Πρόκληση για την Ελλάδα η “ανοικτή γεωπολιτική”

Συνακόλουθα, μια λανθασμένη γεωπολιτική ανάγνωση μπορεί να οδηγήσει σε εξαρτήσεις, χαμένες ευκαιρίες και εσφαλμένη κατανομή πόρων. Αντιστρόφως, μια ακριβέστερη κατανόηση του διεθνούς περιβάλλοντος μπορεί να διευρύνει τα περιθώρια πρωτοβουλίας. Έτσι, η θεωρητική επεξεργασία αποκτά πρακτική αξία όταν μετατρέπεται σε συγκεκριμένα ερωτήματα, εναλλακτικές επιλογές και κριτήρια αξιολόγησης αποτελεσμάτων.

Ένα παράδειγμα αυτής της μετάβασης είναι η “Γεωπολιτική των Αλπικών Κορυφών”, την οποία ο γράφων είχε παρουσιάσει σε παλαιότερο άρθρο του στο SLpress. Η προσέγγιση αυτή μπορεί να ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο του Multiversal Διεθνούς Συστήματος ως μέθοδος επιλεκτικής συγκέντρωσης εθνικής προσπάθειας μέσα σε έναν κόσμο επικαλυπτόμενων σχέσεων.

Αναλυτικότερα, εάν θεωρήσουμε (όπως είναι η κυρίαρχη αντίληψη εν Ελλάδι) ότι ο κόσμος αποτελείται από στεγανά στρατόπεδα, καθένα με έναν ισχυρό προστάτη και πειθαρχημένους ακολούθους, τότε η ελληνική εξωτερική πολιτική περιορίζεται στην αναζήτηση της κατάλληλης θέσης μέσα σε μια δεδομένη ιεραρχία. Η πρωτοβουλία μπορεί να εκλαμβάνεται ως απειθαρχία και η διαφοροποίηση ως κίνδυνος απώλειας προστασίας.

Αντιθέτως, η Multiversal οπτική μάς καλεί να εξετάσουμε τις πραγματικές σχέσεις σε περισσότερα πεδία. Οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να ανταγωνίζονται στρατιωτικά, να διαπραγματεύονται οικονομικά και να συνεννοούνται επιλεκτικά. Οι μικρότερες χώρες μπορούν επίσης να συμμετέχουν σε διαφορετικές συνεργασίες, με διαφορετική σύνθεση και αντικείμενο.

Βέβαια, αυτή η δυνατότητα παραμένει άνιση. Μια χώρα περιορισμένων πόρων δεν διαθέτει την ίδια ελευθερία κινήσεων με μια μεγάλη δύναμη. Χρειάζεται επομένως να εξετάζει πού υπάρχουν πραγματικά περιθώρια και ποιο κόστος συνεπάγεται η αξιοποίησή τους. Η ανοικτότητα αυξάνει τις απαιτήσεις στρατηγικής κρίσης.

Η στενή συμμαχία μπορεί πράγματι να αποτελεί αναγκαία επιλογή. Χρειάζεται, όμως, να συνοδεύεται από διαρκή αξιολόγηση της σύμπτωσης συμφερόντων. Ο ισχυρότερος εταίρος συνήθως διαθέτει περισσότερες δυνατότητες προσαρμογής. Εάν ο ασθενέστερος έχει εγκαταλείψει τις δικές του εναλλακτικές, εκτίθεται δυσανάλογα στις μεταβολές των προτεραιοτήτων του πρώτου.

Τι σημαίνει μια γεωπολιτική Αλπικών Κορυφών

Η γεωπολιτική των Αλπικών Κορυφών προτείνει την επιλογή συγκεκριμένων πεδίων στα οποία η Ελλάδα μπορεί να γίνει ιδιαίτερα χρήσιμη σε συγκεκριμένους εταίρους. Σε αυτά επενδύει δυνατότητες, γνώση, πολιτικό κεφάλαιο και οργανωτική προσπάθεια, ώστε η συνεργασία μαζί της να παράγει αναγνωρίσιμο αποτέλεσμα.

Οι «κορυφές» εκφράζουν βάθος και ένταση συνεργασίας. Μια χώρα μπορεί να διατηρεί πολυάριθμες επαφές, χωρίς να έχει αναπτύξει σε καμία σχέση κάτι που ο εταίρος της θεωρεί σημαντικό. Η επιλεκτική συγκέντρωση προσπάθειας επιδιώκει να μετατρέψει την παρουσία σε ουσιαστική συνεισφορά.

Κάθε κορυφή χρειάζεται σαφή απάντηση σε τέσσερα ερωτήματα. Τα οποία είναι τα εξής: Ποια ελληνική ανάγκη υπηρετεί, τι προσφέρει στους άλλους, ποιες ικανότητες απαιτεί και ποιες επιπτώσεις έχει στις υπόλοιπες σχέσεις μας. Η πολιτική δήλωση ενδιαφέροντος αποτελεί αφετηρία. Η στρατηγική αξία δημιουργείται όταν ακολουθούν πόροι, ευθύνη και υλοποίηση.

Η επιλογή περιορισμένου αριθμού προτεραιοτήτων είναι απαραίτητη. Η Ελλάδα δεν μπορεί να επενδύει με την ίδια ένταση παντού. Η προσπάθεια δημιουργίας υπερβολικά πολλών κορυφών κινδυνεύει να διασκορπίσει πόρους και να παράγει υποσχέσεις που δεν μπορούν να υποστηριχθούν. Η ιεράρχηση περιλαμβάνει και αποφάσεις για όσα αναβάλλονται ή εγκαταλείπονται.

Οι κορυφές χρειάζονται οροσειρά…

Οι διαφορετικές συνεργασίες χρειάζονται κοινό προσανατολισμό. Διαφορετικά, μπορεί να δημιουργούν αλληλοαναιρούμενες δεσμεύσεις. Η συνέπεια της ελληνικής πολιτικής θα πρέπει να αναζητείται στη σύνδεση των επιμέρους επιλογών με σταθερούς εθνικούς σκοπούς.

Ένας τέτοιος προσανατολισμός μπορεί να είναι η ενίσχυση της ελληνικής ασφάλειας και ελευθερίας επιλογών μέσω συνεργασιών που προσφέρουν στους εταίρους μας χρήσιμες δυνατότητες και αξιόπιστες εναλλακτικές. Η προστασία ανοικτών διαδρομών, η αποφυγή αποκλειστικών εξαρτήσεων και η ανάπτυξη κοινών ικανοτήτων μπορούν να αποτελέσουν επιμέρους εκφράσεις του.

Η Ελλάδα θα μπορούσε έτσι να επιδιώκει ρόλο δύναμης που περιορίζει τις δυνατότητες περιφερειακού μονοπωλίου. Αυτό απαιτεί ακρίβεια: άλλο η προστασία νόμιμης πρόσβασης, άλλο η διαφοροποίηση υποδομών και άλλο η αποτροπή στρατιωτικού εξαναγκασμού. Κάθε επιδίωξη χρειάζεται κατάλληλα μέσα και συγκεκριμένους συνεργάτες.

Η γεωγραφική θέση αποκτά τότε διαφορετικό περιεχόμενο. Ένας λιμένας, μια υποδομή, μια ερευνητική κοινότητα ή μια θεσμική δυνατότητα μπορούν να συνδέσουν την Ελλάδα με δίκτυα ευρύτερα της άμεσης γειτονιάς της. Η γεωγραφία παραμένει κρίσιμη, αλλά η χρησιμότητά της εξαρτάται από τις συνδέσεις και τις λειτουργίες που οργανώνονται γύρω της.

Η πολυτιμότητα δεν αγοράζει λευκή επιταγή

Μια συνεργασία υψηλής αξίας μπορεί να δημιουργεί κίνητρο διαχείρισης διαφωνιών σε άλλα πεδία. Ο εταίρος έχει λόγο να διατηρήσει μια σχέση που του προσφέρει σημαντικό όφελος, ακόμη και όταν ορισμένες ελληνικές επιλογές δεν συμπίπτουν με τις δικές του. Αυτή η δυνατότητα χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα διαπραγμάτευσης. Η οικονομική χρησιμότητα δεν εξασφαλίζει ανοχή σε κάθε ζήτημα ασφάλειας. Οι επιπτώσεις μεταξύ πεδίων μπορεί να είναι ισχυρότερες από τα κίνητρα διατήρησης της συνεργασίας. Η στρατηγική οφείλει να εντοπίζει πού υπάρχουν περιθώρια χωριστής διαχείρισης και πού εμφανίζονται πραγματικές ασυμβατότητες.

Η αξιοπιστία παραμένει ουσιώδης. Μια χώρα που αναλαμβάνει δεσμεύσεις και τις εγκαταλείπει ευκαιριακά περιορίζει τη δυνατότητά της να οικοδομήσει συνεργασίες βάθους. Η επιλεκτική συνεργασία προϋποθέτει σαφή όρια, κατανομή ευθύνης και συνέπεια στην εφαρμογή όσων έχουν συμφωνηθεί.

Παράλληλα, η πολύτιμη θέση μπορεί να δημιουργήσει νέες πιέσεις. Μια κρίσιμη υποδομή ενδέχεται να γίνει στόχος ή πεδίο εξωτερικού ανταγωνισμού. Η πολυτιμότητα χρειάζεται ανθεκτικότητα, τεχνική επάρκεια, εναλλακτικές συνδέσεις και δυνατότητα συνέχισης λειτουργίας υπό δυσμενείς συνθήκες.

Πεδία ελληνικής εφαρμογής της ανοικτής Γεωπολιτικής

Η θαλάσσια ασφάλεια αποτελεί πιθανό πεδίο συγκέντρωσης προσπάθειας. Η Ελλάδα μπορεί να συνδέσει την προστασία των δικαιωμάτων της με συνεργασίες για ασφαλείς επικοινωνίες, ανθεκτικές υποδομές και αποφυγή εξαναγκασμού. Η δυνατότητα σύγκλισης θα εξαρτηθεί από τα συγκεκριμένα συμφέροντα κάθε εταίρου.

Μια τέτοια πολιτική χρειάζεται συντονισμό διπλωματίας, άμυνας και νομικής τεκμηρίωσης. Η στρατιωτική ικανότητα μπορεί να υποστηρίζει την προστασία δικαιωμάτων, χωρίς να καθορίζει από μόνη της το περιεχόμενό τους. Η επιχειρησιακή συνεξέταση νησιών και θάλασσας οφείλει να συμβαδίζει με τη διατήρηση των διαφορετικών νομικών καθεστώτων και των δικαιωμάτων ναυσιπλοΐας.

Μια άλλη κορυφή θα μπορούσε να αφορά τη συνεργασία με το Ισραήλ στην έρευνα, στην τεχνολογία και στην αμυντική καινοτομία. Το ελληνικό όφελος θα αυξανόταν εάν η σχέση δημιουργούσε εγχώρια γνώση, δυνατότητα συντήρησης και ουσιαστική συμμετοχή στην ανάπτυξη λύσεων. Η προμήθεια εξοπλισμού και η οικοδόμηση εθνικής ικανότητας χρειάζεται να εξετάζονται μαζί.

Αντίστοιχα, μια συνεργασία με τα ΗΑΕ μπορεί να διερευνηθεί γύρω από συγκεκριμένες επενδυτικές, επιστημονικές ή οργανωτικές λειτουργίες. Η ελληνική πλευρά χρειάζεται δική της συνεισφορά και συμμετοχή στον σχεδιασμό. Η εξωτερική χρηματοδότηση μπορεί να διευκολύνει ένα εγχείρημα, αλλά η χρησιμότητά του εξαρτάται από το έργο που παράγει.

Στις σχέσεις με την Κίνα, η ίδια μέθοδος επιβάλλει διάκριση ανά αντικείμενο. Μια πολιτισμική ή εμπορική συνεργασία μπορεί να αξιολογείται με βάση το συγκεκριμένο όφελος, ενώ παράλληλα ελέγχονται οι εξαρτήσεις σε κρίσιμες υποδομές και η συμβατότητα με τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις. Η κάθε επιλογή χρειάζεται δική της τεκμηρίωση.

Βέβαια, καμία από αυτές τις κατευθύνσεις δεν αποτελεί εκ των προτέρων εγγυημένα επιτυχημένη κορυφή. Είναι απλώς υποψήφια πεδία που απαιτούν αξιολόγηση. Το ζητούμενο είναι να επιλέγουμε εκείνα όπου υπάρχει πραγματική σύμπτωση αναγκών και δυνατότητα ελληνικής προσφοράς.

Εδώ η Συστημική Γεωπολιτική Ανάλυση του Καθηγητή Ιωάννη Μάζη προσφέρει μια οργανωμένη, στιβαρή και ρεαλιστική αφετηρία. Η εξέταση των πυλώνων άμυνας/ασφάλειας, οικονομίας, πολιτικής και πολιτισμού/πληροφορίας επιτρέπει να αποτυπώσουμε διαφορετικές δυνατότητες και περιορισμούς. Η γεωστρατηγική σύνθεση καλείται κατόπιν να τους συντονίσει προς συγκεκριμένους σκοπούς.

Εξωτερική και ελευθερία επιλογών

Η διακήρυξη μιας νέας διεθνούς πρωτοβουλίας χρειάζεται επομένως να συνοδεύεται από εκτίμηση υλοποίησης. Ποιος φορέας αναλαμβάνει; Ποιοι πόροι υπάρχουν; Τι προσδοκά ο εταίρος; Ποιο αποτέλεσμα θα δείξει ότι η συνεργασία αποδίδει; Χωρίς τέτοιες απαντήσεις, ακόμη και μια ορθή ιδέα μπορεί να παραμείνει επικοινωνιακό γεγονός.

Η στρατιωτική οργάνωση συνδέεται με την ίδια απαίτηση. Μια εξωτερική πολιτική που επιδιώκει μεγαλύτερη ελευθερία επιλογών χρειάζεται δυνατότητες προστασίας κρίσιμων λειτουργιών και αντοχής σε πίεση. Οι επιλογές μέσων οφείλουν να αξιολογούνται ως προς το αποτέλεσμα, τη διατηρησιμότητα, το κόστος και τη δυνατότητα προσαρμογής τους.

Η πρακτική εφαρμογή παράγει επίσης γνώση. Μια συνεργασία μπορεί να αποκαλύψει ότι η υποτιθέμενη σύμπτωση συμφερόντων ήταν περιορισμένη ή ότι οι απαιτήσεις υπερέβαιναν τις διαθέσιμες ικανότητες. Η αποτίμηση πρέπει να επιστρέφει στον σχεδιασμό και να διορθώνει τις αρχικές παραδοχές.

Εθνική προοπτική χωρίς “σιδηροδρομική Ιστορία”

Η ανάληψη πρωτοβουλιών επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τη θέση της. Η εθνική στρατηγική μπορεί να προσφέρει πεδίο κοινής προσπάθειας, να κινητοποιήσει γνώση και να συνδέσει την ιστορική εμπειρία με σημερινές δυνατότητες. Η σχέση αυτή χρειάζεται ρεαλιστικό περιεχόμενο. Μια φιλόδοξη αφήγηση χωρίς μέσα μπορεί να παράγει απογοήτευση. Αντιθέτως, η επίτευξη συγκεκριμένων στόχων δημιουργεί εμπειρία αποτελεσματικότητας και ενισχύει την προθυμία για επόμενη προσπάθεια. Η συλλογική αυτοπεποίθηση μπορεί να οικοδομείται μέσα από έργο που αναγνωρίζεται.

Στη γεωπολιτική αξιοποίηση της κριτικής του Νικόλαου Λουδοβίκου στην κλειστή Ιστορία, η εθνική προοπτική παραμένει ανοικτή στην ευθύνη και στην αναθεώρηση. Η επίκληση ιστορικής αποστολής δεν αρκεί για να δικαιώσει μια πολιτική. Οι στόχοι και τα μέσα της οφείλουν να κρίνονται από τις πραγματικές συνέπειές τους.

Αυτό ισχύει και για τις Αλπικές Κορυφές. Η χώρα χρειάζεται σταθερό προσανατολισμό, αλλά και δυνατότητα εγκατάλειψης μιας συνεργασίας που αποτυγχάνει ή μεταβάλλεται δυσμενώς. Η συνέπεια αφορά τους εθνικούς σκοπούς και τις αναληφθείσες υποχρεώσεις· η επιλογή των κατάλληλων μέσων απαιτεί συνεχή κρίση.

Η εφαρμοσμένη αξία του Multiversal και της Ανοικτής Γεωπολιτικής βρίσκεται τελικά στη βελτίωση αυτής της κρίσης. Μας υποχρεώνουν να εξετάζουμε περισσότερες σχέσεις, διαφορετικούς χρονικούς ορίζοντες και αλληλεπιδράσεις μεταξύ πεδίων. Η στρατηγική των Αλπικών Κορυφών προτείνει ουσιαστικές αλλά όχι δεσμευτικές και απόλυτες συνεργασίες, συνδεδεμένες με κοινό σκοπό σε δεδομένο χωροχρονικό πλαίσιο και υποστηριζόμενες από πραγματικές ικανότητες.

Η Ελλάδα μπορεί έτσι να επιδιώκει μεγαλύτερη συμμετοχή στη διαμόρφωση των διεθνών συσχετισμών. Η επιτυχία θα εξαρτηθεί από την επιλογή εφικτών στόχων, τη συγκέντρωση πόρων και τη δημιουργία λόγων για τους οποίους οι εταίροι θα επιθυμούν τη συνεργασία της. Εκεί η θεωρία δοκιμάζεται ως εξωτερική πολιτική.