Από το Multiplex στο Multiversal διεθνές σύστημα

Ενός κόσμου πολιτισμικά και πολιτικά διαφοροποιημένου μεν, πλην όμως οικονομικά και θεσμικά διασυνδεδεμένου, στον οποίο συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν διαφορετικές, διασταυρούμενες διεθνείς τάξεις. Η κινηματογραφική μεταφορά του Acharya είναι παραστατική. Χρησιμοποιεί ως μοντέλο ένα συγκρότημα πολλών κινηματογραφικών αιθουσών, όπου προβάλλονται ταυτόχρονα διαφορετικές ταινίες κάτω από την ίδια στέγη. Διαφορετικοί πρωταγωνιστές, δημιουργοί και αφηγήσεις συμμετέχουν σε μια κοινή, σύνθετη πραγματικότητα.

Η προσέγγιση αυτή προσφέρει μια αφετηρία για να προχωρήσουμε σε μια συμπληρωματική υπόθεση. Μήπως αυτές οι διαφορετικές “ταινίες” αλληλοδιεισδύουν τόσο έντονα, ώστε οι πρωταγωνιστές τους να βρίσκονται ταυτόχρονα μέσα σε περισσότερες από μία ιστορίες; Δηλαδή, η μία ταινία να εισέρχεται μέσα στην άλλη. Εδώ μπορεί να μας βοηθήσει ένα διήγημα επιστημονικής φαντασίας. Στο “Sidewise in Time” (Πλάγια στον Χρόνο), που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Astounding Stories τον Ιούνιο του 1934, ο Murray Leinster περιγράφει έναν κόσμο όπου τμήματα διαφορετικών ιστορικών πραγματικοτήτων εισβάλλουν το ένα στο άλλο. Εναλλακτικές διαδρομές της Ιστορίας συναντώνται στον ίδιο χώρο και χρόνο. Η πραγματικότητα παύει να διαθέτει μία αποκλειστική ιστορική συνέχεια.

Το διήγημα αυτό  θεωρείται ένα από τα πρώτα και πιο επιδραστικά έργα στην ιστορία της λογοτεχνίας που εισήγαγε την έννοια της “παράλληλης μετατόπισης” (sidewise), επηρεάζοντας σε τεράστιο βαθμό τη μεταγενέστερη λογοτεχνία και τις τηλεοπτικές σειρές sci-fi γύρω από το Multiverse (Πολυσύμπαν). Στα ελληνικά, έχει πρωτοκυκλοφορήσει το 1977 στον συλλογικό τόμο “Θεματική Ανθολογία Επιστημονικής Φαντασίας – Τόμος 3: Ταξίδια στο Χρόνο” από τις Εκδόσεις Εξάντας, σε μετάφραση της Άννας Δάρδα.

Το multiversal διεθνές σύστημα

Δανειζόμενοι αυτήν τη λογοτεχνική εικόνα, μπορούμε να μιλήσουμε για ένα Multiversal Διεθνές Σύστημα. Ο όρος προτείνεται ως εργαλείο διερεύνησης μιας πραγματικότητας όπου διαφορετικές αρχιτεκτονικές ισχύος, συνεργασίας και αντιπαλότητας λειτουργούν ταυτόχρονα, ενώ διαφορετικές αντιλήψεις της Ιστορίας επηρεάζουν τις ίδιες αποφάσεις. Οι κόσμοι αυτοί συνδέονται, συγκρούονται και μετασχηματίζονται αμοιβαία. Η υπόθεση αυτή απαιτεί να αλλάξουμε το ερώτημα. Αντί να αναζητούμε αποκλειστικά ποιο σύστημα διαδέχεται το προηγούμενο, χρειάζεται να εξετάζουμε ποιες συστημικές λογικές συνυπάρχουν, σε ποια πεδία επικρατεί καθεμία και πώς αλληλεπιδρούν.

Η μετάβαση μπορεί να παράγει μια διαρκή συνύπαρξη διαφορετικών μορφών οργάνωσης, χωρίς να καταλήγει σύντομα σε μία αναγνωρίσιμη τελική τάξη. Η ιδιαιτερότητα του σημερινού κόσμου βρίσκεται στον συνδυασμό χαρακτηριστικών που παλαιότερα εμφανίζονταν με διαφορετική έκταση και ένταση. Η παγκόσμια διασύνδεση συναντά την πολιτισμική ετερογένεια, την παρουσία πολλών κέντρων ισχύος, τις τεχνολογικές μεταλλάξεις και την πυκνότητα των οικονομικών εξαρτήσεων. Η ποσοτική διεύρυνση των αλληλεπιδράσεων δημιουργεί έτσι μια ποιοτική μεταβολή στη λειτουργία του συστήματος.

Οι ιστορικές αναλογίες παραμένουν χρήσιμες, αλλά έχουν όρια. Η πολυπολικότητα των ελληνικών πόλεων της αρχαιότητας ή της ευρωπαϊκής ισορροπίας δυνάμεων στο βεστφαλιανό σύστημα αναπτύχθηκε σε διαφορετικά γεωγραφικά, τεχνολογικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Σήμερα, αποφάσεις που λαμβάνονται σε μια περιοχή μπορούν να μεταβάλουν ταυτόχρονα εφοδιαστικές αλυσίδες, ενεργειακές προσδοκίες και υπολογισμούς ασφαλείας σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η απόσταση εξακολουθεί να έχει σημασία, αλλά λειτουργεί μέσα σε πυκνά δίκτυα αλληλεξάρτησης.

 

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον μπορούμε να διακρίνουμε μια κλασική πολυπολική λογική: κράτη και συνασπισμοί επιδιώκουν ισορροπίες, συνεργασίες και περιορισμό των ανταγωνιστών τους. Παράλληλα, μια διπολική ανάγνωση οργανώνει την προσοχή γύρω από τον ανταγωνισμό Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας. Καμία από αυτές τις λογικές δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί για να λειτουργήσει η άλλη. Συνυπάρχει επίσης η προσδοκία ενός αναβιωμένου Ψυχρού Πολέμου, όπου ένας υποτιθέμενα ομοιογενής “Ελεύθερος Κόσμος” συγκρούεται με ένα εξίσου ομοιογενές υποτιθέμενο “αυταρχικό στρατόπεδο”.

Περί Δύσης και “Υπερασίας”

Το προβληματικό στοιχείο αυτής της αφήγησης εμφανίζεται όταν η ιστορική αναλογία μετατρέπεται σε βεβαιότητα επανάληψης, όπου θεωρείται δεδομένο ότι η αντιπαράθεση θα ολοκληρωθεί με τον ίδιο τρόπο και με ένα νέο 1991. Μια τέτοια προσδοκία έχει πρακτική σημασία ακόμη και όταν αποδεικνύεται ανακριβής. Μπορεί να είναι μια παρανοϊκή φαντασίωση στη βάση της, αλλά παράγει απτά αποτελέσματα στον πραγματικό κόσμο. Μεταξύ των άλλων, μπορεί να καθορίσει ποια περιθώρια συμβιβασμού θεωρούνται αποδεκτά, ποιες απώλειες προσωρινές και ποια συμφέροντα διαπραγματεύσιμα. Οι κυβερνήσεις ενεργούν με βάση όσα πιστεύουν ότι συμβαίνουν και όσα αναμένουν ότι θα συμβούν. Οι αντιλήψεις τους εισέρχονται, συνεπώς, στην ίδια την παραγωγή της γεωπολιτικής πραγματικότητας.

Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάσταση του Multiversal: η συνύπαρξη διαφορετικών ιστορικών προσδοκιών στο ίδιο παρόν. Ένας δρων μπορεί να προσβλέπει σε συμφωνία μεγάλων δυνάμεων, ένας άλλος στην τελική επικράτηση του δικού του πολιτικού προτύπου και ένας τρίτος σε διαρκώς μεταβαλλόμενες συνεργασίες. Η ίδια διπλωματική κίνηση μπορεί επομένως να διαβαστεί ως περιορισμένη συναλλαγή, στρατηγική μετατόπιση ή ιστορική προδοσία. Η έννοια της Δύσης χρειάζεται επίσης να εξεταστεί μέσα σε αυτήν την πολλαπλότητα. Η ύπαρξη κοινών θεσμών και δεσμεύσεων δεν εξασφαλίζει ταυτόσημη ιεράρχηση συμφερόντων σε κάθε ζήτημα. Η συνοχή μπορεί να είναι ισχυρή σε ένα πεδίο και περιορισμένη σε άλλο. Αντίστοιχα, η Ανατολή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ενιαίος δρων, μόνο και μόνο επειδή ορισμένες χώρες αντιτίθενται σε συγκεκριμένες δυτικές πολιτικές.

Μπορούμε, ακόμη, να εξετάσουμε ως υπόθεση μια ευρασιατική διάταξη ανοικτής αρχιτεκτονικής, μια “Υπερασία”, στην οποία συνεργασίες και ανταγωνισμοί συνυπάρχουν. Η συμμετοχή σε ένα τέτοιο πλέγμα δεν θα απαιτούσε πλήρη σύμπτωση συμφερόντων. Θα μπορούσε να επιτρέπει σε έναν δρώντα να συνεργάζεται με έναν εταίρο, επιδιώκοντας ταυτόχρονα να περιορίσει την επιρροή ενός άλλου μέσα στην ίδια διάταξη. Οι εσωτερικές αντιπαλότητες ενδέχεται, υπό προϋποθέσεις, να διευρύνουν τα περιθώρια συμμετοχής, εμποδίζοντας τη μονοπώληση του συστήματος. Ενδέχεται όμως και να παραλύσουν τη συνεργασία. Γι’ αυτό η “Υπερασία” πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ερευνητική υπόθεση. Η άθροιση πληθυσμών, πόρων και στρατιωτικών δυνατοτήτων δεν δημιουργεί αυτομάτως συλλογική ισχύ χωρίς μηχανισμούς συντονισμού και διαχείρισης των διαφορών.

Μια διαφορετική λογική θα ήταν η επιλεκτική συνεννόηση των μεγάλων δυνάμεων για ζητήματα κοινού ενδιαφέροντος, ακόμη και εις βάρος προτιμήσεων των εταίρων τους. Η λογική αυτή μπορεί να συνυπάρχει με τον ανταγωνισμό τους. Μια συμφωνία σε έναν τομέα δεν προϋποθέτει συνολική συμφιλίωση, όπως μια αντιπαράθεση σε άλλον δεν αποκλείει κάθε δυνατότητα συναλλαγής. Στο ίδιο περιβάλλον, οι μεσαίες και μικρότερες δυνάμεις μπορούν να αναζητούν συνδυασμούς σχέσεων που αυξάνουν την αυτονομία τους. Η δυνατότητα αυτή παραμένει άνιση και εξαρτάται από τη θέση, τις ικανότητες και τις εναλλακτικές κάθε χώρας. Ωστόσο, η εικόνα ενός κόσμου αποτελούμενου αποκλειστικά από μεγάλες δυνάμεις και πειθήνιες “αυλές” περιορίζει την αναλυτική μας ικανότητα.

Ισχύς και τεχνολογία

Οι ιεραρχίες εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά δεν συμπίπτουν υποχρεωτικά μεταξύ τους. Η στρατιωτική ισχύς, η παραγωγική ικανότητα, η τεχνολογική εξάρτηση και η δυνατότητα οργάνωσης συνεργασιών δημιουργούν διαφορετικές κατανομές επιρροής. Ένας δρων μπορεί να διαθέτει σημαντική ισχύ σε ένα πεδίο και να είναι εξαιρετικά ευάλωτος σε κάποιο άλλο. Η συνολική κατάταξη των χωρών σε μία σταθερή κλίμακα αποκρύπτει αυτές τις αποκλίσεις.

Η τεχνολογική μετάλλαξη προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα αστάθειας. Οι επενδύσεις του χθες δεν εγγυώνται αντίστοιχη αποτελεσματικότητα στο αύριο. Καθώς μεταβάλλονται οι συνθήκες επιτήρησης, προστασίας, πρόσβασης και προσβολής, μεταβάλλεται και η εκτίμηση της διαθέσιμης ισχύος. Διαφορετικές ηγεσίες μπορούν να καταλήγουν σε ασύμβατα συμπεράσματα για το ίδιο ισοζύγιο και να ενεργούν στηριζόμενες σε αυτά.

Επίσης, η σχέση χερσαίας και θαλάσσιας ισχύος χρειάζεται να εξεταστεί υπό αυτό το πρίσμα. Η γεωγραφία παραμένει ενεργή, ενώ οι τεχνολογικές δυνατότητες μεταβάλλουν τους τρόπους αξιοποίησής της. Αντίστοιχα, ενεργειακές υποδομές, διαδρομές και οικονομικές εξαρτήσεις προσθέτουν σχέσεις που τέμνουν τις στρατιωτικές ευθυγραμμίσεις. Η εξάρτηση μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα ως κίνητρο συνεργασίας, πηγή ευπάθειας και μέσο πίεσης.

Η πολιτισμική διάσταση αφορά και τους τρόπους με τους οποίους νοηματοδοτούνται αυτές οι σχέσεις. Η υπόθεση ότι ορισμένες δυτικές πολιτικές αφηγήσεις διατηρούν εκκοσμικευμένα εσχατολογικά χαρακτηριστικά αξίζει συστηματική διερεύνηση. Η προσδοκία τελικής δικαίωσης, η μανιχαϊστική δαιμονοποίηση του αντιπάλου και η πεποίθηση ότι η Ιστορία οδηγεί σε ένα συγκεκριμένο τέλος, στο πλαίσιο της αντίληψης της Κλειστής Ιστορίας, όπως την αναλύει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, μπορούν να επηρεάζουν τις κρίσεις και δράσεις των πολιτικών ηγεσιών.

Διαφορετικές γεωπολιτικές αντιλήψεις

Μια τέτοια διερεύνηση απαιτεί συγκεκριμένες ιστορικές διαδρομές και τεκμήρια. Ο χριστιανισμός και η Δύση περιλαμβάνουν διαφορετικές, συχνά αντιμαχόμενες παραδόσεις. Παρόμοια προσοχή απαιτείται απέναντι στις μη δυτικές κοσμοαντιλήψεις. Η πολιτισμική ετερότητα δεν εγγυάται αυτομάτως ανοικτή σκέψη, όπως η δυτική προέλευση δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ιστορικό ντετερμινισμό. Για να αποκτήσει αναλυτική αξία το Multiversal, χρειάζεται να εξετάζουμε πότε οι διαφορετικές διατάξεις διατηρούν σχετική αυτονομία και πότε μια σύγκρουση τις υπάγει σε έναν κυρίαρχο ανταγωνισμό. Χρειάζεται επίσης να εντοπίζουμε πώς μια αντίληψη μετατρέπεται σε απόφαση και πώς η απόφαση αλλάζει τις σχέσεις. Διαφορετικά, η πολλαπλότητα κινδυνεύει να γίνει ένας όρος που περιγράφει τα πάντα χωρίς να εξηγεί αρκετά.

Για την Ελλάδα, αυτή η προσέγγιση θέτει συγκεκριμένες απαιτήσεις. Ορισμένες εξ αυτών αφορούν τη σαφή αντίληψη των δεσμεύσεών της, την κατανόηση των διαφοροποιήσεων μεταξύ των εταίρων της και την ανάπτυξη ικανοτήτων που την καθιστούν χρήσιμη σε επιλεγμένα πεδία. Η στρατηγική αυτονομία προϋποθέτει δυνατότητες, αξιοπιστία και εναλλακτικές. Η διεθνής πολυπλοκότητα δημιουργεί περιθώρια δράσης, αλλά και κινδύνους λανθασμένης εκτίμησης.

Η μετάβαση από το Multiplex στο Multiversal διεθνές σύστημα προτείνεται, επομένως, ως πρόσκληση για βαθύτερη διερεύνηση. Ζούμε μέσα σε διασταυρούμενες σχέσεις ισχύος και συνεργασίας, αλλά και μέσα σε διαφορετικές προσδοκίες για την πορεία της Ιστορίας. Το ζητούμενο είναι να κατανοήσουμε πώς αυτοί οι κόσμοι συναντώνται και μεταβάλλονται. Η Ιστορία παραμένει ανοικτή, και η στρατηγική ευθύνη αρχίζει από την αναγνώριση αυτού του ανοικτού χαρακτήρα της.