Οι συνέπειες της μεγάλης παρανόησης των “Αβρααμιαίων Θρησκειών”

Να ο λόγος για τον οποίο οι Μουσουλμάνοι αρχικώς υπέλαβαν ως ομοθρήσκους τους τους Χριστιανούς και δεν δίσταζαν να προσεύχονται σε χριστιανικές εκκλησίες∙ και στη συνέχεια, αφότου παγιώθηκαν η μεταξύ των δύο θρησκευμάτων διαφορές, εξακολούθησαν να περιβάλουν με σεβασμό τα μοναστήρια μας και ιδιαιτέρως εκείνο του Σινά.

Όσο για τους Ιουδαίους, ο δεσμός της Παλαιάς Διαθήκης με την Καινή διατηρήθηκε άθικτος – με αποτέλεσμα και οι δύο Βίβλοι να προβάλονται ως “θεόπνευστες” και να συναποτελούν την Αγία Γραφή. Προς τι λοιπόν “το μίσος και ο αλληλοσπαραγμός”; Μήπως κάτι έχει σφαλερώς ερμηνευθεί;

Ο πρώτος που διαισθάνθηκε ότι κάποιο σφάλμα έχει υπεισέλθει υπήρξε ο περίφημος Ωριγένης (185-254). Γεννημένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και έχοντας πατέρα τον Λεωνίδη, ο οποίος μαρτύρησε το 202 κατά τη διάρκεια διωγμού που είχε εξαπολύσει ο Σεπτίμιος Σεβήρος, είχε το θάρρος και τη ευφυία που χρειάζονταν, ώστε να εξελιχθεί σε κριτικό ερμηνευτή της Αγίας Γραφής και κορυφαίο απολογητή του Χριστιανισμού.

Η πνευματική του ακτινοβολία όμως προκάλεσε τον φθόνο κοινωνικώς ισχυρών ομοθρήσκων του. Συνακολούθως, ο Ωριγένης, το 232, εκπατρίστηκε στην Καισάρεια της Παλαιστίνης, η  οποία, χάρη στην εμβέλεια της πνευματικής του δραστηριότητας, έγινε “κέντρο μέγιστο” της Χριστιανικής Διδασκαλίας. Οι ρωμαϊκες αρχές φυσικά ανησύχησαν∙ έτσι, το 250 τον έπιασαν, τον βασάνισαν, μα τελικώς τον άφησαν ελεύθερο. Πέθανε τρία χρόνια αργότερα, πολύ καταπονημένος, σε ηλικία 69 ετών. 

Το σύνολο των πεποιθήσεών του ονομάστηκε “Ωριγενισμός”. Δεδομένου όμως ότι ο Ωριγένης ήταν εμφανώς επηρεασμένος από τη φιλοσοφία του Νεοπλατωνισμού, τελικώς οι θεωρίες του καταδικάστηκαν από την Εκκλησία. Αξίζει τέλος να επισημανθεί το ότι κύριος αντίπαλος του Ωριγενισμού υπήρξε ο Ιερώνυμος (340-420), Πατέρας της Καθολικής Εκκλησίας, ο οποίος επιμελήθηκε τη λατινική μετάφραση της Αγίας Γραφής, τη γνωστή ως Vulgata (που στα λατινικά σημαίνει “εκλαϊκευμένη [εκδοχή]”.

Ο Ωριγένης “Περί Αρχών”

Παρά την καταδίκη του Ωριγένους, η επιστημονική του αξία παρέμεινε αλώβητη. Και μια από τις περισσότερο ενδιαφέρουσες απόψεις του είναι οι σχετικές με τα πρώτα κεφάλαια της Γενέσεως. Μάς λέει λοιπόν ο συγκεκριμένος νεοπλατωνικός Χριστιανός: Πώς είναι δυνατόν εν είδει γεωργού ο Θεός να καλλιεργεί κήπο και να φυτεύει εκεί δέντρο τού οποίου τον καρπό, εάν τον μασούσε κανείς, θα ήταν σε θέση να διακρίνει το καλό από το κακό;

Ο Ωριγένης τα λέει αυτά σε σύγγραμμά του που τιτλοφορείται “Περί αρχών”. Και φυσικά αναφέρεται στην ελληνική μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης, δηλαδή εκείνη των “Εβδομήκοντα”. Χρησιμοποιεί μάλιστα χαρακτηρισμούς σχετικώς με όσους πιστεύουν πως “ο Θεός καταγινόταν στο να βρει ποιος έφαγε το σύκο”, τους οποίους καλλίτερα να μην αναφέρουμε. Το θέμα μας  είναι η Παλαιά Διαθήκη των Εβδομήκοντα. Ας επιχειρηθεί λοιπόν μία σύντομη ιστορική ανασκόπηση. 

Η περίφημη μετάφραση των Εβδομήκοντα

Ως γνωστόν, μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (323 π.Χ.), βασιλέας της Αιγύπτου έγινε ο μέχρι τότε στρατηγός του “Πτολεμαίος ο Λάγου”. Αυτός, περιβάλλοντας με σεβασμό συνολικώς την αρχαία κουλτούρα των εκεί αυτοχθόνων, έκανε πρωτεύουσά του την Αλεξάνδρεια και επιδόθηκε σε έργα πολιτισμού, σημαντικότερα από τα οποία υπήρξαν ο περίφημος “Φάρος” και η “αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη”. Σύμφωνα, πάντως, με παράδοση που έχει διασωθεί, η ιδέα ίδρυσης αυτής της τελευταίας οφείλεται στον ίδιο τον Μέγα Αλέξανδρο, που είχε σχετικώς παρακινηθεί από τον Αριστοτέλη. 

Εν πάση περιπτώσει, η Βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας έγινε το πνευματικό κέντρο της τότε οικουμένης. Λέγεται μάλιστα πως, όποτε κατέπλεε στο λιμάνι “καράβι ξένο”, άνθρωποι σταλμένοι από τον  Πτολεμαίο ανέβαιναν σε αυτό και έψαχναν να βρουν μήπως οι επιβάτες είχαν στις αποσκευές τους σύγγραμμα, αντίγραφο του οποίου δεν υπήρχε στη Βιβλιοθήκη. Μόλις λοιπόν ανακάλυπταν κάτι τέτοιο, ευγενώς το έπαιρναν από τον ιδιοκτήτη του, το παρέδιδαν σε επί τούτω γραφείς και, όταν ολοκληρωνόταν η αντιγραφή, επέστρεφαν το πρωτότυπο στον κάτοχό του.

Ο Πτολεμαίος ο Λάγου παραιτήθηκε το 285 π.Χ. και τον διαδέχτηκε ο δευτερότοκος γιός του, Πτολεμαίος Β’, που, επειδή νυμφεύθηκε την αδελφή του, ονομάστηκε “Φιλάδελφος”. Σε αυτόν οφείλεται η κατά τους “Εβδομήκοντα” Παλαιά Διαθήκη. Σύμφωνα, πράγματι, με την κυρίαρχη παράδοση, ο διευθυντής της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης, Δημήτριος ο Φαληρεύς, παρακίνησε τον εν λόγω μονάρχη να εμπλουτίσει τις συλλογές αυτής της τελευταίας με τον “Ιουδαϊκό Νόμο”. Και αυτό, επειδή στη φερώνυμη του Αλεξάνδρου τότε πρωτεύουσα της Αιγύπτου διαβιούσαν, εκείνη την εποχή, Ιουδαίοι πάρα πολλοί – ένα εκατομμύριο συγκεκριμένα.

Ο Πτολεμαίος Β’ λοιπόν έστειλε στα Ιεροσόλυμα τον αρχιερέα τους και ζήτησε να σταλούν στην Αίγυπτο λόγιοι, καλοί γνώστες τόσο της εβραϊκής όσο και της ελληνικής γλώσσας, ώστε να επιτευχθεί η ποθητή μετάφραση. Αυτοί πράγματι, 72 τον αριθμό, κατέφθασαν φέρνοντας μαζί τους την “Τορά”, δηλαδή την “Πεντάτευχο” την οποία συναποτελούν τα πέντε πρώτα – και βασικά – βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης. Αμέσως μετά, επιδόθηκαν στη μεταγλώττιση και την έφεραν σε πέρας μέσα σε 72 ημέρες. Έτσι προήλθε η ελληνική εκδοχή του οιονεί πυρήνα της Παλαιάς Διαθήκης, την οποία η Εκκλησία μας θεωρεί ως αναπόσπαστο τμήμα της Αγίας Γραφής.

Αυτά λέει η παράδοση. Ήδη όμως κατά την αυγή των Νεοτέρων Χρόνων άρχισαν να διατυπώνονται σοβαρές αμφιβολίες ως προς την αξιοπιστία της εκδοχής που είχε επικρατήσει∙ και τελικά, μέσω της τεκμηρίωσης των εν λόγω αντιρρήσεων, αποδείχθηκε ότι η “Μετάφραση των Εβδομήκοντα” είχε γίνει από λόγιους Ιουδαίους της Αλεξάνδρειας και όχι των Ιεροσολύμων, προκειμένου να αναζωογονηθεί το θρησκευτικό αίσθημα των εκεί ομοθρήσκων τους, που είχε εξασθενήσει λόγω της αποκοπής τους από τις προγονικές τους γλώσσα και λατρεία. Κατά συνέπεια, δεν δίστασαν οι Εβδομήκοντα να κάνουν όχι απλώς ελεύθερη μα στην ουσία αυθαίρετη μετάφραση όρων του εβραϊκού πρωτοτύπου, με σκοπό να εμφυτεύσουν αίσθημα θρησκευτικής και εθνικής υπεροχής στον μεγάλο ιουδαϊκό πληθυσμό  της Αιγύπτου. 

Το Μασοριτικό κείμενο της Πεντατεύχου

Το πνεύμα της “αυθαιρεσίας” που σε πολλά σημεία διέπει τη μετάφραση των Εβδομήκοντα πρώτος το κατάλαβε ο Ωριγένης∙ αυτός όμως που το “έπιασε” και δεν δίστασε να το κάνει παγκοσμίως γνωστό υπήρξε ο Will Durant (1885-1981), συγγραφέας της μνημειώδους “[Παγκόσμιας] Ιστορίας του Πολιτισμού”, ελληνική μετάφραση της οποίας κυκλοφορήθηκε στη δεκαετία του 1960. Ο Durant λοιπόν, στο έργο του αυτό, επισημαίνει ότι ο “Θεός της Παλαιάς Διαθήκης” έχει χαρακτηριστικά τελείως ανθρώπινα. Όθεν ευλόγως διερωτάται κανείς: “Μα τι στην ευχή συμβαίνει;”

Η απάντηση δόθηκε πρόσφατα αλλά, όπως συνήθως συμβαίνει, πέρασε σχεδόν απαρατήρητη. Το 2013, πράγματι, δημοσιεύθηκε, από θρησκευτικό εκδοτικό οίκο των ΗΠΑ, η αγγλική μετάφραση του μασοριτικού (= αυθεντικού εβραϊκού) κειμένου της Πεντατεύχου, που μάλιστα παραβάλλεται με τη σαμαρειτική εκδοχή αυτής της τελευταίας. Τη μετάφραση συνέταξε και επιμελήθηκε γνωστός Ισραηλίτης επιστήμονας. Και στα δύο παράλληλα κείμενα λοιπόν, ρόλο βασικό έχουν οι elohim, πληθυντικός αριθμός εβραϊκού όρου, που σημαίνει “θεότητες”, “άγγελοι” ή και άνθρωποι οι οποίοι, λόγω της αρετής τους, εγγίζουν τη θέωση.

Με λίγα λόγια, πρόκειται για κάτι σαν τα “δαιμόνια” των Αρχαίων Ελλήνων, όπως εκείνο του Σωκράτους π.χ., τα οποία – κατά κανόνα τουλάχιστον – δεν έχουν σχέση με κάτι κακό. Σύμφωνα μάλιστα με αντιλήψεις κοινές σε πολλούς αρχαίους λαούς, πρόκειται για υπάρξεις συγγενικές με τους ανθρώπους, το σώμα των οποίων όμως είναι “αστρικό” και όχι υλικό. Συνακολούθως, εκείνος από τους elohim που ανέλαβε την προστασία των Εβραίων ονομάζεται Adonai από τους Ιουδαίους και Shehmaa από τους Σαμαρείτες… 

Συνέπειες σήμερα

Τι σημασία σήμερα έχουν αυτά; Τεράστια! Και αυτό γίνεται ευχερώς αντιληπτό, εάν κανείς αναλογιστεί ότι στην Πεντάτευχο των Εβδομήκοντα έχουν βασιστεί η γερμανική, η αγγλική και εν πολλοίς η λατινική μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης. Τραγικό μάλιστα είναι το ότι η από τους Εβδομήκοντα προσπάθεια τόνωσης του εθνικοθρησκευτικού φρονήματος των Ιουδαίων της Αιγύπτου υπήρξε η βασική αιτία των διωγμών που διαχρονικώς και κατ’ ουσίαν παγκοσμίως εξαπολύθηκαν κατά των ομοθρήσκων τους:

Η άποψή τους πως μόνο αυτοί έχουν συνάψει “διαθήκη” δηλαδή συμβόλαιο με τον Θεό αναποφεύκτως προκάλεσε το εναντίον τους μίσος των άλλων λαών με τους οποίους τύχαινε να συγκατοικούν. Συνακολούθως, επιβάλλεται η επανεξέταση της Ιστορίας των Ισραηλιτών γενικώς μα και εκείνης του Ιησού ιδιαιτέρως – κάτι που εμφανώς κείται πέρα από τα όρια του εν όψει άρθρου.