πλήγματα. Στις 8 Μαρτίου, το Μπαχρέιν ανακοίνωσε ότι ιρανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος προκάλεσε ζημιές σε μονάδα αφαλάτωσης, ενώ το Ιράν κατηγόρησε τις ΗΠΑ για πλήγμα σε μονάδα αφαλάτωσης στο νησί Κεσμ. Τον Ιούλιο ιρανικό πλήγμα προκάλεσε ζημιές σε μονάδα ηλεκτροπαραγωγής και αφαλάτωσης στο Κουβέιτ, χώρα που καλύπτει περίπου το 90% του πόσιμου νερού της με αφαλάτωση.

Η Σαουδική Αραβία καλύπτει με τον ίδιο τρόπο περίπου το 70%, και οι Χούθι έχουν ήδη στοχεύσει στο παρελθόν σαουδαραβικές μονάδες. Ήδη το 2010 έκθεση της CIA είχε επισημάνει ότι πάνω από το 90% του αφαλατωμένου νερού του Κόλπου παραγόταν σε 56 μονάδες, «εξαιρετικά ευάλωτες σε δολιοφθορά ή στρατιωτική ενέργεια». Το δίδαγμα είναι σαφές: το νερό δεν είναι πλέον μόνο πόρος, αλλά στρατηγικό όπλο, και κάθε μεγάλη εγκατάσταση νερού είναι εν δυνάμει στρατηγικός στόχος.

Τρίτο δίδαγμα: Ο χρόνος είναι στρατηγικός πόρος. Η Ιορδανία, μία από τις πιο ελλειμματικές σε νερό χώρες του κόσμου, προωθεί την αφαλάτωση 300 εκατ. κυβικών μέτρων ετησίως στην Άκαμπα και τη μεταφορά του νερού στο Αμμάν. Το 2022 ο αρμόδιος υπουργός ανέμενε την υπογραφή της σύμβασης μέσα στο έτος και την ολοκλήρωση του έργου το 2027. Η συμφωνία σύμπραξης με κοινοπραξία υπό τις Meridiam και Suez υπογράφηκε τελικά τον Ιανουάριο του 2025.

Τα μεγάλα υδραυλικά έργα χρειάζονται χρόνο, και η ξηρασία δεν περιμένει. Η Κύπρος έδειξε τη συμπληρωματική απάντηση. Τον Ιούνιο του 2025, με τα φράγματα στο 19,6% έναντι 39,3% έναν χρόνο νωρίτερα, ο Μόνιμος Γραμματέας του αρμόδιου κυπριακού υπουργείου έκανε λόγο για μία από τις σοβαρότερες κρίσεις νερού των τελευταίων δεκαετιών. Για να καλύψει το κενό, προχώρησε στην εγκατάσταση κινητών μονάδων αφαλάτωσης, μέρος των οποίων διέθεσαν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Οι λύσεις-γέφυρα είναι εξίσου στρατηγικές με τα μεγάλα έργα.

Τέταρτο δίδαγμα: Η λειψυδρία γίνεται κρίση μέσω της διακυβέρνησης. Η Συρία συζητείται συχνά ως παράδειγμα “πολέμου του νερού”. Μια ευρέως γνωστή μελέτη συνέδεσε την ξηρασία του 2007–2010, την οποία απέδωσε εν μέρει στην κλιματική αλλαγή, με τις συνθήκες που προηγήθηκαν του εμφυλίου. Μεταγενέστερη κριτική ανάλυση έκρινε τη σύνδεση αυτή ελάχιστα τεκμηριωμένη και κάλεσε σε πολύ μεγαλύτερη προσοχή όταν η κλιματική αλλαγή παρουσιάζεται ως πολλαπλασιαστής απειλών.

Η επιστημονική αυτή διαφωνία οδηγεί σε ένα δίδαγμα που αντέχει: η ξηρασία είναι φυσικό φαινόμενο, ενώ η κρίση είναι θεσμικό ζήτημα. Η ίδια έλλειψη νερού έχει εντελώς διαφορετικές συνέπειες ανάλογα με την ποιότητα του σχεδιασμού, την επάρκεια των θεσμών και την εμπιστοσύνη των πολιτών.

Η Αττική υπό το πρίσμα των διδαγμάτων

Η ύδρευση της Αττικής στηρίζεται σε ένα σύστημα που χτίστηκε σε διαδοχικές φάσεις επί έναν αιώνα. Οι ταμιευτήρες του Μόρνου, του Εύηνου, της Υλίκης και του Μαραθώνα τροφοδοτούνται κυρίως από τις βροχοπτώσεις σε λεκάνες εκτός Αττικής και συνδέονται με την πρωτεύουσα μέσω εκτεταμένου δικτύου υδραγωγείων.

Μόνο το υδραγωγείο του Μόρνου έχει μήκος 188 χιλιομέτρων. Η απόσταση αυτή είναι ταυτόχρονα επίτευγμα και τρωτότητα. Οι κύριες πηγές νερού της πρωτεύουσας βρίσκονται μακριά από αυτήν, και η τροφοδοσία της εξαρτάται από μακριές γραμμές μεταφοράς, όπου μια διακοπή, είτε από βλάβη είτε από φυσική καταστροφή είτε από σκόπιμη ενέργεια, μπορεί να επηρεάσει μεγάλο μέρος της ύδρευσης.

Γι’ αυτό το υδατικό βάθος δεν αφορά μόνο το πόσο νερό είναι αποθηκευμένο, αλλά και το πόσο κοντά στην πόλη βρίσκεται. Σύμφωνα με τα στοιχεία που τεκμηρίωσαν την απόφαση, την τελευταία τριετία πριν από την κήρυξη της έκτακτης ανάγκης οι καθαρές εισροές ήταν κατά μέσο όρο περίπου 200 εκατ. κυβικά μέτρα ετησίως, ενώ για τη σταθερότητα του συστήματος απαιτούνται περίπου 450. Το χάσμα αυτό είναι η πιο καθαρή μέτρηση του περιορισμένου υδατικού βάθους της πρωτεύουσας.

Το σχέδιο απόκρισης που έχει διαμορφωθεί κινείται στη σωστή κατεύθυνση. Περιλαμβάνει νέες γεωτρήσεις και την επανενεργοποίηση εφεδρικών πηγών. Περιλαμβάνει επίσης το έργο “Εύρυτος”, με μερική εκτροπή του Κρικελιώτη και του Καρπενησιώτη προς τον ταμιευτήρα του Εύηνου, και ως εναλλακτική λύση τρεις αρθρωτές μονάδες αφαλάτωσης σε Θίσβη, Νέα Πέραμο και Λαύριο. Παράλληλα, ο σχεδιασμός της επόμενης φάσης της Ψυττάλειας προβλέπει τεταρτογενή επεξεργασία, ώστε τα επεξεργασμένα λύματα να επαναχρησιμοποιούνται σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.

Προγραμματίζεται επίσης η σταδιακή εγκατάσταση περίπου 2,1 εκατ. έξυπνων υδρομετρητών για τον ταχύτερο εντοπισμό διαρροών. Τα στοιχεία αυτά ανταποκρίνονται στο πρώτο δίδαγμα, δηλαδή στη διαφοροποίηση των πηγών και στην αξιοποίηση μη συμβατικών πόρων. Το δεύτερο δίδαγμα δείχνει τι πρέπει να ακολουθήσει: κάθε νέα μονάδα αφαλάτωσης ή επαναχρησιμοποίησης θα είναι και νέος πιθανός στόχος, και πρέπει να σχεδιαστεί ως τέτοιος. Επιπλέον, η ύδρευση εντάσσεται στους τομείς που καλύπτει το νέο θεσμικό πλαίσιο για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων οντοτήτων.

Διαπιστώσεις και συμπεράσματα

Πρώτον, η βελτίωση των αποθεμάτων το 2026 μείωσε την πίεση, αλλά δεν άλλαξε τη δομή του προβλήματος: την εξάρτηση του συστήματος από τη βροχόπτωση σε μια περιοχή που η επιστημονική κοινότητα θεωρεί ιδιαίτερα εκτεθειμένη στην κλιματική αλλαγή.

Δεύτερον, η εμπειρία της Μέσης Ανατολής δείχνει ότι η ανθεκτικότητα προκύπτει από τη διαφοροποίηση των πηγών και όχι από την αντικατάσταση μιας πηγής από μια άλλη.

Τρίτον, κάθε νέα πηγή νερού, είτε αφαλάτωση είτε επαναχρησιμοποίηση, είναι ταυτόχρονα νέα κρίσιμη υποδομή, με ενεργειακή εξάρτηση και ψηφιακά συστήματα ελέγχου που μπορούν να γίνουν στόχος, όπως έδειξε ο πόλεμος του 2026 στον Κόλπο.

Τέταρτον, ο χρόνος υλοποίησης των μεγάλων έργων είναι κατά κανόνα μεγαλύτερος από τον αρχικά εκτιμώμενο. Γι’ αυτό οι λύσεις-γέφυρα έχουν στρατηγική και όχι απλώς συμπληρωματική αξία.

Πέμπτον, οι υγρές χρονιές μπορούν να κάνουν το πρόβλημα πολιτικά αθόρυβο, όπως περιέγραψε ο Allan για τη Μέση Ανατολή. Το μεγαλύτερο ρίσκο για την Αττική δεν είναι μόνο η επόμενη ξηρασία, αλλά και ο εφησυχασμός ανάμεσα στις ξηρασίες.

Η Αττική βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση σε σχέση με τα κράτη της Μέσης Ανατολής. Διαθέτει ώριμο υδρευτικό σύστημα, έμπειρο φορέα, ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο και ένα σχέδιο απόκρισης που ήδη αξιοποιεί τα διεθνή διδάγματα. Σε μια εποχή όπου οι εγκαταστάσεις νερού στοχοποιούνται, το ζητούμενο είναι η μετάβαση από τη λογική της απόκρισης στην κρίση στη λογική της μόνιμης στρατηγικής: το υδατικό βάθος να σχεδιάζεται, να μετριέται και να προστατεύεται όπως κάθε άλλο στοιχείο της εθνικής ανθεκτικότητας. Η Μέση Ανατολή έμαθε αυτό το μάθημα υπό πίεση· η Αττική έχει την ευκαιρία να το εφαρμόσει έγκαιρα.

Προτάσεις

Πρώτον, το υδατικό βάθος να υιοθετηθεί ως μετρήσιμος στρατηγικός δείκτης του συστήματος ύδρευσης της Αττικής. Ο δείκτης θα αποτυπώνει για πόσο χρόνο μπορεί να καλυφθεί η ζήτηση υπό δυσμενή σενάρια, ανεξάρτητα από τη βροχόπτωση και από την απώλεια ενός κρίσιμου στοιχείου, και θα επικαιροποιείται τακτικά.

Δεύτερον, να οριστεί μακροπρόθεσμος στόχος για το μερίδιο της ζήτησης που καλύπτεται από πηγές ανεξάρτητες από τη βροχή, δηλαδή αφαλάτωση και επαναχρησιμοποίηση. Η κατανομή των σχετικών μονάδων πρέπει να είναι γεωγραφικά διασπαρμένη, ώστε η διαφοροποίηση να μη δημιουργήσει νέα σημεία μοναδικής αστοχίας.

Τρίτον, η ασφάλεια να ενσωματώνεται στον σχεδιασμό κάθε νέου έργου από την αρχή, και όχι μετά την κατασκευή. Αυτό αφορά τη φυσική προστασία, την κυβερνοασφάλεια των συστημάτων λειτουργικής τεχνολογίας και την ενεργειακή αυτονομία κρίσιμων κόμβων, σύμφωνα με τον ν. 5236/2025 και την Οδηγία NIS2. Οι ασκήσεις ετοιμότητας με ρεαλιστικά σενάρια ξηρασίας, βλάβης και επίθεσης πρέπει να είναι τακτικές.

Τέταρτον, η επόμενη φάση της Ψυττάλειας να αντιμετωπιστεί ως στρατηγική δεξαμενή νερού. Κάθε κυβικό μέτρο επεξεργασμένων λυμάτων που αντικαθιστά πόσιμο νερό στην άρδευση, στη βιομηχανία ή στο αστικό πράσινο αυξάνει άμεσα το υδατικό βάθος της πρωτεύουσας. Και επειδή η Ψυττάλεια βρίσκεται μέσα στη μητρόπολη, μειώνει παράλληλα την εξάρτηση από τις μακρινές πηγές.

Πέμπτον, να διαμορφωθεί μόνιμη στρατηγική επικοινωνίας για την ασφάλεια νερού, που δεν θα ενεργοποιείται μόνο σε περιόδους κρίσης. Στόχος της είναι να διατηρεί την εμπιστοσύνη και τη συμμετοχή των πολιτών και στις υγρές χρονιές, ώστε το πρόβλημα να μη γίνει ξανά πολιτικά αθόρυβο. Παράλληλα, η τεχνογνωσία των εταίρων της Ανατολικής Μεσογείου στην αφαλάτωση και την επαναχρησιμοποίηση να αξιοποιηθεί μέσω των υφιστάμενων σχημάτων περιφερειακής συνεργασίας.

Επίλογος: Στη Μέση Ανατολή το νερό έγινε ζήτημα ασφαλείας επειδή έλειψε. Στην Αττική μπορεί να γίνει ζήτημα στρατηγικής πριν λείψει. Η βροχή είναι δώρο. Η ασφάλεια είναι σχέδιο.